Հ. Մ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ. Նոր Բայազետի գավառը 1914–1920 թթ., Երևան, ՀՀ ԳԱԱ ‹‹Գիտություն›› հրատարակչություն, 2012, 433 էջ:

Վերջին շրջանում հայ պատմագիտության կարևոր նվաճումներից է առանձին գավառների ու նահանգների պատմության ամբողջական ուսումնասիրությունը: Վերոնշյալի թվում է վերջերս լույս տեսած մի շատ արժեքավոր աշխատություն, որի հեղինակն է վաստակաշատ գիտնական ու մանկավարժ, պատմագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Համլետ Մալխասի Հարությունյանը: Նրա ‹‹Նոր Բայազետի գավառը 1914–1920 թթ.›› խորագրով աշխատությունը տպագրվել է ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ, իսկ պատասխանատու խմբագիրն է ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Աշոտ Աղասու Մելքոնյանը:

Աշխատությունը կազմված է հինգ գլուխներից, առ ներածական խոսքից ու վերջաբանից, արխիվային հավելվածներից, օգտագործված աղբյուրների ու գրականության ցանկից:

Նախ պետք է նշել, որ սույն ուսումնասիրությունը հեղինակի դեռևս 2008 թվականին լույս  տեսած ‹‹Նոր Բայազետի գավառը 1828–1913 թթ.›› գրքի օրգանական շարունակությունն է: Այս անգամ ուսումնասիրության առարկան Նոր Բայազետի գավառն է` առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակից մինչև Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին մայիսը: Աշխատությունն ընդգրկում է բարձրացված հարցերի լայն շրջանակ` վարչատարածքայինից, ժողովրդագրականից, սոցիալ-տնտեսականից, հասարակական-քաղաքականից մինչև հոգևոր-մշակութային ու կրթալուսավորչական կյանքը:

Հեղինակը գիտական շրջանառության մեջ է դրել արխիվային արժեքավոր բազմաթիվ նորահայտ փաստաթղթեր, որոնք անհամեմատ խորացնում են ուսումնասիրվող նյութի իմացության շրջանակները, որոշակիորեն հստակեցնում Նոր Բայազետի գավառի պատմության ուսումնասիրությունը:

Արծարծված հարցերը լուսաբանվել են պատմագիտական գրականության, արխիվային հարուստ սկզբնաղբյուրների և ժամանակաշրջանի մամուլի փաստառատ նյութերի հիման վրա` պատմաքննական ու համադրական վերլուծության մեթոդներով: Արխիվային փաստաթղթերը և վիճակագրական տվյալները հեղինակի կողմից հնարավորինս համեմատվել ու համադրվել են իրար, դրանցում առկա փաստական նյութերի ու թվական տվյալների անճշտությունները նվազեցնելու կամ իսպառ բացառելու համար:

Առաջին գլխում (‹‹Նոր Բայազետի գավառի վարչատարածքային սահմանները և բնակչությունը 1914–1920 թթ.: Գավառը ՀՀ վարչական բաժանումների հոլովույթում››) տրված է Նոր Բայազետի գավառի կազմավորման ընթացքն ու կատարված փոփոխությունները, էթնադավանաբանական խմբերի հարաբերակցությունը, ներքին վերաձևումները: Նշվում է, որ Նոր Բայազետի գավառը Երևանի նահանգի ամենահայահոծ գավառներից մեկն էր և մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմն այն ուներ 136 գյուղ, որից հայկական էր 53-ը, ռուսական` 7-ը, իսկ մնացած 76-ը` թուրքական, քրդական  և խառը: Գավառի բնակչության ընդհանուր թվաքանակը նույն ժամանակ կազմել է 185 հազար մարդ, որից հայ ազգությանն էր պատկանում ավելի քան 115 հազարը  (66,4 %): Հետաքրքիր տեղեկություններ ու փաստեր են հաղորդվում ոչ միայն Նոր Բայազետի գավառի ու Երևանի նահանգի, այլև Անդրկովկասի սահմանափոխման և սահմանաբաժանման փորձերից ու քննարկումներից: Վերոնշյալ հարցն ու դրա շուրջ քննարկումներն ավելի հրատապ ու առարկայական դարձան հատկապես ցարիզմի տապալումից հետո, երբ Անդրկովկասում ծագեց զեմստվոյական հիմնարկություններ  կազմավորելու անհրաժեշտությունը: 1917 թ. ամռանը Անդրկովկասի ազգային-տարածքային տարանջատման հարցը հույժ օրակարգային էր և դարձել էր քաղաքական ուժերի, տեղական ու կենտրոնական իշխանությունների լայն քննարկման թեմա: Տեղին է մեջբերված Դավիթ Անանունի բնորոշումը. ‹‹ազգային տերիտորիալ որոնումը 1917 թ. կազմում էր Անդրկովկասի ժողովուրդների կենտրոնական մտահոգությունը›› (էջ 15): Սույն հիմնահարցի շուրջ կայացած խորհրդակցություններում հայկական պատվիրակների դեմ միասնական ճակատով հանդես էին գալիս թաթար-ադրբեջանական և վրաց ազգայնականները: Հեղինակը փաստարկում է վերոնշյալ խորհրդաժողովներում քննարկումների ընթացքն ու հետևանքները:

Ապա ներկայացվում է անկախ պետականության կազմավորումից հետո հանրապետության ներքին իրավիճակի կայունացմանը զուգընթաց վարչատարածքային նոր փոփոխությունների գործընթացի հիմնական միտումներն ու կատարված ժողովրդագրական տեղաշարժերը: Վերոնշյալը հիմնարար ու սպառիչ կերպով ցույց է տրված նաև աղյուսակներով (էջ 32–35): Թվական տվյալների համադրումից պարզվում է, որ 1914 թ. համեմատությամբ, 1919 թվականին Նոր Բայազետի գավառի ընդհանուր բնակչության թիվը կրճատվել է ավելի քան 29,5 հազարով (կամ` 27 %-ով), իսկ հայերի թվաքանակը պակասել է մոտ 9 հազար մարդով կամ կրճատվել է 1,1 անգամ:

Հետազոտողը հայերի թվաքանակի պակասելը հիմնավորում է առաջին համաշխարհային պատերազմով և 1918 թվականին տեղի ունեցած թուրքական արշավանքով, որոնք բազմահազար կյանքեր խլեցին: Մյուս կողմից էլ բնակչության բավարար աճի համար չկային նպաստավոր պայմաններ` սոցիալ-տնտեսական ծանր կացությունը, սովը, համաճարակները, արտագաղթը և այլն:

Երկրորդ գլխում (‹‹Նոր Բայազետի սոցիալ-տնտեսական դրությունը 1914–1920 թթ.››) հիմնարար մակարդակով քննվում է գավառի հողատիրության ու հողագործության, մեղվաբուծության, ձկնորսության, արդյունաբերության և առևտրի վիճակը, ընդ որում այն մշտապես համեմատության մեջ է դրվում Երևանի նահանգի ընդհանուր ցուցանիշների հետ: Ըստ այդմ, Նոր Բայազետի գավառում պետական հողատիրությունը մոտ 23 %-ով գերազանցում էր նահանգի միջին ցուցանիշին, իսկ կալվածատիրական-վանքապատկան հողատիրությունը միասին զիջում էր 13,1 %-ով: Ներկայացված 7-րդ աղյուսակի տվյալները վկայում են, որ գավառի ընդհանուր հողատարածքի 62 %-ը (286446 հա) բնակված տարածություններն էին, իսկ անբնակ տարածությունները կազմում էին 175254 հա կամ 38 %-ը: Ըստ հետազոտողի` կալվածատիրական հողատիրությունը գավառում և Երևանի ամբողջ նահանգում առանձնապես տարածված չէր: Այսպես, Նոր Բայազետի գավառում 1916 թ. կալվածատերերի թիվը հասնում էր 195 մարդու (143 տղամարդ և 52 կին), որը ընտանիքի անձնակազմի հետ միասին կազմում էր գյուղական ընդհանուր բնակչության թվաքանակի 0,11 %-ը:

Անշուշտ, ճշմարիտ է այն պնդումը, որ Հայաստանում հողօգտագործման հիմնական ձևը եղել է համայնականը, և այդ առումով ևս Նոր Բայազետի գավառը բացառություն չէր:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի առաջ բերած ծանր կացության պատճառով քայքայվեց  ու կործանման  եզրին հայտնվեց նաև Նոր Բայազետի տնտեսությունն  ընդհանրապես և գյուղատնտեսությունը մասնավորապես: Ստեղծվեց մի վիճակ, երբ գյուղում նկատելի դարձավ աշխատող ձեռքի պակասը, կտրուկ կրճատվեց բանող անասունների գլխաքանակը (հարկադիր մորթի պատճառով) և պակասեց գյուղատնտեսական գործիքների միավոր-քանակը: Նման իրավիճակում հայ գյուղացիությունը տառապում էր ոչ այնքան հողի պակասությունից, որքան իր հողաբաժինը մշակելու և օգտագործելու անկարողությունից:

Պետք է նշել, որ սույն գլխում հեղինակը հետաքրքիր և արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում գավառի տարածքում մեղվաբուծության և ձկնորսության, արդյունաբերության և առևտրի զարգացման մասին:

Երրորդ գլխում (‹‹Փախստականները Նոր Բայազետի գավառում››) նշվում է այն գործոնների մասին, որոնք փախստականների զանգվածային հոսք ստեղծեցին: Արևմտահայերի ստվար զանգվածներով փախուստը դեպի Արևելահայաստան սկսվեց 1914 թ. դեկտեմբերից, երբ դեպի Բագրևանդի և Բասենի գավառներ ռուսական զորքերի առաջխաղացումը ժամանակավորապես կասեցվեց: Փախստականների կարիքները հոգալու ողջ ծանրությունը ընկած էր հայ հասարակության վրա և նրանց օգնելու գործում, բնականաբար, առաջին հերթին հանդես եկավ հայ Առաքելական եկեղեցին: Փաստառատ տվյալների հիման վրա բացահայտվում է կատարված աշխատանքի ողջ ծավալը, որն անհրաժեշտ էր արևմտահայ գաղթականների կյանքը փրկելու համար: Սույն գործընթացներում մեծապես կարևորվում է Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ 5-ի ունեցած դերը, որը 1914 թ. դեկտեմբերի 28-ին հայրապետական կոնդակով ստեղծում է Էջմիածնի Եղբայրական օգնության գլխավոր գործադիր հանձնաժողովը` որպես փախստականներին օգնություն ցուցաբերող գլխավոր մարմին: Այն ուներ երեք ճյուղավորում` Էջմիածնի, Երևանի և Ալեքսանդրապոլի: Երևանի ճյուղի մեջ մտնում էին Նոր Բայազետի, Ներքին Ախտայի և Ելենովկայի եղբայրական օգնության կոմիտեները:

1914 թ. դեկտեմբերի վերջերից Ալաշկերտի գաղթականներից շուրջ 500 ընտանիք ուղարկվում է Նոր Բայազետի շրջանը: Գավառի իշխանություններն ու բնակիչները հարկ եղած պատրաստակամությամբ ու բարյացակամությամբ ընդունեցին փախստականներին: Ներկայացված աղյուսակը (էջ 162) հստակորեն գծագրում է Արևմտյան Հայաստանից և Պարսկաստանից եկած փախստականների տեղավորման գործընթացի պատկերը:

Իրավացի է Հ. Հարությունյանը, երբ դիտարկում է, որ 1915 թ. սկզբներից Երևանի նահանգի  (այդ թվում` Նոր Բայազետի գավառի) հայությունը ուժից վեր ջանքեր էր գործադրում ընդունելու և տեղավորելու թուրքական յաթաղանից մազապուրծ հայ փախստականներին: Վերոնշյալի մասին սպառիչ նկարագրություն է թողել ականատեսը ‹‹Հորիզոն›› պարբերականում. ‹‹Վերջին օրերս գաղթականները գալիս են ու գալիս: Բոլորը մերկ, գունատ, նվազ, ոսկրացած: Կատարյալ ուրվականներ: Տնքոցից միայն իմացվում է, որ նրանք շնչավոր են: Մեծ մասը կանայք ու երեխաներ›› (էջ 165):

Արժեքավոր և ուսանելի է հեղինակի նաև այն գնահատականը, որ այդ մղձավանջային օրերին փախստականներին օգնելու, նրանց հիմնախնդիրները լուծելու հարցում նկատելի էր ցարական իշխանությունների շահագրգիռ վերաբերմունքի իսպառ բացակայությունը:

Աշխատության չորրորդ և հինգերորդ գլուխները նվիրված են Նոր Բայազետի գավառի հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների և կրթական կյանքի լուսաբանմանը` դիտարկված առավել լայն համապատկերի վրա: Հիմնական շեշտադրումներն ուղղված են գավառի հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների ընթացքի վրա առաջին աշխարհամարտի թողած ազդեցությունների, 1918–1920 թթ. Երևանի նահանգում և Նոր Բայազետի գավառում իշխանության տեղական մարմինների կազմավորման բարդ գործընթացների խորքային բացահայտմանն ու լուսաբանմանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմը Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության հույս էր ծնել ամենուր, այդ թվում` սույն գավառի հայության շրջանում: Ահա այդ պատճառով հայության բոլոր շերտերը Անտանտի տերությունների հաղթանակին տրամադրեցին առավելագույն կենսունակ ուժեր: Պատերազմին Նոր Բայազետի հայությունն արձագանքեց նաև կամավորական շարժմանը մասնակցելով: Արժանապատվության զգացումով են լցված ռազմաճակատներից երիտասարդների գրած նամակները` ուղղված մտերիմներին ու հարազատներին: Թիկունքում մնացածները պահեստի զինվորներին և նրանց ընտանիքներին օգնում էին հանգանակություններով ու նվիրատվություներով: Աշխատության մեջ ներկայացված են հուզիչ, սրտաճմլիկ օրինակներ, որոնք վկայում են վերոնշյալ գործընթացներին նորբայազետցիների մասնակցության ազնիվ ու վեհ դրդապատճառների խոր առկայության մասին:

Հետաքրքիր տեղեկություններ են հաղորդվում Նոր Բայազետի քաղաքային դումայի ընտրությունների, քաղաքային կոմիտեի ձևավորման, ընտրությունների, քաղաքական կուսակցությունների մասնակցության ձևերի ու մեթոդների, Երևանի նահանգում զեմստվոյական ինքնավարություններ հիմնելու նախագծերի վերաբերյալ:

Հ. Հարությունյանը բացում է փակագծերը այն դավադրության, որը պարունակում էր վրացի ազգայնական Ա. Չխենկելիի պատրաստած Անդրկովկասի կոմիսարիատի զեմստվոյի վերաբերյալ դեկրետը: Ըստ վերոնշյալի` անվիճելի են ճանաչվել վրացապատկան և կովկասյան թաթարներով լեցուն տարածքները, իսկ վիճելի` հիմնականում հայկական տարածքները: Անչափ տեղին ու ճշմարիտ է այն դիտարկումը, որ այս ‹‹հռչակագրի նպատակը, կոմիսարիատի տեսակետից, վրացիների ու Կովկասի թաթարների դիրքերի ուժեղացումն էր տարածաշրջանում, մյուս կողմից էլ հայ ժողովրդի դե յուրե կամ դե ֆակտո  չեզոքացումը` որպես այդ տարածքների օրինական սեփականատիրոջ›› (էջ 265):

Քննարկվող կարևորագույն հիմնահարցերի շարքում են թուրք-թաթարական խռովությունները, 1920 թ. մայիսյան ապստամբության ընթացքը Նոր Բայազետի գավառում, որոնց լուսաբանմանը հատկացված են առանձին ենթաբաժիններ:

Կրթության զարգացման, կրթական շինարարության հիմնախնդիրներին է նվիրված վերջին գլուխը, որն ամենածավալուններից է` 91 էջ: Ընդարձակ տեղեկագրերը հավաստի տեղեկություններ են հաղորդում գավառի դպրոցների, սովորողների տարիքի ու թվաքանակի, դասավանդող ուսուցիչների կրթական ցենզի, ստացած աշխատավարձի և այլ բաղադրիչների մասին:

Ամփոփենք. անվարան կարելի է ասել, որ մեծավաստակ պրոֆեսոր Համլետ Հարությունյանին հաջողվել է ստեղծել մի արժեքավոր աշխատանք, որը, պատկերավոր ասած, Նոր Բայազետի` 1914–1920 թվականներն ընդգրկող պատմության տարեգրությունն է:

Նկատվող տեխնիկական բնույթի չնչին թերությունները ոչնչով չեն կարող նսեմացնել սույն աշխատության հույժ կարևորությունը, հրատապությունն ու արդիականությունը:

ԱՐՄԵՆ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ