ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՖԱՐՅԱՆ. Զիյա Գյոքալփը և ‹‹Թյուրքականության հիմունքները››, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2012, 300 էջ:

Վերջին տարիների թյուրքագիտության ձեռքբերումների շարքում առանձնահատուկ տեղ  է գրավում ԵՊՀ թյուրքագիտության ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր Ալեքսանդր Սաֆարյանի ‹‹Զիյա Գյոքալփը և ‹‹Թյուրքականության հիմունքները›› մենագրությունը: Ինչպես նշում է հեղինակը, հայ թուրքագիտությունը մինչև այժմ հպանցիկ է անդրադարձել Օսմանյան կայսրության փլուզման ու թուրքական հանրապետության  կայացման ժամանակահատվածում ծավալված լեզվական շինարարության, թյուրքականության գաղափարախոսության ու նրա ‹‹մշակութային բաղադրիչի›› ձևավորման գործում Զիյա Գյոքալփի խաղացած  դերին:

Հայ ընթերցողը Գյոքալփի ուսմունքին ծանոթացել է Զարևանդի դեռևս 1926 թվականին հրատարակած ‹‹Ինչ կծրագրին թուրքերը – Միացյալ անկախ Թուրանիա›› գրքի շնորհիվ:  Գրախոսվող մենագրության  հեղինակը անաչառ կերպով ներկայացնում է հայ այն գիտնականների վաստակը, որոնք զբաղվել են թե՛ Գյոքալփի գաղափարների ուսումնասիրությամբ, թե՛ ցեղասպանության  և թե՛ թուրքիզմի, պանթուրքիզմի, պանիսլամիզմի գաղափարների վերլուծությամբ: Այդ երախտավորներից նա հատկապես հիշատակում է  ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ Հ. Սիմոնյանի և Լ. Խուրշուդյանի, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ` Ն. Հովհաննիսյանի, Ռ. Սաֆրաստյանի, պրոֆեսորներ` Հ. Ինճիկյանի, Ջ. Կիրակոսյանի, Ե. Սարգսյանի, Ռ. Սահակյանի և այլոց անունները. հիմնահարցով զբաղված գիտնականներից յուրաքանչյուրն իր առջև տարբեր խնդիր է դրել:

Իր առջև միանգամայն նոր  խնդիր է դրել Ալ. Սաֆարյանը: Նա վերցրել է դարաշրջանի թուրքական քաղաքական ու մշակութային կյանքի կենտրոնում կանգնած մի հեղինակի` Զիյա Գյոքալփի ‹‹Թյուրքականության հիմունքները›› աշխատությունը և այն ենթարկել պատմաբանասիրական բազմակողմանի քննության:

Գրախոսվող մենագրության առաջին գլուխը նվիրված է Գյոքալփի ‹‹Օսմանյան մոդելի›› քննադատությանը, թուրքերենի ու թուրք գրականության  պատմության հիմնահարցերի լուսաբանմանը, թյուրքականության  գաղափարախոսության հիմնադրույթների մեկնաբանմանը: Երկրորդ գլխում քննարկվում են Գյոքալփի առաջադրած ազգային կրթության և դաստիարակության,  երրորդում` ‹‹թուրքական ֆեմինիզմի›› հիմնահարցերը: Չորրորդ գլխում Ալ. Սաֆարյանը շեշտված հետևողականությամբ քննարկում է Գյոքալփի տնտեսագիտական հայացքները:

Հայտնի է, որ թուրք հանրային կյանքի վերափոխման հախուռն այս  պատմաշրջանում (XIX դարավերջ և XX դարի առաջին երկու տասնամյակներ) ձեռնարկված արմատական միջոցառումները ամբոխից քաղաքական ազգ կերտեցին: Եվրոպական ժողովուրդների բոլոր նման արմատական անցումային շրջանների, ասենք` անտիկ, վերածննդի, լուսավորիչների և վաղբուրժուական հեղափոխությունների ու ժամանակակից ազգերի ձևափոխման մասին մենք բավարար գիտելիքներ ենք ստանում դեռ դպրոցական դասագրքերից: Իսկ դարերով մեզ վրա իշխած  թշնամու, մեր դեմ մերկացած սուրը պարզածների ներքին կյանքի մասին  քիչ գիտենք: Ահա թե մեզ անհրաժեշտ գիտելիքների ձեռքբերման համար ինչպիսի դաշտ է ստեղծում Ալ. Սաֆարյանը` այս շնորհակալ ձեռնարկումով:

Պրոֆ. Սաֆարյանը քաջ գիտակցում է, որ Գյոքալփը առաջին պլան մղելով թուրքերի` նոր ձևավորվող ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքի գործոնը, ակնհայտ անհանդուրժողականություն է քարոզում Օսմանյան կայսրության կողմից նվաճված ազգերի նկատմամբ: Ներկայացվող մենագրության հեղինակը համոզիչ փաստերով, գիտականորեն է հերքում  Գյոքալփի հիմնական դրույթները: Անդրադառնալով թյուրքալեզու ժողովուրդների համար միասնական գրական լեզու ստեղծելու Գյոքալփի պահանջին` Ալ. Սաֆարյանը անհերքելի փաստերով հիմնավորում է, որ այդ գաղափարները ոչ միայն գործնականում, այլև տեսականորեն իրագործելն անհնարին է այն պարզ պատճառով, որ թյուրքական լեզվաընտանիքին պատկանող ժողովուրդներն ունեն ուրույն մշակույթ, նորմավորված գրական լեզու, և նրանցից ոչ մեկը, անկախ քաղաքական ու էթնիկական շահերի հետապնդումից, այնուամենայնիվ, իր ազգայինը կորցնելու ցանկություն չունի: Ինչպես նշում է Ալ. Սաֆարյանը, Գյոքալփի ‹‹Թյուրքականության հիմունքներում›› ակնհայտորեն փորձում է շրջանցել կիրգիզների, ղազախների, կարակալպակների, ուզբեկների, թուրքմենների ծագումնաբանության ու լեզվամշակութային առանձնահատկությունների թեման, արհամարհել արդեն XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբին ղազախերեն գրքերի ու պարբերականների հրատարակության փաստը, անտեսել ղազախ լուսավորիչների, ուզբեկական ու թուրքմենական գրականության դասականների, Կենտրոնական Ասիայի թյուրքալեզու ժողովուրդների դեմոկրատ-մտավորականների ազգանվեր ու արգասաբեր գործունեությունը: Այսօր, Գյոքալփի ապրած ժամանակներից հարյուր տարի անց, ընդգծում է հետազոտողը, ղազախների, ուզբեկների, կիրգիզների, թուրքմենների ազգային` պետականի կարգավիճակ ստացած լեզուները բարբառներ որակելն անհեթեթ ու վիրավորական են համարում այդ ժողովուրդների նույնիսկ այն մտավորականները, ովքեր որոշակի համակրանք են տածում դեպի համաթյուրքականությունը:

Անդրադառնալով Թուրքիայում գյոքալփյան ուսմունքի կիրառության խնդրին` Ալ. Սաֆարյանը նկատում է, որ Գյոքալփի ուսմունքը ոչ միայն կանխորոշեց թուրքական սոցիոլոգիական, քաղաքագիտական, լեզվաբանական ու տնտեսագիտական մտքի հետագա զարգացումը, այլև տեսական հիմք ստեղծեց Մուստաֆա Քեմալի բարեփոխումների իրականացման համար: Գյոքալփի տնտեսագիտական հետազոտություններում առաջադրված գաղափարները նույնպես կիրառվել են Քեմալի և նրա հարջորդների կողմից:

Ուսումնասիրողներին առավելապես հետաքրքրել են թուրքականության ընդգծված հակահունական ու հակահայկական ուղղվածության երկրաքաղաքական, պատմամշակութային, էթնիկական ասպեկտները: Տնտեսական հետապնդումների ու դրանց թողած հետևանքների մասին քիչ է գրվել: Հայտնի է, որ Գյոքալփը բացառիկ կարևորում էր էտատիզմի քաղաքականությունը, տնտեսությունը ‹‹թուրքացնելու›› հիմնախնդիրը: Բազմազգ Օսմանյան կայսրությունում տնտեսավարող գործարարները հիմնականում հույները, հայերը և հրեաներն էին: Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին կայսրությունում հունական կապիտալը կազմում էր հիսուն, հայկականը` քսանհինգ տոկոս: Թուրքական բուրժուազիան իր երկրում գրավում էր ընդամենը չորրորդ տեղը: Պարզ է, որ գյոքալփյան էթնոկենտրոն տնտեսագիտական հայեցակարգը ծրագրում էր պետականորեն հափշտակել հենց հունական ու հայկական կապիտալը, բնականաբար, կոտորելով սեփականատերերին:

Գրախոսվող մենագրության հեղինակը, փաստորեն, բացահայտում է թյուրքականության դրսևորման բազում ծալքեր` սոցիալական, քաղաքական, պատմական, տնտեսական, մանկավարժական, լեզվաբանական, գրականագիտական ոլորտներում, ամբողջական պատկերացում է ձևավորում ընթերցողի մոտ Հայոց ցեղասպանության խորքային ընկալման համար: Նա նաև ներկայացնում է թուրքական կառավարող շրջանների այն ձեռնարկումները, որոնց հետևողական կիրառման շնորհիվ երբեմնի հետամնաց Թուրքիան զարգացման ուղեծիր դուրս եկավ: Այս ուշագրավ մենագրության մեջ առաջադրված և լուծված հիմնախնդիրների բազմազանությունը, հեղինակի բազմաթիվ հղումներն ու արժեքավոր ծանոթագրությունները մեզ ներկայանում են որպես ժամանակակից թուրքագիտության համապարփակ հանրագիտարան: Ակադեմիական իր բարձր որակների հետ սույն մենագրությունը նաև ուսուցողական նպատակներ է հետապնդում: Այնտեղ ներկայացվում են Գյոքալփի և թուրքական այլ աղբյուրների թուրքերեն բնագրերը ու դրանց հայերեն թարգմանությունները, որոնք, բնականաբար, երիտասարդ թուրքագետներին կօգնեն հասկանալու բարդ տեքստերը:

Մի կարևոր առաքելություն ևս ունի քննարկվող մենագրությունը. այնտեղ քաղաքական մերկապարանոց հայտարարություններ, պաթետիկ հարցադրումներ, հակաթուրքական կոչեր չկան, այնտեղ կան թուրքագետ գիտնականի սթափ մտքեր, այդ մտքերի փաստառատ հիմնավորումներ, աշխարհի թյուրքագետների և օսմանագետների արտահայտած թեր ու դեմ կարծիքներ: Շարադրանքի նման ոճը Հայոց ցեղասպանության հարյուրամյակի նախօրեին հայ-թուրքական երկխոսության համար կարող է բարենպաստ իրավիճակ ստեղծել, նպաստել թուրքերի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը:

Ալ. Սաֆարյանի տարիների քրտնաջան աշխատանքի արդյունք հանդիսացող այս աշխատության հրատարակմանն իրենց նպաստն են բերել գրքի հրատարակության գիտական խմբագիրներ` ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ Ա. Սիմոնյանը և Ռ. Սաֆրաստյանը, գրախոսներ` ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Ա. Խառատյանը, պրոֆ. Հ. Էդոյանը, դոց. Ռ. Մելքոնյանը:

ՀԵՆԶԵԼ ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ