ԱՐՏԵՄ   ՍԱՐԳՍՅԱՆ

(Ծննդյան 70ամյակի առթիվ)

Ծանրակշիռ է ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ պետական մրցանակի դափնեկիր Արտեմ Սարգսյանի գիտական վաստակը: Չորսևկես տասնամյակի ընթացքում նա հրատարակել է ավելի քան հարյուր անուն գիտական հոդված, 15 մենագրություն, 2 բառարան, կատարել է բազմաթիվ թարգմանություններ, գրել պատմագեղարվեստական երկեր: Այսօր լայն հնարավորություն է ստեղծվել ամբողջական պատկերացում կազմելու նրա ինչպես գիտահետազոտական արդյունքների, այնպես էլ դիտարկած գիտական խնդիրների լայն շրջանակի ու հետաքրքրությունների մասին:

Արտեմ Եղիշեի (Բագրատի) Սարգսյանը ծնվել է 1942 թ. օգոստոսի 28ին Գանձակ (Գյանջա) քաղաքում: 1960 թ. ոսկե մեդալով ավարտելով դպրոցը` ընդունվում է Երևանի պետական համալսարան: 1965 թ., գերազանցությամբ ավարտելով բանասիրական ֆակուլտետի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը, նույն թվականին ընդունվել է ՀԽՍՀ ԳԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի ասպիրանտուրա` ակադ. Գ. Ջահուկյանի գիտական ղեկավարությամբ: Ասպիրանտուրան ավարտելուց հետո նա անմիջապես աշխատանքի է անցնում նույն ինստիտուտում՝ նախ որպես կրտսեր, ապա ավագ գիտաշխատող, հետագայում` առաջատար գիտաշխատող: Այսօր Ա. Սարգսյանը ղեկավարում է ինստիտուտի հայ բարբառագիտության բաժինը: Նրա անմիջական ղեկավարությամբ ծանրակշիռ աշխատանքներ են կատարվում ‹‹Հայ բարբառագիտություն. տեսություն, պատմական և համաժամանակյա քննություն›› թեմայի շրջանակներում:

1970 թ. Ա. Սարգսյանը հաջողությամբ պաշտպանում է ‹‹Դասական գրաբարի տիպաբանական բնութագիրը›› թեմայով թեկնածուական ատենախոսությունը: Հայերենագիտության մեջ դա առաջին փորձն է գրաբարի կառուցվածքը տիպաբանական քննության ենթարկելու ուղղությամբ: 1975 թ. այդ աշխատությունը տպագրվում է ‹‹Հայոց լեզվի կառուցվածքը›› ժողովածուի մեջ (ակադ. Գ. Ջահուկյանի խմբագրությամբ):

Շուրջ 8 տարի՝ 1972–1976 և 1978–1982 թթ. Ա. Սարգսյանը արգասավոր աշխատանք է կատարում Կիպրոսի Մելքոնյան կրթական հաստատությունում՝ որպես դասախոս և Հայագիտական բաժանմունքի պատասխանատու: Վազգեն Ա Ամենայն հայոց կաթողիկոսի երաշխավորությամբ 1992–1996 թթ. նա աշխատում է Երուսաղեմի Ժառանգավորաց վարժարանում՝ սկզբում իբրև փոխտեսուչ, այնուհետև տեսուչ:

Ա. Սարգսյանի գիտական երկարամյա և արգասաբեր գործունեության կարևոր առանձնահատկություններից է այն, որ նա ավելի քան երեք տասնամյակ ներկայացել է թե՛ որպես հայագետ ու հայերենագետ, թե՛ որպես հանրաճանաչ մշակութաբան, մանավանդ՝ լեզվական մշակույթի գնահատված քարոզիչ: 1978 թ. նրա ջանքերով հիմնվում է ‹‹Մեր լեզուն, մեր խոսքը›› հեռուստատեսային հաղորդաշարը, որի համար 1986 թ. Ա. Սարգսյանն արժանանում է ՀԽՍՀ պետական մրցանակի:

1987 թ. Ա. Սարգսյանը ‹‹Արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուներ (զուգադրական-տիպաբանական քննություն)›› թեմայով պաշտպանում է դոկտորական ատենախոսություն, որն իբրև առանձին մենագրություն հրատարակվել էր դեռևս 1985 թ.: Աշխատանքում կառուցվածքային և վիճակագրական լեզվաբանության քանակական մի շարք ճշգրիտ մեթոդների կիրառությամբ դիտարկվում են արդի հայերենի երկու գրական լեզվավիճակների հիմնական առանձնահատկությունները: Ա. Սարգսյանը փաստական հարուստ նյութի քննությամբ ցույց է տալիս, որ ‹‹արևելահայերենի և արևմտահայերենի բնորոշ առանձնահատկությունները ոչ թե կառույցի բաղադրիչների առկայության/բացակայության, այլ միևնույն լեզվական միավորների՝ բաղադրիչների խորքային տարբեր ‹‹հագեցվածության›› մեջ են››:

2006 թ. Ա. Սարգսյանը լեզվաբանության գծով ընտրվում է ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ:

Տակավին 1968 թ. սկսած՝ Ա. Սարգսյանը դասավանդում է Հայաստանի առաջատար մի շարք բուհերում՝ Երևանի պետական համալսարանում, Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանում, իսկ ներկայումս Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի կուլտուրայի ֆակուլտետում: 1991 թ. Ա. Սարգսյանը ստանում է պրոֆեսորի կոչում:

Լայն է Ա. Սարգսյանի դասավանդած առարկաների շրջանակը՝ հին գրական հայերենից մինչև խոսքի մշակույթ, ընդհանուր ազգաց պատմությունից, ընդհանուր լեզվաբանությունից մինչև հանրալեզվաբանություն և լեզվաբանական աշխարհագրություն, իմաստասիրության պատմություն և այլն: Նրա անմիջական ղեկավարությամբ ու խորհրդատվությամբ ատենախոսություններ են պաշտպանել տասնյակ գիտնականներ, որոնք այսօր հաջողությամբ աշխատում են Հայաստանի ու արտերկրի գիտական և բուհական համակարգերում, իրենց ծանրակշիռ նպաստը բերում հայերենագիտության զարգացմանը:

1995 թ. Ա. Սարգսյանը նշանակվում է ՀՀ կառավարությանն առընթեր լեզվի պետական տեսչության լեզվաշինության վարչության պետ: Նույն թվականից Հայերենի բարձրագույն խորհրդի փոխնախագահն է: Նա գիտահետազոտական աշխատանքը հաջողությամբ զուգադրում է գիտակազմակերպչական գործունեության հետ:

Ա. Սարգսյանն անմիջական մասնակցություն է ունեցել նաև հանրապետությունում լեզվաքաղաքականության մշակման գործընթացներին: Տասնամյակներ շարունակ լինելով ՀՀ տերմինաբանական կոմիտեի եռանդուն անդամ՝ նա մշակել է լեզվական մի շարք նախագծեր, որոնք ընդունվել են Հայերենի բարձրագույն խորհրդի կողմից և վավերացվելով սկզբում տերմինաբանական կոմիտեի, ապա լեզվի պետական տեսչության կողմից՝ ստացել օրենքի ուժ:

Ա. Սարգսյանի ‹‹Արևմտահայերենի բառարանի›› (1991 թ.) ընդհանուր տպաքանակը 50 հազարից անցնում  է: Նա գնահատելի մասնակցություն է բերում հայերենի բարբառների անկորնչելի բառագանձն ի մի բերող ‹‹Հայոց լեզվի բարբառային բառարան›› կոթողային գործի գիտական խմբագրման և տպագրության գործում (բառարանի Ա-Զ հատորները հրատարակվել են 2002–2011 թթ.):

Մեր հոբելյարի հեղինակած ‹‹Հանրալեզվաբանության դասընթացը›› (2002 թ.) դիտարկում է ոչ միայն ընդհանուր լեզվաբանության և հանրալեզվաբանության հրատապ խնդիրները, այլև խորքային վերլուծության ենթարկում այսրկովկասյան տարածաշրջանի լեզվական անվիճելիորեն բարդ ու խրթին համապատկերը, երկլեզվության և բազմալեզվության հարափոփոխ երևույթները:

2003 թ. տպագրվում է Ա. Սարգսյանի ‹‹Լեզվաբանական աշխարհագրություն›› բուհական դասընթացը, որն այսօր էլ հաջողությամբ դասավանդվում է բուհերում: Այդ ձեռնարկն իր տեսակի մեջ առաջին փորձն է, որը հանգամանորեն դիտարկում է լեզվաբանական աշխարհագրություն առարկայի խնդիրներն ու նպատակները, ժամանակակից հայոց լեզվի բարբառային տարբերակների խայտաբղետ պատկերը՝ ըստ վիճակագրական ճշգրիտ տվյալների, ներկայացնում բարբառային զուգաձևությունների քարտեզներ և այլն: 2006 թ. լույս է տեսնում նրա կազմած ‹‹Հայ բարբառների ատլասի›› առաջին պրակը:

Ա. Սարգսյանը հայտնի է նաև իբրև բազմահմուտ թարգմանիչ: Նրա թարգմանությամբ լույս ընծայվեց Օմար Խայյամի քառյակների հայերեն գիտական հրատարակությունը: Ռ. Մավիսակալյանի հեղինակակցությամբ և Ա. Սարգսյանի առաջաբանով 1987 թ. լույս տեսավ ‹‹Ալեքսանդր Մակեդոնացի›› գիրքը (35 տպ. մամուլ` 50 հազար տպաքանակով): Այդ թարգմանությամբ արդի հայերենով ներկայացվեցին Ալեքսանդր Մակեդոնացուն նվիրված անտիկ աշխարհի դասական աշխատությունները (Արիանոսի ‹‹Ալեքսանդրի արշավանքը›› և Կուրտիուս Ռուֆուսի ‹‹Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը››): Նրա թարգմանությամբ լույս են տեսել եվրոպական և ռուսական քնարերգության ընտիր նմուշներ՝ ‹‹Ամենը քեզ›› խորագրով եռահատորյակում: Ռուսական պոեզիայի ‹‹Արծաթե դարի›› բանաստեղծների ընտիր գործերը հայերեն թարգմանելու համար Ա. Սարգսյանն ըստ արժանվույն պարգևատրվել է Ալեքսանդր Պուշկինի մեդալով:

Ա. Սարգսյանի գրչին է պատկանում ‹‹Քսանմեկ հազար օրը››, ‹‹Եվս չորս հազար օր›› և ‹‹Հազար օր ևս›› կենսապատումների եռահատորյակը: Վերջինս ջերմ արձագանքի է արժանացել գիտական հանրության շրջանում:

2012 թ. ‹‹Ամազոն›› (ԱՄՆ) հրատարակչությունը հայերեն, անգլերեն և ռուսերեն հրատարակել է Ա. Սարգսյանի ‹‹12. 21. 12. փրկության բանալին›› գիրքը: Գիտագեղարվեստական այս գործը տարբեր լեզուներով արժանացել է բազմաթիվ դրական գրախոսությունների ու արձագանքների:

Ա. Սարգսյանը իր հեղինակած ‹‹Դարը›› ինքնատիպ հեռուստահաղորդաշարի համար 2008 թ. արժանացել է Թեքեյան մշակութային միության մրցանակի: Մեկ տարի անց նա արժանացել է ‹‹Հովհաննես Պողոս II պապի›› անվան միջազգային մրցանակի:

Ա. Սարգսյանը պարգևատրվել է ՀՀ ‹‹Մովսես Խորենացի›› և ‹‹Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների 1-ին աստիճանի›› մեդալներով, ինչպես նաև միջազգային շքանշաններով ու մեդալներով՝ Գյոթեի, Լայբնիցի, Շիլլերի, Ալբերտ Շվեյցերի և այլն:

Ծննդյան 70ամյակի առթիվ անվանի հայերենագետին, վաստակաշատ թարգմանչին, սիրված դասախոսին արևշատություն և քաջառողջություն ենք մաղթում և նոր ձեռքբերումներ՝ հայերենագիտության ու ժամանակակից հայ մշակույթի առջև առկա հիմնահարցերի լուծման ասպարեզում:

ՌՈԲԵՐՏ ԹՈԽՄԱԽՅԱՆ