‹‹ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԷՊՈՍԸ ԵՎ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԷՊԻԿԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ›› ՉՈՐՐՈՐԴ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎԸ

2012 թ. հոկտեմբերի 8–10-ը Ծաղկաձորում տեղի ունեցավ ‹‹Հայկական էպոսը և համաշխարհային էպիկական ժառանգությունը›› չորրորդ միջազգային գիտաժողովը: Այն կազմակերպել էր ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրություն ինստիտուտը: Առաջին երեքը հրավիրվել էին 2003, 2006, 2009 թվականներին` Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի, Հայ-ռուսական (սլավոնական) համալսարանի և Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտների կողմից, հիմնականում Ա. Եղիազարյանի ջանքերով: Այդ գիտաժողովների նյութերը հրատարակվել են առանձին գրքերով:

Հայկական էպոսը և նրա` այլ ժողովուրդների վիպական ստեղծագործությունների հետ ունեցած առնչությունները վաղուց ի վեր քննարկվել են հայագիտական հրատարակություններում (ասելով ‹‹հայկական էպոս››` ի նկատի է առնվում ոչ միայն ‹‹Սասնա ծռերը››, այլև հայ բանահյուսության վիպական բոլոր ստեղծագործությունները՝ ազգածին առասպել, ‹‹Վիպասանք››, ‹‹Պարսից պատերազմ››, ‹‹Տարոնի պատերազմ››): Բայց և այնպես, պետք է նշել, որ համաշխարհային էպոսագիտության մեջ հայկական էպոսը դեռևս չի գրավում այն տեղը, որին արժանի է: Այն շատ ավելի քիչ է քննարկվում միջազգային գիտական շրջանակներում, քան, ասենք, թյուրքական, մոնղոլական, վրացական, կովկասյան էպոսները: Այս միջազգային գիտաժողովների անցկացումը, բացի մեր էպոսի առավել խոր և ժամանակակից մոտեցումներով ուսումնասիրման նպատակից, պայմանավորված է նաև այս հանգամանքով:

Նախորդ գիտաժողովները չեն ունեցել թեմատիկ ուղղվածություն՝ մասնակիցները խոսել են ըստ իրենց նախասիրած ուղղությունների և թեմաների: Հաշվի առնելով մեր տարածաշրջանի մշակութային կապերի բացահայտման խնդրի կարևորությունը` այս անգամ գիտաժողովը նվիրվել էր հայկական և կովկասյան ժողովուրդների էպոսներին ու դրանց միջև եղած կապերին: Գիտաժողովին իրենց մասնակցությունն էին բերել գիտնականներ հինգ երկրներից՝ Հայաստան, Վրաստան, Ռուսաստան, Հոլանդիա և ԱՄՆ: Մասնակիցների թվում էին գիտնականներ Կովկասի մի շարք ինքնավար հանրապետություններից` Աբխազիա, Ադիգեա, Դաղստան, Չեչնիա, Հյուսիսային Օսեթիա: Կար մեկ մասնագետ Ուդմուրտիայից (Վ. Նապոլսկիխ), որի զեկուցումը նվիրված էր ուրալյան և կովկասյան վիպական տեքստերի հնարավոր կապերին: Գիտաժողովի արտասահմանյան բոլոր մասնակիցները, բացի մեկից, գիտությունների դոկտորներ էին, շատերը ակադեմիկոսներ, գիտական հիմնարկների տնօրեններ և բաժնի վարիչներ: Այսպես, մասնակցում էին Սուփյան Մահոմադովը` Չեչնիայի պատմության, մշակույթի և լեզվի ինստիտուտի տնօրենը, Մահոմեդ Մահոմեդովը` Դաղստանի հումանիտար ինստիտուտի տնօրենը, Ցիրա Բարամիձեն` Թբիլիսիի համալսարանի կովկասագիտության ինստիտուտի տնօրենը:

Գիտաժողովի թեմատիկայի տեսակետից հատկապես ուշագրավ էին հայկական էպոսի՝ վրացական և հյուսիսկովկասյան էպոսների առնչությունները քննարկող զեկուցումները (Ե. Բեսոլովա, Մ. Մահոմեդով, Ա. Աջիև, Ս. Հարությունյան, Ա. Պետրոսյան, Լ. Ղռեջյան, Ա. Ղարիբյան): Հայկական և վրացական էպոսների կապերը հայտնի են ու բավական քննարկված: Այսպես, վրացական էպոսի մեծ հերոս Ամիրանին շատ առումներով մոտ է հայոց Փոքր Մհերի կերպարին: Բայց և այնպես հայ-վրացական վիպական կապերում ևս հնարավոր են նոր ու հետաքրքիր բացահայտումներ (Ս. Հարությունյան, Լ. Ղռեջյան): Ավելի քիչ են ուսումնասիրված հայկական և հյուսիսկովկասյան էպոսների կապերը, որոնք, կարելի է ասել, նշանակալի են (Ա. Աջիև, Մ. Մահոմեդով, Ե. Բեսոլովա, Ա. Պետրոսյան):

Բացի հիմնական` հայ-կովկասյան առնչությունների հարցից, գիտաժողովում հնչեցին զեկուցումներ` նվիրված վրացական և կովկասյան էպոսների համեմատական ուսումնասիրության (Ց. Բարամիձե, Խ. Մամիսմեդիշվիլի), և հայկական ու կովկասյան էպոսների ուսումնասիրության առանձին հարցերի (Ն. Չույակովա, Ի. Մունաև, Շ. Սալաքայա, Զ. Ջապուա, Ա. Պողոսյան, Թ. Հայրապետյան, Ե. Զաքարյան, Ա. Սահակյան, Հ. Մարտիրոսյան և այլք):

Գիտաժողովի զեկուցումները ներկայացված էին ըստ հետևյալ գիտական ուղղությունների՝ բանագիտական (զեկուցումների մեծամասնությունը), գրականագիտական (Ա. Եղիազարյան, Պ. Քաուի, Ս. Ավետիսյան, Գ. Խաչատրյան, Վ. Եղիազարյան), ուրարտագիտական (Ս. Հմայակյան), երաժշտագիտական (Ա. Փահլևանյան), արվեստաբանական (Մ. Հմայակյան):

Գիտաժողովն անցավ գիտական բարձր մակարդակով և արժանացավ մասնակիցների բարձր գնահատականին: Այն, կարելի է ասել, որոշ առումներով նոր խոսք էր մեր տարածաշրջանային ուսումնասիրություններում: Ավելին, կարելի է վստահաբար ասել, որ տարածաշրջանի էպոսագիտությունը, ինչպես և հայ ու կովկասյան էպոսների համեմատական ուսումնասիրությունը, այս գիտաժողովից հետո նոր թափ կստանա:

Եվս մեկ հարց, որի մասին արժեր խոսել: Գիտաժողովը ցույց տվեց հյուսիսկովկասյան գիտնականների` Հայաստանի և հայկական գիտության հետ կապեր ստեղծելու ձգտումը: Կովկասյան բոլոր մասնակիցների կողմից ցանկություն արտահայտվեց նման գիտաժողովների հենց Հայաստանում ավելի հաճախ կազմակերպման վերաբերյալ: ԽՍՀՄ կործանումից հետո հայ-կովկասյան կապերը, կարելի է ասել, վերին աստիճանի թուլացել են: Մինչդեռ մեր հարևան երկրները` Վրաստանը և Ադրբեջանը, ապա և Թուրքիան դրանք կարողացել են պահպանել, զարգացնել և ստեղծել նոր կապեր: Կովկասյան թեմայով և մասնակիցներով գիտաժողովները ու գիտական այլևայլ հանդիպումներն այնտեղ մշտական են: Ընդ որում, Ադրբեջանը (և թերևս ոչ միայն Ադրբեջանը) Հյուսիսային Կովկասում որոշակի հակահայ քաղաքականություն է վարում նաև այդ ուղղությամբ: Այսպիսով, նման գիտաժողովների կազմակերպումը մեր գիտության և պետության համար կարող է ունենալ նաև քաղաքական որոշակի նշանակություն:

ԱՐՄԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ