ՀՀ ԳԱԱ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԳԻՏԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ XXXIII ԳԻՏԱԿԱՆ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆԸ

(Նվիրված ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Վ. Բ. Բարխուդարյանի 85-ամյակին)

2012 թ. սեպտեմբերի 22-ին 85-րդ տարին բոլորեց ժամանակակից նշանավոր պատմաբան, գիտության հմուտ կազմակերպիչ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Վլադիմիր Բախշիի Բարխուդարյանը: Հայտնի պատմաբանի գիտակազմակերպչական գործունեությունը կես դարից ավելի անխզելիորեն կապված է ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի հետ: Լինելով ինստիտուտի գիտական հարցերի գծով փոխտնօրենը` նրա նախաձեռնությամբ ու գործուն մասնակցությամբ 1960-ական թվականներին կազմակերպվեց ինստիտուտի երիտասարդ գիտաշխատողների անդրանիկ նստաշրջանը, որն այնուհետև վերածվեց ավանդույթի: Օրինաչափ է, որ 2012 թ. հոկտեմբերի 6–7-ը Կոտայքի մարզի Արզական գյուղում գտնվող ԳԱԱ գիտաժողովների տանը տեղի ունեցած Պատմության ինստիտուտի երիտասարդ գիտաշխատողների հերթական` XXXIII գիտական նստաշրջանը նվիրված էր ակադ. Վ. Բ. Բարխուդարյանի ծննդյան 85-ամյակին:

Հոկտեմբերի 6-ին բացելով գիտական նստաշրջանը` Պատմության ինստիտուտի փոխտնօրեն, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Կարեն Խաչատրյանը ողջունեց ներկաներին և ինստիտուտի աշխատակիցների անունից շնորհավորեց Վ. Բարխուդարյանին:

Այնուհետև Վ. Բարխուդարյանի կյանքին և գիտական գործունեությանը նվիրված զեկուցումով հանդես եկավ Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԳԱԱ թղթակից անդամ Աշոտ Մելքոնյանը` մանրամասն անդրադառնալով անվանի պատմաբանի անցած ուսանելի կյանքի ուղուն և նրա գիտական վաստակին:

Իր ողջույնի խոսքում ՀՀ ԳԱԱ Հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր, ԳԱԱ ակադեմիկոս Յուրի Սուվարյանը հատուկ անդրադարձ կատարեց Վ. Բարխուդարյանի գիտակազմակերպչական գործունեությանը` նշելով, որ հոբելյարը վաստակել է գործընկերների սերն ու հարգանքը` հայրենանվեր գիտնականի և ազնիվ քաղաքացու հրաշալի օրինակ հանդիսանալով երիտասարդների համար:

Իրենց ելույթներում հոբելյարին բարեմաղթանքներ հղեցին Պատմության ինստիտուտի Հին դարերի պատմության բաժնի վարիչ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Էդուարդ Դանիելյանը, Հայ պարբերական մամուլի և հասարակական մտքի պատմության բաժնի վարիչ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԳԱԱ թղթակից անդամ Ալբերտ Խառատյանը, պատմական գիտությունների դոկտոր Էմմա Կոստանդյանը, Վ. Բարխուդարյանի նախկին ասպիրանտ, պատմական գիտությունների թեկնածու Հովհաննես Ալեքսանյանը և ուրիշներ: Նրանք վերհիշեցին հոբելյարի հետ համատեղ աշխատանքի ընթացքում տեղի ունեցած ուշագրավ իրադարձություններ, պատմեցին երիտասարդների համար ուսանելի բազմաթիվ դեպքերի մասին:

Իր ելույթում Վ. Բարխուդարյանը շնորհակալական ջերմ խոսքեր ուղղեց ԳԱԱ նախագահությանը, Հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքին և Պատմության ինստիտուտի տնօրինությանը` երախտագիտություն հայտնելով իր ծննդյան հոբելյանին նվիրված երիտասարդ գիտաշխատողների նստաշրջան կազմակերպելու համար: Այնուհետև նա բարեմաղթանքներ ուղղեց երիտասարդ պատմաբաններին և հուշեր պատմեց Պատմության ինստիտուտի երիտասարդ գիտաշխատողների առաջին նստաշրջանի վերաբերյալ:

Կ. Խաչատրյանի նախագահությամբ տեղի ունեցած գիտական նստաշրջանի առաջին նիստում ընթերցվեց երեք զեկուցում: Պատմության ինստիտուտի հին դարերի պատմության բաժնի աշխատակից Ալիսա Դումիկյանը զեկուցեց ‹‹Հայաստանին տրված ‹‹Սոմխիթ›› անվանման հարցի շուրջ (XIX դ. ֆրանսիական հայագիտության լույսի ներքո)›› թեմայով` փաստելով, որ ժամանակի ընթացքում Սոմխիթ (Սոմխեթ)-ին տարբեր ‹‹էթնո-քաղաքական›› իմաստներ տալով` վրաց պատմագիտության մեջ հարցը քաղաքականացվել է` Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի հյուսիսարևելյան տարածքի պատմությունը ‹‹վրացականացնելու›› նպատակով: Այս համատեքստում հատկանշական է, որ դեռևս XIX դարում ֆրանսիացի հայագետ Սեն-Մարտենը (1791–1832) ուշադրություն էր դարձրել օտար զավթումների հետևանքով հայկական պատմաաշխարհագրական հասկացությունների աղավաղման վրա: Զեկուցողը նշեց, որ Սոմխիթ/Սոմխեթ տեղանվան երկու տարբերակների դեպքում էլ խոսքը Վիրքից հարավ ընկած հայկական տարածքների մասին է` թե՛ ամբողջ Հայաստանի և թե՛ նրա հյուսիսային Գուգարք աշխարհի համապատասխան գավառների առումով: Պատմության ինստիտուտի հայցորդ Հրաչյա Փանոսյանի զեկուցումը նվիրված էր Նախիջևանի վարչաքաղաքական դրությանը` հնագույն ժամանակներից մինչև XV դարը: Զեկուցման մեջ ի մի էր բերվել հունահռոմեական պատմիչների և հայ մատենագիրների հաղորդած տեղեկությունները Նախիջևանի մասին, անդրադարձ կատարվել նաև երկրամասի ժողովրդագրական խնդիրներին: Մատենադարանի գիտաշխատող Արմինե Մելքոնյանի` ‹‹Դավիթ Անհաղթին երկերի վերագրման հարցի շուրջ›› զեկուցման մեջ անդրադարձ էր կատարվում միջնադարյան հայ մատենագրության ամենահետաքրքրական կերպարներից մեկին` Դավիթ Անհաղթին, սակայն ոչ թե ժամանակակից գիտական մոտեցման, այլ միջնադարյան ընկալման տեսանկյունից` հիմնականում քննելով տարբեր երկերի` նրան վերագրման սկզբունքները և հնարավոր պատճառները: Կարևորելով այն հանգամանքը, որ Դավիթ Անհաղթը սրբադասվել է Հայ եկեղեցու կողմից` հիմնավորվում էր, որ միջնադարում նրան որոշ երկերի վերագրումն ունեցել է որոշակի նպատակ և սկզբունքային նշանակություն:

Գիտական նստաշրջանի երկրորդ նիստը վարում էր ինստիտուտի գիտքարտուղար, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Հակոբ Մուրադյանը: Ելույթ ունեցավ ինստիտուտի Երիտասարդ գիտաշխատողների խորհրդի նախագահ, պատմական գիտությունների թեկնածու Արտակ Մաղալյանը, որը ներկայացրեց զեկուցում ‹‹Միրզա Ադիգյոզալ-բեկի ‹‹Ղարաբաղ-նամե›› աշխատությունը›› թեմայով: Նա, մասնավորապես, կարևորեց Ադիգյոզալ-բեկի այն հաղորդումը, ըստ որի` Նադիր շահը Արցախի մելիքներին հանում է Գանձակի Զիադօղլի խաների ենթակայությունից և վերցնում իր անմիջական ենթակայության տակ: Փաստորեն, դրանով մահմեդական պատմագիրը վկայում է Նադիր շահի կողմից Գանձակի բեկլարբեկությունից անկախ հայկական ինքնավար իշխանության` Խամսայի մելիքությունների կազմավորման մասին: Զեկուցողը հանգամանորեն ներկայացրեց նաև Միրզա Ադիգյոզալ-բեկի հաղորդած տեղեկություններն Արցախի մելիքությունների վերաբերյալ: Ինստիտուտի հայցորդ Լիլիթ Քոսյանը ներկայացրեց զեկուցում ‹‹1890-ական թթ. հայկական կոտորածների արձագանքները ‹‹Մուրճ›› պարբերականում›› թեմայով: Զեկույցում խոսվում էր Սասունի կոտորածի, Արևմտյան Հայաստանի տարբեր գավառներում թուրքերի իրականացրած վայրագությունների և եվրոպական երկրների արձագանքի մասին: Զեկուցողը, ըստ ‹‹Մուրճ›› պարբերականի տեղեկությունների, ներկայացրեց Սասունի հայության ինքնապաշտպանական ուժերի թվաքանակը, ինչպես նաև տեղեկություններ Խարբերդի նահանգում և նրա 59 գյուղերում 1895 թ. հոկտեմբերի 1-ից մինչև 1896 թ. հունվարի 15-ը տեղի ունեցած հայերի կոտորածների մասին: Ինստիտուտի հայցորդ Նարինե Երանոսյանի զեկուցման մեջ, որը վերնագրված էր ‹‹Հայկական բարենորոգումների լուսաբանումը եգիպտական ‹‹Ալ-Ահրամ›› օրաթերթում 1894–1896 թթ.››, ներկայացվում էր այդ օրաթերթի դիրքորոշումն արևմտահայության խնդիրների նկատմամբ, ինչը եգիպտական հասարակական մտքի մի որոշակի շերտի մոտեցումների հանրագումարն էր: Արևմտահայության խնդիրները պարբերականի էջերում արտացոլվում էին` անցնելով ‹‹Եգիպտական հարցի›› կիզակետով` հստակ եզրագծելով Օսմանյան կայսրության նկատմամբ Մեծ Բրիտանիայի վարած քաղաքականության առանցքային շահերից մեկի ուրվագծերը: Զեկուցողը հատուկ ընդգծեց նաև պարբերականի` օսմանյան պաշտոնական լրատվությանը համահունչ լինելու փաստը:

Գիտաժողովի երրորդ նիստը վարում էր ինստիտուտի ԵԳԽ նախագահ Արտակ Մաղալյանը: Ինստիտուտի ասպիրանտ Մյասնիկ Եսոյանի զեկուցումը վերնագրված էր ‹‹Կիլիկիայի հայության 1909 թ. կոտորածների լուսաբանումը սիրիական ‹‹Թակկադում›› թերթում››: Ելույթում ներկայացվեցին հայկական կոտորածների և կրած նյութական կորուստների վերաբերյալ այդ թերթի տեղեկությունները: Նա ցույց տվեց, որ սիրիական մամուլը ևս միանշանակ վկայում է կիլիկիահայության կոտորածների` պետական մակարդակով կազմակերպված լինելու մասին: Ինստիտուտի աշխատակից Ռեգինա Գալուստյանը ներկայացրեց զեկուցում ‹‹Հայոց ցեղասպանության ընթացքում հայ մտավորականության ոչնչացումն ըստ գերմանական և ավստրոհունգարական հրատարակված փաստաթղթերի›› թեմայով: Զեկուցման նպատակն էր ևս մեկ անգամ հիմնավորել Հայոց ցեղասպանության ընթացքում հայ մտավորականության ոչնչացման առանձին փուլ լինելը` ըստ Օսմանյան կայսրության դաշնակից պետությունների փաստաթղթերի: Զեկուցողը վերստին փաստեց այն իրողությունը, որ ցեղասպանությունն իրականացվել է պետական մակարդակով` նախապես կազմված ծրագրի համաձայն: Ինստիտուտի հայցորդ Արծրուն Հովհաննիսյանի զեկուցումը նվիրված էր Հայաստանի առաջին հանրապետության զինված ուժերին և սպառազինությանը: Զեկուցման մեջ, մասնավորապես, նշվում էր բանակի սպառազինության տեսակների, որակի, դրանց նշանակության և այլ հարցերի մասին: Նա անդրադարձավ նաև անգլիացիների կողմից Հայաստանի Հանրապետությանը մատակարարված սպառազինությանը և այդ զենքի նշանակությանը 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմում: Ինստիտուտի հայցորդ Գագիկ Ժամհարյանի զեկուցումը նվիրված էր պատմագիտության օժանդակ ճյուղերից մեկի` առօրեականության բովանդակությանն ու խնդիրներին: Զեկուցողը ներկայացրեց առօրեականության` որպես պատմական ուսումնասիրությունների նոր ուղղության շուրջ եվրոպական և ռուսական պատմագիտության մեջ տարածված տեսակետները: Նա խոսեց նաև  առօրեականության հիմնախնդրի գիտական ձևակերպման հարցի մասին և կարևորեց հայ պատմագիտության մեջ այդ խնդրին նվիրված սակավաթիվ հետազոտությունները:

Գիտաժողովի եզրափակիչ` չորրորդ նիստը տեղի ունեցավ հոկտեմբերի 7-ին: Այն վարում էր ինստիտուտի տնօրեն Աշոտ Մելքոնյանը: Պատմական գիտությունների թեկնածու Համո Սուքիասյանը ‹‹Հայկական ԽՍՀ Շահումյանի շրջանը 1939–1958 թթ.›› վերտառությամբ զեկուցման մեջ անդրադարձավ Երևան քաղաքի զարգացման պատմությանը` ներկայացնելով Շահումյանի (նախկինում` Երևանի գյուղական, Բերիայի անվան) շրջանի համառոտ պատմությունը` շրջանի ստեղծումից մինչև Երևան քաղաքին միավորվելը: Նա փաստեց, որ եթե Երևանին մերձակա գյուղական բնակավայրերի միավորմամբ նոր շրջանի ստեղծումը հիմնավորվել է գյուղատնտեսական մթերքներով մայրաքաղաքն ապահովելու տեսանկյունից, ապա շրջանի` մայրաքաղաքին միավորելն առաջին հերթին պայմանավորված էր քաղաքի ընդլայնմամբ և արդյունաբերական ու բնակարանային շինարարության աճող պահանջներով: Զեկույցում հատուկ անդրադարձ կատարվեց շրջանի բնակչության առօրյային: Ինստիտուտի հայցորդ Նարինե Հովսեփյանի զեկուցումը նվիրված էր Հայրենական Մեծ պատերազմի սկզբնական շրջանում Խորհրդային Հայաստանի գյուղի առօրյային: Զեկուցողը, մասնավորապես, նշեց, որ եթե սկզբում բնակչության ոգևորությունը մեծ էր և զինակոչիկներին բանակ էին ճանապարհում դհոլ-զուռնայով ու հաղթանակի կոչերով, հետագայում, երբ զորակոչերը դարձան պարբերական և ռազմաճակատից ստացվեցին առաջին ‹‹սև թղթերը››, բնակչության խանդավառությունը նվազեց: Ինստիտուտի հայցորդ Տաթևիկ Մանուկյանի` ‹‹Հայրենադարձների կեցությունն ու առօրյան Խորհրդային Հայաստանում հետպատերազմյան առաջին տարիներին›› զեկույցում անդրադարձ կատարվեց խորհրդային պետական-կուսակցական մարմինների կողմից հայրենադարձների շրջանում տարվող աշխատանքներին, նրանց ‹‹գաղափարապես դաստիարակելու››, պետական տարբեր հիմնարկություններում ընդգրկելու քաղաքականությանը, ինչպես նաև հայրենիքում հայրենադարձների առջև ծառացած դժվարություններին, նրանց որոշ մասի սպասումները չարդարանալուն: Գիտաժողովը եզրափակվեց պատմական գիտությունների թեկնածու Հովհաննես Ալեքսանյանի ‹‹Հայ ազգաբնակչությունը միութենական հանրապետություններում ըստ 1970 թ. համամիութենական մարդահամարի տվյալների›› զեկուցումով, ուր ներկայացվեց ԽՍՀՄ հանրապետություններում բնակվող հայության թվաքանակի և տեղաբաշխման շարժընթացը, հայերենին և այլ լեզուների տիրապետելու, գրագիտության մակարդակը: Զեկուցողը համեմատություն անցկացրեց նաև ԽՍՀՄ նախորդ մարդահամարների տվյալների հետ:

Աշխույժ քննարկումից և հարց ու պատասխանից հետո ինստիտուտի տնօրեն Ա. Մելքոնյանն ամփոփեց գիտական նստաշրջանի արդյունքները: Գիտաժողովի ընթացքում ներկայացված լավագույն զեկուցումները հրատարակվելու են Պատմության ինստիտուտի ‹‹Հայոց պատմության հարցեր›› գիտական հոդվածների ժողովածուի հերթական համարում:

ԱՐՏԱԿ ՄԱՂԱԼՅԱՆ,

ՀԱՄՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ