ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ ՀԵՔԻԱԹԱԳԻՐԸ

ԼՈՒՍԻՆԵ ՀԱՅՐԻՅԱՆ

Ավետիք Իսահակյանը ստեղծագործել է արձակի գրեթե բոլոր ժանրերով. բանաստեղծի ստեղծագործական տեսադաշտում է գտնվել նաև հեքիաթը: Հաշվի առնելով ժանրի ձևակաղապարային, ոճական առանձնահատկությունները` Իսահակյանը հեքիաթը դիտարկում է որպես հայկական արձակը զարգացնելու նմուշ-նախատիպ. ‹‹Ես գրելու եմ իմ ժողովրդի կյանքը ներկայացնող վեպերը, պատկերները մեր հեքիաթների ոճով, ոգով, ձևով. ա՛յդ է հայկական պրոզաձևը, դրանից պիտի զարգացնել մեր ռոմանը: Գրել, գրել միայն ազգային ոգով, գրել հայկական, հայավար, հայնակ գրել…››[1]: Նման նկատառումների իրագործումը, Իսահակյանի կարծիքով, պետք է ուղեկցվեր հեքիաթների խորազննությամբ` ‹‹Ուսումնասիրել մեր հեքիաթներն ու երգերը››[2],– համոզմունք, որն արտահայտված էր բանաստեղծի ‹‹Հիշատակարանում››:

Դեռևս մանկության օրերին Իսահակյանի ‹‹երևակայությունը թևավորվեց դարերի խորքից եկող բանաստեղծական ֆոլկլորով››[3], ժողովրդական հեքիաթով: Նրա ստեղծագործական կապը հայ բանարվեստի, աշուղական և գուսանական պոեզիայի հետ ունի խորը արմատներ, որոնք երկարում են մինչև գրողի մանկությունը: Դա են հաստատում Պ. Մակինցյանի վկայությունները. ‹‹Նա մանկութ թափառել է Ալագյազի փեշերը, Արփաչայի ափերը, հայրական ջաղացքի շուրջը և ջաղացպան ուստա Գրիգորի գեղաբույր երգ ու հեքիաթին ականջ դրել:

Նա մանկութ սիրել է թափառական աշուղներին և դյութվել ժողովրդի հյուսած անպաճույճ խաղերից››[4]:

Դա են փաստում Իսահակյանի հուշերը. ‹‹Հայրս ուներ մի աշուղ բարեկամ, մեր դրացի գյուղից, աշուղ Գալուստ անունով: Լավ սազ էր նվագում, անուշ, թավ ձայն ուներ` սրտից խոսող, շա՜տ հեքիաթներ գիտեր: Պարսկական, թրքական, հայկական անթիվ հեքիաթներ: Իր սիրո վեպն ուներ` արևելքի հեքիաթների տարրերով և գույներով հյուսած: Ամեն շաբաթ, կեսօրից հետո, սազը պատյանի մեջ վզից կախ, գալիս էր նա մեր տունը, մնում էր ամբողջ կիրակի օրը մինչև երկուշաբթի: Եվ երկուշաբթի առավոտ մեկնում էր սազը վզից կախ, առատ վարձատրված: Ինչքա՜ն, ինչքա՜ն էի սիրում աշուղ-ամուն: Երբ գալիս էր, տոն էր սկսվում ինձ համար… Նրա սազն ու հեքիաթը այլափոխում էին իմ աչքում իրական շրջապատը››[5]:

Իսահակյանը ջերմորեն է հիշում ‹‹անուշ տատիկներից›› լսած ‹‹հոգի կախարդող հեքիաթներն›› ու ‹‹փորձաշատ պապիկների›› զրույցները, նրանց խոսքն ու առածը, ‹‹թափառական գուսանների և գյուղացի աղջիկների›› ‹‹չքնաղ տաղերն ու խաղերը, մեր մելոսը` սրտահույզ երգերը››, ինչպես նշում է բանաստեղծը` ‹‹Մեր հնադարյան, խորիմաստ ֆոլկլորը››, որին ինքը երախտապարտ էր[6]: Իսահակյանը քաջատեղյակ էր ոչ միայն հայկական բանահյուսությանը, այլև ծանոթ էր` համաշխարհային բանարվեստին (հնդկական, չինական, պարսկական, արաբական, հրեական, քրդական, սերբական, ռուսական, ֆրանսիական, գերմանական և ֆիննական բանահյուսություններին)[7]:

Բանաստեղծն իր ստեղծագործական կյանքի գրեթե բոլոր շրջաններում կենարար լիցքեր է ստացել բանահյուսությունից` գեղարվեստական մշակման ենթարկելով ժողովրդական երգեր, ավանդություններ, առակներ, լեգենդներ ու հեքիաթներ` համեմելով դրանք ժողովրդայնության շնչով:

Պ. Մակինցյանի դիպուկ բնորոշմամբ` ‹‹Եվ որպես կավը – քանդակագործին, ներկ ու կտավը–նկարչին, հնչյունները–երաժշտին, այնպես էլ բնությունը, ժողովրդի ստեղծագործությունն ու բարբառը Ավ. Իսահակյանին լոկ նյութ են մատակարարում իր ներքին աշխարհը, իր ապրումները դրսևորելու››[8]:

Ա. Իսահակյանը հեքիաթի ժանրում սկսել է աշխատել 900-ական թվականների սկզբից [‹‹Աշխարհի գեղեցկուհին››, 900-ական թվականներ, ‹‹Ամենապիտանի բանը››, 1904, ‹‹Արևի մոտ››, 1905, ‹‹Հողն է մարդու աչքը կշտացնում››, 1906, ‹‹Հեքիաթ››, 1910 (վերամշակվել է 1924 թ.), ‹‹Աղա Նազար››, 1911, ‹‹Մաղասաբերդի տիրուհին››, գրվել է 1920-ական թվականների առաջին կեսին, ‹‹Գասպարը››, գրության ժամանակը հայտնի չէ. առաջին անգամ տպագրվել է 1938 թ., ‹‹Արդար մարդը››, 1940, ‹‹Նուկիմ քաղաքի խելոքները››, 1940]` ստեղծելով հիմնականում իրապատում հեքիաթներ և հրաշապատում հեքիաթների տարրերով գործեր:

Իսահակյանի հեքիաթներն առանձնանում են մարդկային բնավորությունների հակադրությամբ, սոցիալական պախարակելի կողմերի լուսաբանմամբ, ինչպես նաև հասարակության և անհատի համար կարևորագույն այնպիսի արժեքների փառաբանությամբ, ինչպիսիք են` խոսքի և իրավունքի ազատությունը, իրավահավասարությունը, քաղաքացիական գիտակցությունը, հասարակության յուրաքանչյուր անհատի կրթություն ստանալու իրավունքն ու պաշտպանվածությունը: Բանաստեղծն իր հեքիաթներում կարևորագույն արժեք է հռչակում ‹‹գիտության լույսը›› (‹‹Ամենապիտանի բանը››), անկեղծ հիանում անհաշվենկատ սիրո հավերժությամբ (‹‹Հեքիաթ››) և ուրախանում անօգնական որբուկի երջանկությամբ (‹‹Արևի մոտ››):

Ի տարբերություն հայ հեքիաթագրության մեջ ձևավորված որոշակի ավանդույթների` Իսահակյանը որպես հեքիաթագիր ուղղորդվում է այլ սկզբունքներով. նրա հեքիաթներին բնորոշ չէ ընդգծված դիդակտիկ-մանկավարժական ուղղվածությունը: Տեսնելով և կարևորելով գրականության ‹‹կրթիչ›› նշանակությունն ու ‹‹մարդու հոգեբանությունը›› ‹‹հզոր կերպով վերաստեղծելու››, ‹‹վերակերտելու, վերաշինելու›› հնարավորությունները[9]` հեքիաթագիրը, այնուամենայնիվ, հեռանում է մանկավարժական կողմնորոշումից, ինչը բնորոշ էր վաղ շրջանի հայ հեքիաթագրությանը: Իսահակյանը հրաժարվում է մարդուն ‹‹կաղապարով ձուլող›› ուսուցչությունից` ընթերցողին հնարավորություն ընձեռելով ինքնուրույն քննել ‹‹մարդկության փորձերի պատմություններն›› ու ‹‹քննելով սովորել››[10]: Այսպես, ‹‹Ամենապիտանի բանը›› հեքիաթում, խոսելով լուսավորության կարևորության մասին և գերագույն արժեք համարելով գիտության լույսը, Իսահակյանը խուսափում է ընդգծված խրատաբանությունից կամ կրթադաստիարակչական շեշտադրումներից` ներազդելով արտահայտիչ խոսքի ենթագիտակցական ընկալումների օգնությամբ[11]:

Հեքիաթագրությունը Իսահակյանի համար ոչ միայն ժողովրդական հեքիաթի գեղարվեստական մշակման և ոճավորման, այլև հեղինակային գործեր ստեղծելու բնագավառ էր: Վերջիններս ստեղծվում էին ժողովրդականի օրինակով` բանահյուսական հեքիաթների որոշ մոտիվների գործածությամբ. այսպես, ‹‹Արևի մոտ›› հեքիաթ-նովելում հեղինակը ներառում է հետևյալ մոտիվները.

1. որբ երեխայի ճամփորդությունը դեպի արևը, որը հիշեցնում է ժողովրդական հեքիաթների հերոսի կատարած դժվար հաղթահարելի ճամփորդությունները դեպի հեռավոր կախարդական վայրերը,

2. որբ երեխայի հանդիպումը հովվի հետ, որը կարելի է զուգորդել ժողովրդական հեքիաթների հերոսի և ճամփաբաժան վայրերում նստող ծերունու կամ քաղաքների արվարձանում ապրող բարի պառավի հանդիպման հետ և այլն,

3. որբ երեխայի` արևի հետ ունեցած հանդիպման մասին սիմվոլիկ երազը. նման պատմություններ առկա են նաև ժողովրդական հեքիաթներում ու ավանդություններում[12]:

‹‹Աշխարհի գեղեցկուհին›› հեքիաթի միայն վերնագիրն է ժողովրդական, հեքիաթն ամբողջությամբ հեղինակային ստեղծագործություն է[13]:

Հեքիաթի ժանրային որոշ առանձնահատկություններ բանաստեղծն օգտագործում է նաև այլ ժանրերի ստեղծագործություններում. այսպես, հեքիաթի, զրույցի, պատմվածքի, նովելի, ավանդության ու առակի միահյուսում է Իսահակյանի ‹‹Ուստա Կարո›› (1910–1950) մեծածավալ վեպը, որը ժանրային առումով սինկրետիկ երկ է[14]: ‹‹Ահմեդի ուղտը›› (1912) արձակ առակն ունի կիսահեքիաթային - կիսաառածային հյուսվածք, իսկ ‹‹Այդ ոչինչը ես եմ›› (1945) առակը հատկանշվում է հեքիաթի, առած-ասացվածքի տարրերով[15]: ‹‹Մոր սիրտը›› (1919) ավանդավեպում նկատելի է հեքիաթային-ֆանտաստիկ մոտիվների առկայություն (մոր սրտի փոխարեն սպանված այծյամի սիրտ բերելն ու մոր հանված սրտի լեզու առնելը)[16]:

Իսահակյանի պոեզիայում, գործածվում է անձնավորման ու շնչավորման բանաստեղծական ձևը, որը հատուկ է ժողովրդական լեզվամտածողությանը և կիրառվում է բանահյուսական տարբեր ժանրերում (հեքիաթ, առակ, երգ և այլն)[17]:

‹‹Հիշատակարանում›› Իսահակյանը ‹‹շատ փիլիսոփայորեն և խորն ու հարմար›› է համարում նույնիսկ պատմությունը սկսել ‹‹մեր հին հեքիաթների ձևով` հեքիաթների սկսվածք-բանաձևերի նմանությամբ. ‹‹Որովհետև կյանքը, մարդը, բնությունը, տիեզերքը անցավոր են, ուրեմն երազ են, ուստի շատ փիլիսոփայորեն և խորն ու հարմար կլինի մեր հեքիաթների ձևով սկսել պատմությունը, օրինակ այսպես. ‹‹ Եղել է չի եղել, ժամանակով, շա՜տ դարեր առաջ, մի թագավոր է եղել, անունը Նապոլեոն››…››[18]:

Իսահակյանի հեքիաթներում հաճախ ժողովրդական հեքիաթների խորհրդանշանները ստանում են նոր գունավորում, վերաիմաստավորում: Հեքիաթագիրը փաստում է, որ ‹‹հին հեքիաթների›› սիմվոլիկ ուժերն իր հեքիաթներում պետք է ստանան նոր փոխակերպումներ. ‹‹Հին հեքիաթների չարերը, չար ուժերը` դև, վիշապ, ջադու պառավ, իմ ներկա հեքիաթներում լինեն–սուլթանը, ցարը, բուրժուան և այլն››[19]: Իսահակյանը հակադրում է ոչ թե հեքիաթային-ֆանտաստիկ ուժեր, այլ իրական մարդկային գծերով կերտված կերպարներ` որոշ հեքիաթների հաղորդելով սոցիալական լիցք:

Ի տարբերություն ժամանակի խորհրդապաշտների, որոնք հետաքրքրություն էին ցուցաբերում բանահյուսության արտաքին ձևի նկատմամաբ` Իսահակյանը, խորագիտորեն տեսնելով ժողովրդական բանարվեստի բազմաշերտությունը, այն դիտարկում է որպես ժողովրդական աշխարհայացքի, ազգային հոգեբանության ու լեզվամտածողության բացահայտման աղբյուր[20]:

Թեպետ որոշ բանասերներ Իսահակյանի հեքիաթները համարում էին մշակված ‹‹թանձր խորհրդապաշտությունն ի խնդիր››[21], սակայն վերջինս խորհրդապաշտության հանդեպ ցուցաբերում էր քննադատական որոշակի վերաբերմունք` կողմնորոշվելով դեպի ռեալիստական արվեստը[22]: Պատահական չէ, որ 1926 թ. նամակներից մեկում բանաստեղծը մերժում է իր ստեղծագործական առնչակցությունը սիմվոլիզմի հետ[23]:

Իսահակյանը անցյալում` մասնավորապես ժողովրդական հեքիաթներում, խորասուզվելով էր փորձում գտնել ազգային ‹‹իղձերի, փափագների ու երազների››, ապագայի նկատմամբ խորը հավատի ու լավատեսության նախաշերտերը, ժողովրդի ‹‹սիրտն ու հոգին››. ‹‹Հեքիաթների մեջ ժողովուրդները արտահայտում են իրենց իղձերը, փափագները, տենչերը, երազները բնության մասին. նրա ընթացքի, էության մասին, նրա և մարդու միջև մղվող կռվի մասին և իրենց հավատի մասին, որ վերջը հաղթելու են բնության ուժերին և ծառայեցնելու մարդու պետքերին››,– գրում է Իսահակյանը` նույն խտացման մեջ հավելելով. ‹‹Հեքիաթների մեջ մարդկանց ցանկությունն ու հավատը հեռավոր, հնարավոր գյուտերի մասին` հեռուները տեսնելու, թռչելու, օգնելու, բժշկելու հիվանդությունները. հավատը պրոգրեսի, կյանքի, աշխարհի, հասարակության կատարելագործման, բարելավման հանդեպ, և միշտ լավատես, օպտիմիստ, մուրազին, նպատակին հասնող, բարիի հաղթանակը չարի վրա: Մի խոսքով` մարդու սիրտն ու հոգին››[24]:

‹‹Ժողովրդին` լեզվի ստեղծողին և անսխալ քերականագետին›› դիմելու պատգամ-խորհուրդն Իսահակյանը ստանում է Հովհաննես Հովհաննիսյանից, որը ‹‹հայերենի քերականական տարակուսանքները փարատելու համար դիմում էր ժողովրդին››[25]:

Իր խտացումներից մեկում Իսահակյանը կարևորում է ‹‹ոճից, ժողովրդական լեզվից, ճարտարապետական ոճից›› օգտվելու անհրաժեշտությունը ‹‹այն չափով, որ միայն նրա տպավորությունը թողնե››: ‹‹Ոճի, լեզվի զգացումը պիտի տալ: Այնպես պիտի գրել, որ միայն նրանց զգացումը, տպավորությունը լինի, ժողովրդական լեզվի տպավորությունը, զգացումը››,– շեշտում է Իսահակյանը[26]:

Իր հեքիաթներում բանաստեղծը հավատարիմ է մնում վերոհիշյալ սկզբունքին` ստեղծելով ժողովրդական լեզվի և ոճի պատրանք:

Այսպիսով` միանգամայն արդարացի է Ավիկ Իսահակյանի դիտարկումը, ըստ որի` Իսահակյանն ‹‹իր լեգենդներում, առակներում, հեքիաթներում բնավ չի ձգտել գրել բանահյուսության ոճի նմանողությամբ, սազեցնել իր լեզուն ժողովրդական լեզվին, ‹‹զարդարել›› իր գրվածքը ֆոլկլորային գույներով, երանգներով››[27]: Ուշագրավ է նաև Պ. Մակինցյանի տեսակետը, ըստ որի` ‹‹… Ավ. Իսահակյանը մշակել է նաև մի ուրույն ոճ, որը կարելի է արևելյան ոճ անվանել:

Սա արդեն ժողովրդական բարբառ չէ, այլ գրական լեզու, որը սակայն չի կորցրել բարբառի բույրը››[28]:

Մի առիթով Իսահակյանը խոստովանում է, որ իրեն մշտապես մտահոգել է աշխարհի ‹‹չարիքները վերացնելու›› գերխնդիրը կամ ինչպես որակում է ` ‹‹տիեզերական›› խնդիրները. ‹‹Աշխարհի մասին խորհելը, նրա չարիքները վերացնելու մասին ելք որոնելը միայն մեծ մարդկանց մենաշնորհը չէ, ամեն մի անհատ բնական մղում ունի այդ չարալլկող հարցերին պատասխան փնտրելու, սարի հովիվը այնքան ինչքան մեծ մարգարեները: Ես սկսեցի որոնել ճշմարությունը, որոնել փրկությունը մեծ փիլիսոփաների, մեծ գիտնականների, մեծ մարգարեների մոտ և իմ սրտի մեջ››[29],– ասում է բանաստեղծը: Տառապող մարդկությունը ազատագրելու գաղափարով տոգորված Իսահակյանն ուղիների և ուժեղ անհատի` հերոսի փնտրտուքի մեջ էր: Իսահակյանի պատկերացումների հերոսները` ‹‹հրեղեն գործողները››, կռվի են ելնում ‹‹վիշապների, դևերի, սուլթանների, ցարերի, իշխանների ու բուրժուաների դեմ›› և հաղթանակում ‹‹հօգուտ ամբոխի արգանդի››[30],– գրում է Իսահակյանը ‹‹Հիշատակարանում››:

Մտատանջող հարցերի պատասխանները փնտրում էր, մասնավորապես, մարդկային տենչերին հագուրդ տվող առասպելներում, լեգենդներում ու հեքիաթներում, դյուցազնական հեթանոս անցյալում ու փիլիսոփայական այլազան ուսմունքներում:

Նկատելի է որոշակի հարազատություն բանաստեղծի պատկերացումների հերոսի և Նիցշեի Գերմարդու (Übermensch) կերպարի միջև: Նիցշեի վարդապետությունը մշտապես եղել է Իսահակյանի քննության, մտասևեռումերի առանցքում, փիլիսոփայական հետաքրքրությունների շրջանակում[31]: Նիցշեից կրած ազդեցության մասին փաստում է նաև բանաստեղծը. ‹‹Ինձ ասում են նիցշեական: Ես երկար ժամանակ եղել եմ նիցշեականության ազդեցության տակ, դա ճիշտ է: Եղել եմ նաև տոլստոյական: Նրանց միջոցով ես հասել եմ ինքս ինձ: Ես շատ շնորհակալ եմ Տոլստոյից, Շոպենհաուերից, Բուդդայից, որոնք ինձ շատ-շատ բան սովորեցրին…››[32]: Իսահակյանի մեկնաբանությամբ` Նիցշեի Übermensch-Á` ‹‹հերոս է. հերոսը հրեղեն մարդ է››[33]:

Հրեղեն Մարդու` հերոսի, անհրաժեշտությունը տեսնում էր նաև Իսահակյանը: Ահա, թե ինչ է գրում բանաստեղծն իր ‹‹Հիշատակարանում››. ‹‹Պետք է ստեղծել ‹‹հրեղեն մարդիկ›› (Übermensch): Հրեղեն Մարդ, որ հրեղեն խոսքեր ունենա և հրեղեն գործեր կարողանա կատարել…››[34]:

Նման հերոսների նախատիպեր բանաստեղծը տեսնում է հատկապես հայկական հեքիաթներում. ‹‹‹‹Հրեղեն›› (հուրն-հրեղեն). (հուրն-հրեղեն աղջիկ, հրեղեն ձի, հրեղեն տղա) բառը, որքան ինձ հայտնի է, հայոց լեզվի և այն էլ հայկական հեքիաթների մեջ է գործածվում, որ նշանակում է գերբնական, կախարդական, չնաշխարհիկ, հրաշալի››[35]: Իսկ ինչպիսի՞ն էր Իսահակյանի հերոս-առաջնորդի իդեալը` Գերմարդը. ‹‹Նա պիտի ոգևորվի մահով-Նիրվանայով: Նա պիտի պատվասեր ու ասպետ լինի, հերոս ու դյուցազն, պատերազմում զենքը ձեռքին պիտի մեռնի տանջվողի ու թշվառի համար և պիտի հսկա քարի տակ թաղվի, զինվորների հետ, ուռենու տակ››[36]:

Իսահակյանը հերոսականացված ուժեղ անհատներ է կերտում ‹‹Արծվամանուկը››, ‹‹Լեռների հսկան›› լեգենդներում, ‹‹Մասսա Մանուկ›› և ‹‹Սասմա Մհեր›› պոեմներում: Ուշագրավ է, սակայն, որ հրեղեն` Գերմարդու նախատիպը ժողովրդական հեքիաթներում տեսնող բանաստեղծն իր հեքիաթներում նման հերոսական կերպարներ չի ստեղծում` կերտելով նույնիսկ հերոս-անհատին բոլոր որակներով հակադրվող կերպար (Աղա Նազար)` կեղծ հերոս, որպեսզի ավելի տեսանելի դարձնի հերոս-առաջնորդի անհրաժեշտությունը: ‹‹Աղա Նազար›› հեքիաթը ժողովրդական բանահյուսական նմուշի յուրօրինակ մեկնաբանություններից է:

Ինչպես իրավացիորեն նկատում է Ա. Վարդանյանը, ‹‹ Ավ. Իսահակայանի կերտած Նազարը հեքիաթային հերոս չէ այդ բառի բուն իմաստով: Նա իրական մարդ է` գյուղի ‹‹ծույլ ու անճարակ›› գզիր››[37]: Նազարի կերպարը տիպականացնելով և ենթարկելով ներքին, հետևաբար նաև վարքի փոփոխությունների[38]` Իսահակյանը զգալիորեն հեռանում է հեքիաթի ժանրային առանձնահատկություններից` այսպիսով ներկայացնեով տիրողի, առաջնորդի կերպար, որը հակոտնյան է բանաստեղծի պատկերացումների հերոսի, հերոսականության, ուժեղ առաջնորդի: Սոցիալական աստիճաններով բարձրացած անարժան տիրակալը ծիծաղում է այն արժեհամակարգի վրա, որով պետք է ուղղորդվի առողջ հասարակությունը և մերժում այն որակները, որոնք անհրաժեշտ են հերոս-առաջնորդին. ‹‹–Տեսա՞ր, կնիկ, ինչպես թագավոր դառա: Բա՛ ես չէ՞ի ասում, թե խելք ու կտրիճություն դատարկ բաներ են աշխարհքիս երեսին. մարդս բախտ պետք է ունենա, մենակ բախտ…››[39]:

Ի հակադրություն հերոս անհատի, առաջնորդի, որը պետք է տաներ հանրույթն իր ետևից` ի նպաստ ընդհանուր բարօրության և ազատության, Իսահակյանը կերտում է եսակենտրոն սրիկայի` կեղծ հերոսի, որն անիրավորեն վայելում է առասպելածին փառքն ու իշխանությունը, ներկայացնում մի վտանգավոր իրավիճակ, երբ բախտը, ‹‹որը ոսկի ածող մի կույր հավ է, անարժանների գոգի մեջ է իր բնկալը դնում››[40]: Հեքիաթում բախտը ժպտում է անարժանին, որի միֆական ‹‹աղայությունն›› ու ‹‹արժանիքները›› բազմաթիվ դժբախտությունների և անազատությունների պատճառ են դառնում. ‹‹Ու քառասուն ավազակները աղա Նազարի անունով զարկում էին քոչ ու քարավան, արշավում էին գեղ ու քաղաքներ, կտրում, թափում, ավար առնում ու հարկ դնում վրաները:

Աղա Նազարի անունը թնդում էր ամեն տեղ. ժողովուրդները ահ ու սարսափի մեջ էին››[41]: Նազարի ‹‹աղայության, խելքի և քաջության›› առասպելը ստիպում է թագավորներին, զինվորներին զենքերը վայր դնել, գլուխները խոնարհել նրա ոտքերի տակ, իսկ ժողովրդին` հպատակվել ու թագադրել Աղա Նազարին:

Արժանի առաջնորդ-հերոսի անհրաժեշտությունը բացահայտում է հեքիաթի վերջաբանը. ‹‹Եվ մինչև այսօր էլ կա ու կենդանի է Աղա Նազարը. նստել է գահի վրա, ծխում է մարգարտե չիբուխը և միտք է անում աշխարհքի բանը ու քա՛հ-քա՛հ ծիծաղում…››[42]: ‹‹Աղա Նազարի ծիծաղը›› հավերժական է լինելու առասպելներով առաջնորդվող հասարակության համար:

Իսահակյանի ինքնատիպ հեքիաթները զգալիորեն հարստացրեցին հայ հեքիաթագրության ավանդույթները և նոր ճանապարհներ ուղենշեցին ոլորտի զարգացման համար:

АВЕТИК ИСААКЯН – СКАЗОЧНИК

ЛУСИНЕ АЙРИЯН

Резюме

Аветик Исаакян рассматривал сказочный жанр как модель для развития армянской прозы. Как сказочник он не придерживался тех традиций, которые сложились в армянской литературной сказке. Он руководствуется другими принципами, уходя от дидактики педагогической направленности и не ограничиваясь обработкой народных сказок, создавая также авторские. В произведениях Исаакяна сказочные символы получают новую окраску, модифицируются. В сказках Исаакяна антагоничными, противоборствующими сторонами являются не фантастические силы, а образы, наделенные человеческими качествами. Так сказочник создает имитацию народного языка и стилистику. Исаакян был увлечен философией Ницше и его концепцией о сверхчеловеке: представление Исаакяна о герое и героизме имеет ярко выраженное родство со сверхчеловеком Ницше. Прототип сверхчеловека-героя Исаакян выявляет в народных сказках, однако, в своих литературных сказках не создает такой образ: скорее наоборот, черпает антигероя–Ага Назара, дабы наглядно иллюстрировать необходимость героизма.

AVETIK ISAHAKYAN AS A TALE - WRITER

LUSINE HAYRIYAN

Summary

Avetik Isahakyan considered tale as a sample-prototype to develop the Armenian prose. Contrary to the formed certain traditions in Armenian tale-telling, Isahakyan as a tale-teller is guided by other principles, that is, going away from the emphasized didactic educational orientation and being dissatisfied with only the working and stylization of the folk-tale, he creates his tales, as well. In the tales by Isahakyan, the symbols of the folk-tales acquire new colouring and meaning. In the works by Isahakyan, not fairy-tale fantastic forces are contrasted, but personages endowed with real human qualities. Thus the tale-teller creates an illusion of the folk language and style. Nietzsche’s philosophy and the image of the superman have always interested Isahakyan. Nietzsche`s Ubermensch, that is Superman, has certain closeness with the imaginations of Isahakyan’s hero, whose prototypes are, first of all, noticeable in the folk-tales. However, Isahakyan does not create such heroic personages creating even a false hero contradicting the individual – Agha Nazar, in order to make the necessity of the hero leader more noticeable.

Заметки

[←1]

Ավ. Իսահակյան. Հիշատակարան, Երևան, 1977, էջ 277:

[←2]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←3]

Ավ. Իսահակյան. Երկերի ժողովածու, հ. 4, Երևան, 1951, էջ 89:

[←4]

Պ. Մակինցյան. Դիմագծեր, Երևան, 1980, էջ 74:

[←5]

Ավ. Իսահակյան. Երկերի ժողովածու, հ. 4, էջ 119: Նաև` Ավ. Իսահակյան. Ավետիք Իսահակյան գիտական կենսագրություն, գիրք I (1875–1900), Երևան, 2000, էջ 68–69:

[←6]

Տե՛ս Ավ. Իսահակյան. Երկերի ժողովածու, հ. 4, էջ 168:

[←7]

Տե՛ս Ա. Ղանալանյան. Հայ գրականությունը և բանահյուսությունը, Երևան, 1986, էջ 201:

[←8]

Պ. Մակինցյան. նշվ. աշխ., էջ 74:

[←9]

Տե՛ս Ավ. Իսահակյան.  Ծանոթ և անծանոթ էջեր, Երևան, 1988, էջ 310:

[←10]

Տե՛ս Ավ. Իսահակյան. Հիշատակարան, էջ 132:

[←11]

Տե՛ս Ա. Նալչաջյան, Ս. Մկրտչյան. Էթնիկական մանկավարժություն, Երևան, 2003, էջ 33:

[←12]

Տե՛ս Ա. Ղանալանյան. Ավետիք Իսահակայանի ստեղծագործության ժողովրդական ակունքները, Երևան, 1955, էջ 50–51:

[←13]

Տե՛ս Ավ. Իսահակյան. Ծանոթ և անծանոթ էջեր, էջ 323:

[←14]

Տե՛ս Ավ. Իսահակյան. Արձակ էջեր, Երևան, 1963, էջ 20:

[←15]

Տե՛ս Հայ նոր գրականության պատմություն, հ. 5, Երևան, 1979, էջ 392:

[←16]

Տե՛ս Ա. Ղանալանյան. Հայ գրականությունը և բանահյուսությունը, էջ 218:

[←17]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 258:

[←18]

Ավ. Իսահակյան. Հիշատակարան, էջ 270–271:

[←19]

Նույն տեղում, էջ 270:

[←20]

Տե՛ս Ավ. Իսահակյան. Ավ. Իսահակյանի արձակը, Երևան, 1975, էջ 180–182, նաև` Ա. Ղանալանյան. Ավետիք Իսահակյանի ստեղծագործության ժողովրդական ակունքները, էջ 8–9:

[←21]

Տե՛ս Հ. Օշական. Համապատկեր արևմտահայ գրականության, յոթերորդ հատոր, (Արվեստագետ սերունդ), Անթիլիաս, Լիբանան, 1979, էջ 279:

[←22]

Տե՛ս Հայ նոր գրականության պատմություն, հ. 5, էջ 377:

[←23]

Տե՛ս Ավետիք Իսահակայանի նամակներից.– ‹‹Սովետական գրականություն››, 1971, -1, էջ 138–139:

[←24]

Ավ. Իսահակյան. Ծանոթ և անծանոթ էջեր, 311–312:

[←25]

Ավ. Իսահակյան. Երկեր, հ. 4, Երևան, 1959, էջ 59:

[←26]

Տե՛ս Ավ. Իսահակյան. Ծանոթ և անծանոթ էջեր, էջ 313:

[←27]

Ավ. Իսահակյան. Ավետիք Իսահակյանի արձակը, էջ 181:

[←28]

Պ. Մակինցյան. նշվ. աշխ., էջ 114:

[←29]

Ավ. Իսահակյան. Երկերի ժողովածու, 6 հատորով, հ. 5, Երևան, 1977, էջ 186:

[←30]

Ավ. Իսահակյան. Հիշատակարան, էջ 269:

[←31]

Տե՛ս Ավ. Իսահակյան. Ավետիք Իսահակյան, գիրք I, էջ 253:

[←32]

Նույն տեղում, էջ 271:

[←33]

Ավ. Իսահակյան. Հիշատակարան, էջ 268:

[←34]

Նույն տեղում, էջ 276:

[←35]

Նույն տեղում:

[←36]

Նույն տեղում, էջ 121–122:

[←37]

Ա. Վարդանյան. Հովհաննես Թումանյանի հեքիաթները, Երևան, 1986, էջ 61:

[←38]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 62–63:

[←39]

Ավ. Իսահակյան. Երկերի ժողովածու, հ. III, Երևան, 1975, էջ 281:

[←40]

Նույն տեղում, էջ 271:

[←41]

Նույն տեղում, էջ 276:

[←42]

Նույն տեղում, էջ 279: