ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԵՎ ՄԻԼԵՐԵՆԻ ԾԱԳՈՒՄՆԱՅԻՆ

ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ

ՎԱԶԳԵՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

Հայերենի և հինանատոլիական (խեթալուվական) մեռած լեզուների փոխհարաբերության հարցը մինչև օրս չի եղել առանձին, ընդ որում` ամբողջական ուսումնասիրության առարկա: Այդ խմբի լեզուների ի հայտ գալուց և գիտական ճանաչում գտնելուց սկսած` տասնամյակներ շարունակ այդ հարցին անդրադարձել են շատ ուսումնասիրողներ, մանավանդ հայոց լեզվի նախագրային շրջանի ընդհանուր պատմության տեսակետից:

Լիկերենը խեթալուվական մեռած լեզուներից է, որ լուվերենի հետ կազմում են այդ խմբի լեզուների, այսպես կոչված, լուվալիկիական ենթախումբը: Այն մ. թ. ա. 1-ին հազ. հարավարևմտյան Ասիայի Լիկիա (սեպագիր` Lukka) պետության լեզուն է, որը հայտնի է տարածքային երկու տարբերակով (բարբառներով): Առաջինը կոչվում է լիկերեն Ա (բուն լիկերեն, հյուսիսարևելյան և կենտրոնական Լիկիայում), որից մեզ են հասել տապանագիր և նվիրաբերական արձանագրություններ, հրովարտակներ, վիպական տեքստեր և այլն (ամենավաղը` մ. թ. ա. V դ.), իսկ երկրորդը` լիկերեն Բ (միլերեն, հարավարևմտյան Լիկիայում), որից էլ պահպանվել են պատմական բովանդակության բնագրեր, որոնք ներառում են նաև ծիսական բնույթի հատվածներ (IV դ. 1-ին կես. մ. թ. ա.՞):

Միլերենին ուղղակիորեն կամ երկրորդաբար վերաբերող բավականին սահմանափակ թվով աշխատություններից (ուսումնասիրություններ, բառարաններ, բառացանկեր և այլն) քաղված նյութի սահմաններում հնարավոր է այդ լեզվի և հայերենի միջև մատնանշել ծագումնային առնչությունների վերաբերող որոշ տվյալներ, հիմնականում` հնչյունական կազմի, մասամբ` ձևաբանական կառուցվածքի վերաբերյալ[1]:

I. Հնչյունական զուգադիպումներ: Առավել ուշադրություն են գրավում հնչյունական այն զուգահեռները, որոնք ներառում են առաջին հերթին ձայնավորները (նաև` ձայնորդները) և բաղաձայնները, այնուհետև շատ քիչ դեպքերում` մնացածները:

Միլերենի հնչյունական համակարգն աչքի է ընկնում` ա) պարզ և ռնգային ձայնավորների հակադրությամբ, որն ունի առավել ցայտուն դրսևորում, քան խեթալուվական մյուս լեզուներում (բացառությամբ, թերևս, լիկերենի), բ) պայթական բաղաձայններն առանձնանում են երկաստիճան հակադրությամբ` ի տարբերություն նախամիլերենի, որի համար ենթադրվում է նաև շնչեղների գոյություն, գ) ներկայացնում է ավելի մասնավոր դեպքեր (հետնալեզվային քմային ձայնեղ բաղաձայնի փոխարինում շփականով, քմային շփականի արտահայտում հետնաքմայինով և այլն. տե՛ս ստորև):

1) Ձայնավորները միլերենում, ինչպես ընդհանուր լիկերենում, երկու կարգի են, ‹‹մաքուր›› (ոչ-ռնգայնացած)` a, u, e, i, և ‹‹ոչ-մաքուր›› (ռնգայնացած)` ¤, Ì, µ, ĩ, որոնք ներկայացնում են a/¤, u/Ì, e/µ, i/ĩ հակադրություն: Իսկ հայերենում դրանք հանդես են գալիս պարզ ա (a), ո (o), ե (e), ի (i), ը (ñ) և բարդ` երկբարբառակերպ է [<*եյ ( ´ )// (*eÁ) ?] [ < հե. *eÁ, *aÁ/*oÁ ] և մենաբարբառացած (ձայնավոր դարձած) ու [<*ո+ւ (*o+Ë) // ւ (u/Ë/)?] [ < հե. *Ê/*É, *¼, *ŏ /¼, *op- ] տեսքով[2]:

Հայերենի հետ կարելի է դիտարկել ձայնավորների հետևյալ կարգի ծագումնային զուգադիպումները.

ա) միլ. a ~ հայ. ա (ո//ե?). հմմտ. խեթ.-լուվ. a (<հե. *», *a): Օրինակ`միլ. pad-r ‹‹դնել, կարգել, կանգնեցնել›› ~ հայ. ոտ-ն, հետ-ք, ետ-եւ, յ-ետ-ոյ. հմմտ. խեթ.-լուվ. pad°a ‹‹ոտք››, pedan ‹‹տեղ››, հուն. πέδον ‹‹գետին››, լատ. p´s, (սեռ. հոլ.) pedis ‹‹ոտք››, այլև խեթ. pata- ‹‹ոտք››, հուն. πούς, ποδός ‹‹ոտք›› և այլն (< հե. *p»d- կամ *p[h]et’-//*p[h]ot’- [Баюн, 1980, с. 12; Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 43, 57, 154 և այլն]:

Միլ. da- ‹‹տալ›› ~ հայ. տա-լ ‹‹նույնը››. հմմտ. խեթ. d©- ‹‹վերցնել››, լիդ. d©- ‹‹տալ››, այլև հհնդկ. d¢d©mi ‹‹տալիս եմ››, ավեստ. dad©iti ‹‹տալիս¿››, հպրսկ. dad©tuv ‹‹(նա պիտի) տա››, հուն. δίδομι ‹‹տալիս եմ, լատ. d¼ ‹‹տալիս եմ››, պրուս. d©st ‹‹տալիս է››, հսլավ. damÂ ‹‹տալիս եմ››, լիտվ. dÅomi ‹‹տալիս եմ›› ( < հե. *d»-, կամ *t’oH- ‹‹տալ››) [Баюн, 1980, с. 12; Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 41, 50, 753]:

Միլ. alb- ‹‹սպիտակ, լուսավոր››, ‹‹մաքուր›› ~ հայ. աղ(ա)ւ-նի (բրբռ. եղու-նիկ). հմմտ. խեթ. alpa - ‹‹ամպ››, հուն. ἀλφός ‹‹սպիտակ փառ (աչքի վրա և այլն)››, լատ. albus ‹‹սպիտակ››, հբգերմ. albiz ‹‹կարապ››, հսլավ. lebed (< հե. *albo- ‹‹սպիտակ››) [հմմտ. Kron asser, 1956, p. 37; Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 65, 783 ¨ եւ այլն]:

բ) Միլ. a ~ հայ. է (*եյ)/ա. հմմտ. խեթ. a (< հե. *eH-): Օրինակ`

միլ. ta- ‹‹դնել. դասավորել››, տարբ.` ddi-) ~ հայ. դի(ն)-եմ, դի-ր, դա-դար [բրբռ.` դարդար (*դա-ր+դա-ր) ‹‹երեխան քնեցնելիս մոր հորդորը››]. հմմտ. խեթ. dai-/tai- ( < հե. *dheH-) [Баюн, 1980, с. 13]:

գ) Միլ. a (լիկ. Ա e ) ~ հայ. է/ե . հմմտ. խեթ. e, լուվ. a[3]: Օրինակ`

միլ. asxxa ‹‹արյուն›› ~ հայ. (բրբռ.) էշխ (*եյշխ)/(հ)եշխ ‹‹եռանդ, տոկուն լինելը››, նաև հայ. (բրբռ.) հէշար ‹‹արթուն, զգոն››(?). հմմտ. խեթ. esՆar, լուվ. ashar [< հե.*(H)e-shr] (տե՛ս նաև ստորև):

միլ. aba (նաև ebe-) ‹‹սա, այս›› ~ հայ. (հ)ապա, (բրբռ.) ըբը ‹‹(ապա) ուրեմն, դե՛, այդ դեպքում››. հմմտ. խեթ. apa, լիդ. (դերանվան հիմք) ebà (< հե. *e-bho-):

դ) Միլ. a [նախամիլերեն ձայնավորական խմբի մեջ` թույլ w կամ j ունեցող` uwa կամ aja հնչախմբերից առաջ եկած, որ ստացվում է բառասեղման (հնչասեղման` հապլոլոգիայի) հետևանքով] ~ հայ. ա: Օրինակ`

միլ. mawa- ‹‹ուժեղացնել, ամրացնել›› (<*muwa-wa-) ~ հայ. ա-մու-ր (ամրոց) (?) (< հե.*moi-ro?). որն, ի դեպ, նույն ածանցն ունի, ինչ լիկ. prÛnawa-‹‹կառուցել›› (< parna ‹‹տուն››. հմմտ. հուն. Παρνᾱσ(σ)ος ‹‹տուն. աստվածների բնակատեղի, Պառնաս››)[4].

միլ. ma-dra ‹‹հասուն` բարգավաճ լինելը›› (<*maja-tar) ~ հայ. մած(նում)//մեծ (անալ) (?). հմմտ. խեթ. mekki- ‹‹մեծաթիվ››, թոխ. Ա m©k, Բ m©ka ‹‹մեծաթիվ››, հհնդկ. mahi- ‹‹մեծ››, mahắnt- ‹‹մեծ››, ավեստ. mazant- ‹‹մեծ››, հուն. μέγας ‹‹մեծ››, լատ. magnus ‹‹մեծ›› և այլն (< հե.*meú’H-) [հմմտ. Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 782]:

») Միլ. e ~ հայ. ի/ը. հմմտ. խեթ.-լուվ. *± (խեթ. e, i, լիդ. i) (< հե. *± ): Օրինակ`

միլ. lebi ‹‹հարձակում›› ~ հայ. (բրբռ.) լպր/ռիկ, լպր/ռոտել ‹‹վրա տվող, անկարգ›› (՞). հմմտ. խեթ. lip(p)ai- ‹‹վնաս տալ` հասցնել, վնասել››, լիդ. λif/bi- (< հե. *lebh- ‹‹բռնել, ճանկել, ագահորեն վերցնել››).

միլ. wed ‹‹ջուր›› (?) ~ հայ. գետ ‹‹ջուր››. հմմտ. խեթ. wat, we/it-, լուվ. wid- (< հե.* Ë±d-, կամ *Ëet’- /ut’- ) [տե՛ս Баюн, 1980, с. 13; Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 273, 671, 942][5]:

զ) Միլ. e ~ հայ. ե/ի . խեթ.-լուվ. լեզուներում` բացի լիդերենից, դարձել է a (լիդ. ` i, e ), ընդ որում միլերենում այն նույնպես հերթագայվում է i -ի հետ (< հե. *°): Օրինակ`

միլ. wese-/wisi- ~ հայ. վես, վսեմ (իրան. փոխառություն?) //սեգ (<*գես-. արմատի շրջում՞). հմմտ. խեթ. assu- ‹‹լավ, բարի››, լուվ. wasu-, լիդ. viՏ(Տ)i- [< հե. *(Ë)es- ‹‹նույնը››]:

է) Միլ. e-ն որոշ դեպքերում ներկայանում է իբրև վանկային ձայնորդների զարգացման արդյունք` ŖC- (‹‹անորոշ ձայնորդ+բաղաձայն››), ŖH- (‹‹անորոշ ձայնորդ+լարինգալ››) հաջորդականությամբ: Օրինակ`

միլ. erei ‹‹դրսից, արտաքուստ›› (< *Ðhei) ~ հայ. (բրբռ.) արխ ‹‹սահման, եզր›› (?). հմմտ. խեթ. a/irÜa- (< հե. *ÐH-): Հմմտ. նաև խեթ. erÜa-//arÜa- ‹‹սահման. եզր. մարզ››, araÜza ‹‹շուրջ. դուրս. գծից այն կողմ››, araÜzena ‹‹սահմանից այն կողմ` շրջակայքում (ապրող)››, լատ. ¼ra ‹‹սահման. եզր››, լատվ. £ra ‹‹սահման. կողմ. եզր››, լիտվ. ¸ras ‹‹օդ. եղանակ›› և այլն (< հե. *e/orH-) [տե՛ս Баюн, 1980, с. 13; հմմտ. Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 206, 743][6].

միլ. elpu- ‹‹խոսել, ասել. պատմել›› ~ հայ. (բրբռ.) լեբ ‹‹ձևեր անել, խաբխբել. թյուրիմացության մեջ գցել›› [հմմտ. ասացվածք` քու լեբեր, իմ ջեբեր ‹‹քո ասածները ես լավ էլ գիտեմ` հասկանում եմ` կռահում եմ›› (Մուշ, Ալաշկերտ, իմա´ ջեբ ‹‹գրպան››], այլև հայ. (բրբռ.) լաբառոշ ‹‹մեծաբերան››(?). հմմտ. հուն. λαπίζω ‹‹պարծենալ. գլուխը գովել››, հհնդկ. lap- ‹‹շատախոսել, զրաբանել. պարծենալ›› (<*հե. Óp-):

ը) Միլ. u ~ հայ. ու/ո. հմմտ. խեթ.-լուվ. *u [< հե.*o (անշեշտ). հե. *o (շեշտված) > խեթ.-լուվ. *a, միլ. a]: Օրինակ`

միլ. urttu(wa)- ‹‹հսկա, մեծ. բարձր›› ~ հայ. ուրջու ‹‹խորթ զավակ››, որոջ ‹‹գառն(ուկ)››, այլև որթ (?), որդ-ի (?), հ-որթ(?) ‹‹(բուն` նախնական իմաստով) աճ, շարունակություն. վերելք››, (բրբռ.) որոճ-իկ ‹‹(խխունջի) պատյան` թումբ (հիշեցնեող) (?)››. հմմտ. լուվ. urat- [< հե. *or(ր)dh/d ‹‹բարձր. աճել, աճ տալ››], թոխ. orocc- ‹‹բարձր›› [տե´ս Pokorny, 1959, p. 339], այլև լատ. ari´s (սեռ. հոլ. arietis) ‹‹ոչխար››, պրուս. eristian ‹‹գառն(ուկ)››, հռուս. яръка ‹‹ ոչխար. մաքի››, ярȩ ‹‹գառն(ուկ)››, լիտ. ¯ras ‹‹գառն(ուկ)›› և այլն [հմմտ. Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 584]:

թ) Միլ. u ~ հայ. ւ (վ) (< հե. *u, նաև *u ունեցող երկբարբառներ` *ou, *eu): Օրինակ`

միլ. kuma ‹‹(ծիսականորեն) մաքուր›› ~ հայ. (բրբռ.) խըվան (Մուշ, Ալաշկերտ) ‹‹պինդ` ամուր, ուժը տեղը››, ‹‹կենսուրախ, համառ››, խվան (<խվալ) (Կարին, Նոր Նախիջևան) ‹‹խանդոտ, բուռն սեր տածող, խորշող››[7]. հմմտ. հհնդկ. komala ‹‹նուրբ, փափուկ››, kum©ra ‹‹երեխա, պատանի›› ( < հե. * ú[h]Ëent[h]o-//sËent[h]o-) (?)[հմմտ. Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 801–802]:

ժ) Միլ. u (wa, uwa հնչասեղման հետևանքով) ~ հայ. ո, վ (< հե. * Ë): Օրինակ`

միլ. uba ‹‹ցուլ›› ~ հայ. կով, ցուլ (<*ցու-լ) . հմմտ. լիկ. Ա wawa ‹‹նույնը›› (< հե. *k’o(o)Ë- ?).

միլ. mutala ‹‹ամուր. ուժեղ, պինդ›› ~ հայ. մոյթ ‹‹նեցուկ, հենարան, ցից›› (?). հմմտ. խեթ. muwattalli ‹‹ամուր, ուժեղ›› (< հե. *me(i)u-thi- ‹‹ամրացնել, ցից, սյուն›› ?) [հմմտ. Ջահուկյան, 1987, էջ 137, 180, 206, 240 և այլն, այլև` 2010, էջ 533–534][8].

միլ. zusi ‹‹լույս››, ‹‹լույսի աստված›› ~ հայ. տիւ (հնչ.` *տիու) ‹‹օր, ցերեկ›› (տու-նջեան ‹‹ցերեկվա, ցերեկային›› և այլն). հմմտ. խեթ. íiËatt- ‹‹օր››, լատ. di´s ‹‹օր››, հիռլ. dïe ‹‹օր››, հհնդկ. d¿v¥ ‹‹օրվա մեջ` ընթացքում›› և այլն (< հե. *t’iË-) [հմմտ. Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 475, 793][9]:

ժա) Միլ. i ~ հայ. ի/(ո). հմմտ. խեթ.-լուվ. *i (< հե. *i): Օրինակ`

միլ. ziw- ‹‹աստված›› ~ հայ. տիւ-//տու- (հնչմամբ` *տիու/*տոու) ‹‹լույս, ցերեկ››. հմմտ. խեթ-լուվ. d’iw- (< հե.*diË-, նոր նշանակմամբ` *t’iË- ‹‹օր, ցերեկ››) [հմմտ. Pokorny, 1959, p. 219; Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 791; Иванов, 2007, с. 282–290 ].

միլ. kiki ‹‹պատժել, դատապարտել›› ~ հայ. ծեծ ‹‹ծեծ, գան. ծեծել›› (?). հմմտ. խեթ. ki-nu- ‹‹(ուժով` կոտրելով) բանալ›› (< հե. *ûh´i- ‹‹խոր բացվել. բաց լինել››) [տե՛ս Pokorny, 1959, p. 419; Баюн, 1980, с. 14. հմմտ. Ջահուկյան, 1987, էջ 125, այլև` 2010, էջ 361]:

ժբ) Միլ. i ~ հայ. ի// (*ե?) (<հե. * ´): Օրինակ`

միլ. ni ‹‹ոչ, չ-›› ~ հայ. մի ‹‹ոչ, չ-››. հմմտ. լուվ. ni-s (< հե. *n´).

միլ. kride ‹‹հավատ(ք)›› ~ հայ. սիրտ (անել` դնել) ‹‹հավատ(ալ)››. հմմտ. խեթ. ki-ir ‹‹սիրտ››, հուն. κῆρ ‹‹սիրտ››, կելտ. cretim ‹‹հավատում եմ›› (< հե.* ú[h]er-t’- ) [հմմտ. Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 100, 800]:

ժգ) Միլ. µ ~ հայ. իմ-, են-(ըն-). հմմտ. խեթ.-լուվ. en (<հե. *eN): Օրինակ`

միլ. mµ-mi ‹‹բառ, խոսք›› ~ հայ. իմ-անամ ‹‹իմանալ. հասկանալ, խորհրդածել›› (?). հմմտ. խեթ.-լուվ. men-mi, լատ. em¼ ‹‹գնել, ձեռք բերել››, հիռլ. em ‹‹վերցնել, ընդունել››, լիտվ. imti ‹‹վերցնել›› (< հե. *men- ‹‹մտածել, ենթադրել››) [հմմտ. Pokorny, 1959, p. 726–727; Ջահուկյան, 2010, էջ 285].

միլ. µntr- ‹‹ներքին. ներսի կողմ›› ~ հայ. ենթ (ընթ <*ընդ ?) ‹‹տակը, ներսը. ենթ(ա)-, ստոր(ա)-››. հմմտ. հուն. ἔντερα ‹‹ընդերք, փորոտիք››, սլավ. вън-утрь ‹‹դեպի ներս, մեջը›› (< հե. *entÐ-).

ÙÇÉ. ẽmu ~ Ñ³Û. »Ù ‹‹»ë (µ³Û. 1-ÇÝ ¹.` »Ù)››. ÑÙÙï. Ë»Ã ammuk- ‹‹ÇÙ, ÇÝÓ››, Éáõí. amu- (ÝáõÛÝÁ), ÉÇ¹. amu (ÝáõÛÝÁ) [< Ñ». *em(e)] [Pokorny, 1959, p. 702; Áàþí, 1980, c. 14. ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 286, 383]:

Å¹) ØÇÉ. ¤ ~ Ñ³Û. (Á)Ý- (³Ý-, ³Ù-?) . ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *an (< Ñ». *oN): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. -¤tu ~ Ñ³Û. (Á)Ý (ÁÝ-Ï»ñ, ÁÝ-Ã³Ù. ³Ý-Ó»éáóÇÏ, ³Ù-µáÕç, ³ñÑ-³Ù-³ñÑ-»Ù ¨ ³ÛÉÝ). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *-an-tu (< Ñ». *-on-tu-):

Å») ØÇÉ. Ì ~ Ñ³Û. -(Á)Ý (í»ñçÝ³Ñ³Ý· -Ý ?). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *un (< Ñ». *uN//*oN): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. -Ì (»½. Ã. Ñ³Ûó. ÑáÉ.) ~ Ñ³Û. -Ý (·áÛ. í»ñçÝ³Ñ³Ý· -Ý` ·»ÕÙÝ, áïÝ ¨ ³ÛÉÝ, áñÁ Ñ³í³Ý³µ³ñ »Õ»É ¿ »½. Ã. Ñ³Ûó. ÑáÉ. í»ñç.). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *-an (< Ñ». *om) [ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 360]:

Å½) ØÇÉ. Ĩ ~ Ñ³Û. -(Ç)Ý (í»ñçÝ³Ñ³Ý· -Ý ?). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *in (< Ñ». *iN): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. - Ĩ (»½. Ã. Ñ³Ûó. ÑáÉ.) ~ Ñ³Û. -(Ç)Ý (»½. Ã. ïñ. ÑáÉ. -ÇÝ` Ñ³ñëÇÝ, Ù³ïÇÝ, áïÇÝ ¨ ³ÛÉÝ, ³Ýó³Í »ñµ»ÙÝÇ Ñ³Ûó. ÑáÉáíÇó). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *-in (< Ñ». *im):

2) Ձայնորդները միլերենում, ընդհանուր առմամբ` լիկերենում, շատ չեն` m, n, l. r, որոնք կարող են հանդես գալ վանկակազմական/ոչ-վանկակազմական գործառույթով: Սրանց վերաբերյալ առայժմ հնարավոր է միայն մեկ-երկու զուգադիպում նշել: Տվյալ դեպքում ամենավստահելի փաստը, թերևս, հայ. մ ձայնորդի հետ միլ. m-ի զուգադիպումն է:

Միլ. m ~ հայ. մ. հմմտ. խեթ-լուվ. m (< հե.*m): Օրինակ`

ÙÇÉ. m¤mre ‹‹Ù»é³ÍÝ»ñÇÝ, Ù»é³Í Ù³ñ¹Ï³Ýó›› ~ Ñ³Û. Ù»é³ÝÇÙ ‹‹Ù»éÝ»É››. ÑÙÙï. Ë»Ã. mer- ‹‹Ïáñëí»É›› (< Ñ». *mer-/*mor-) [ï»´ë Pokorny, 1959, p. 735]:

3) ä³ÛÃ³Ï³Ý µ³Õ³Ó³ÛÝÝ»ñÁ ÙÇÉ»ñ»ÝáõÙ Ý»ñÏ³Û³óÝáõÙ »Ý »ñÏ³ëïÇ×³Ý (ßÝã»Õ³½áõñÏ) Ñ³Ù³Ï³ñ·` b/p, d/t, -/k (Ñ»ïÝ³É»½í³ÛÇÝ Ó³ÛÝ»ÕÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ùµ), ³ÛëÇÝùÝ` ãáõÝÇ Ñ³Û»ñ»ÝÇÝ µÝáñáß ßÝã»Õ ËáõÉ»ñ` ph, th, kh (ÑÙÙï. Ñ³Û. ÷, Ã, ù):

Այս դեպքում կարելի է դիտարկել հետևյալ կարգի ծագումնային զուգադիպումները.

³) ÙÇÉ. p ~ Ñ³Û. Ñ/å, ø (½ñá) . ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *p (Ë»Ã. p, ÉÇ¹. f) (< Ñ». *p): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. pre-te ‹‹ùß»ó, í³Ý»ó. Ë÷»ó›› ~ Ñ³Û. Ñ³ñ(Ï)-³Ý»É, åñ(Í)-ÝáõÉ (?). áñáï(³Ù) ‹‹áñáï³É. ³Ùåñáå»É›› (?). ÑÙÙï. Ë»Ã. parÜ- ‹‹ùß»É, í³Ý»É››, ÑÑÝ¹Ï. pÉrt¢, pÉrt¿ ‹‹Ñ³ïáõóáõÙ. Ù³ë. µ³ÅÇÝ››, ÉÇïí. periÄ, peýti ‹‹Ë÷»É, Ñ³ñí³Í»É››, ëÉ³í. pürati ‹‹ÝáõÛÝÁ›› (< Ñ». *per- , ³ÛÉ¨ *p[h]ÐH- ‹‹Ë÷»É››) [Pokorny, 1959, p. 818–819. ÑÙÙï. Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 200][10]:

բ) Միլ. p ~ հայ. բ (< հե. *b[h]- ‹‹խփել››): Օրինակ`

ÙÇÉ. ar÷pa ‹‹ÓáÕ›› ~ Ñ³Û. µÇñ ‹‹Ù³Ñ³Ï. (Ñ³ëï) ·³í³½³Ý›› (µñÇã, µñ(ã)»Ù ‹‹÷áñ»É››), ³ÛÉ¨ µ³Ñ (<*µ³ñ-Ñ) ‹‹÷áñ»Éáõ ·áñÍÇù››. ÑÙÙï. Ë»Ã. (GIŠ)arimpa- ‹‹ÍÇë³Ï³Ý ³é³ñÏ³ (÷³ÛïÛ³)››, ÑÑÝ¹Ï. rambh¢ ‹‹Ý»óáõÏ, ÓáÕ, ³ÝÃ³óáõå›› (< Ñ». *b[h]er- ), »Ã» »ÝÃ³¹ñ»ÉÇ ¿ Ë»Ã³Éáõí³Ï³ÝáõÙ (Ý³¨ ÑÝ¹Ï³Ï³ÝáõÙ) ³ñÙ³ïÇ Ï³½ÙÇã ï³ññ»ñÇ áã ëï³Ý¹³ñï ¹ñ³÷áËáõÃÛáõÝ (?) [ÑÙÙï. ²×³éÛ³Ý, 1971, ¿ç 392–393, 452, æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1987, 72, 116, 212 ¨ ³ÛÉÝ, Kronasser, 1956, p. 39; Áàþí, 1980, с. 16; Tischler, 1983, p. 57; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 707, 884 ¨ ³ÛÉÝ][11].

ÙÇÉ. pru-wa ‹‹µ³ñÓñ, Ù»Í›› ~ Ñ³Û. µ³ñÓ-ñ ‹‹µ³ñÓñ, Ù»Í›› (»½. ë»é. ÑáÉ. µ³ñÓáõ), -µ»ñÓ (»ñÏÝ³)-µ»ñÓ ‹‹ÙÇÝã¨ »ñÏÇÝù µ³ñÓñ³ó³Í››). ÑÙÙï. Ë»Ã. parku- ‹‹µ³ñÓñ››, ³í»ëï. bñrñzi- ‹‹µ³ñÓñ››, ÑÑÝ¹Ï. bÎh¢nt- ‹‹µ³ñÓñ››, ÃáË. ²/´ p¥rk- ‹‹µ³ñÓñ³Ý³É››, Ñµ·»ñÙ. berg ‹‹ë³ñ›› ¨ ³ÛÉÝ (< Ñ». *b[h]erû[h]-) [ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 174, 217 ¨ ³ÛÉÝ]:

գ) Միլ. b ~ հայ. ւ. հմմտ. խեթ.-լուվ. *bh (սեպագիր` p) (< հե. * bh): Օրինակ`

ÙÇÉ. alb ‹‹ëåÇï³Ï››, ‹‹å³ÛÍ³é››, ‹‹Ù³ùáõñ›› ~ Ñ³Û. ³É³õáõÝù(*³É(³)õ-áõÝù), ³ÛÉ¨ ³É³õëáõÝ(ù) ‹‹³ëïÕ³µáõÛÉ, µ³½Ù³ëï»Õù››, ³Õ³õÝÇ ‹‹³Õ³íÝÇ (ÃéãáõÝÁ››). ÑÙÙï. Ë»Ã. alpa- ‹‹³Ùå››, ÑáõÝ. ἀλφός ‹‹ëåÇï³Ï ÷³é (³ãùÇ íñ³ ¨ ³ÛÉÝ)››, É³ï. albus ‹‹ëåÇï³Ï››, áõÙµñ. alfu ‹‹ëåÇï³Ï››, ‹‹ëåÇï³Ï (½·»ëï)››, Ñµ·»ñÙ. albiz ‹‹Ï³ñ³å››, ÑëÉ³í. lebedÂ ‹‹Ï³ñ³å››, éáõë. ëåáåäü ‹‹ÝáõÛÝÁ›› (< Ñ». *alb[h]o- ‹‹ëåÇï³Ï››, ‹‹å³ÛÍ³é››) [Pokorny, 1959, p. 83; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 783; Áàþí, 1990, с. 14; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 2010, ¿ç 25, 35][12]:

¹) ØÇÉ. b ~ Ñ³Û. õ. ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. Ë (< Ñ». *Ë): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. alba- ‹‹Ï³Ë³ñ¹»É, Ãáí»É, ¹ÛáõÃ»É››, ‹‹³Õ³ã»É, ³Õ»ñë»É, å³Õ³ï»É›› ~ Ñ³Û. ³Õ³õÃ(ù) (< ³Õ³ã»É). ÑÙÙï. Ë»Ã. alËanza- ‹‹Ï³Ë³ñ¹áõÙ, Ï³Ë³ñ¹»ÉÁ››, alËa-nz-atar ‹‹Ï³Ë³ñ¹áõÃÛáõÝ, Ùá·áõÃÛáõÝ››, Éáõí. aluËa (ÑÙÙï. ÑáõÝ. ἀλύω ‹‹Ñ³é³ã»É, ïÝù³É››, ‹‹¹»ëáõ¹»Ý ÁÝÏÝ»É, ßáõéáõÙáõé ·³É›› (< Ñ». *alu-/*aleu-) [Pokorny, 1959, p. 27–28; Áàþí, 1980, с. 16; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 808].

ÙÇÉ. zbali ‹‹³ëïí³Í³ÛÇÝ›› ~ Ñ³Û ïÇõ ‹‹ûñ, ó»ñ»Ï. ÉáõÛë›› (ÑÙÙï. ¹Ç-ù ‹‹³ëïí³ÍÝ»ñ››). ÑÙÙï. Ë»Ã. íiËalli (< íiËa- ‹‹³ëïí³Í››) (< Ñ». *t’ÁeË-): [Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 791, 860; Ð³Ùµ³ñÓáõÙÛ³Ý, 2007, ¿ç 32–37 ¨ ³ÛÉÝ]:

ե) Միլ. t ~ հայ. տ. հմմտ. խեթ.-լուվ. *t (< հե. *t’): Օրինակ`

ÙÇÉ. tube- ‹‹å³ïÅ»É›› ~ Ñ³Û. (µñµé.) ïÁ÷»É ‹‹·»ïÝáí ï³É. ·»ïÝÇÝ ·ó»É››[13]. Ë»Ã.-Éáõí. *tupai- ‹‹Ë÷»É››, ÑáõÝ. τύπτω ‹‹Ë÷»É››, ‹‹Ïïñ»É, Ñ³ï»É. Ïáïáñ»É››, ÑÑÝ¹Ï. t¸pati ‹‹Ë÷»É›› (< Ñ». * teup-/*tup-)[14]:

զ) Միլ. d~ հայ. տ. հմմտ. խեթ.-լուվ. *d’(< հե. * d): Օրինակ`

ÙÇÉ. da- ‹‹ï³É›› ~ Ñ³Û. ï³É ‹‹ÝáõÛÝÁ››. ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *d’a- ‹‹ï³É››, ‹‹í»ñóÝ»É›› (< Ñ». *d¼):

է) Հնարավոր է նաև` միլ. d ~ հայ. դ, յ. հմմտ. խեթ.-լուվ. *dh (< հե. *dh): Օրինակ`

ÙÇÉ. (d)di- ‹‹¹Ý»É››, ‹‹ï»ÕÁ ¹Ý»É. ï»Õ³íáñ»É, å³éÏ»óÝ»É›› ~ Ñ³Û. ¹Ý»Ù (*¹Ç-Ý-»Ù). ÑÙÙï. ÑÑÝ¹Ï. dhắman- ‹‹(ëáõñµ) ¹ñí³Íù. ëáíáñáõÛÃ›› ÑáõÝ. (ÑáÙ.) ἀνά-ϑημα ‹‹Í»ë. Ï³ñ·››, ϑέμις ‹‹ûñ»Ýù. í×Çé››, Ñ³Ý·É. dōm ‹‹í×Çé›› ¨ ³ÛÉÝ (< Ñ». *d[h]e-H-) [Pokorny, 1959, p. 235–2397; Áàþí, 1980, с. 16; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 810].

ÙÇÉ. d (ÙÇçÓ³ÛÝ³íáñ³ÛÇÝ) ~ Ñ³Û. Û [Ý»ñÏ. Å³Ù. »½. 3-ñ¹ ¹.` µ»ñ¿ (<*µ»ñ»Û)]. ÑÙÙï. ÙÇÉ. -di, mil. Ë»Ã.-Éáõí. *-ti (< Ñ». *-ti):

ը) Հետնալեզվային պայթականներից առայժմ քիչ թվով զուգահեռ կարելի է մատնանշել, մանավանդ որ միլերենում դրանք ներկայացնում են ոչ լիարժեք շարք:

ÙÇÉ. k ~ Ñ³Û. ù. ÑÙÙï Ë»Ã.(-Éáõí.) kË (< Ñ». * kË): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. ker-, kirada ‹‹Ù³ë, µ³ÅÇÝ, ~ Ñ³Û. ù»ñ(Ã)»É ‹‹Ù³ëÝ³ï»É, µ³Å³Ý»É›› [Ý³¨ ù»ñ(Í)»É, ùáñ-»É, (µñµé.) Ëáé ‹‹ÏÇë³ï. å³Ï³ë. Í³ÛñÁ Ãéóñ³Í››(?)]. ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. kËer- (Ý³¨ kur-) ‹‹Ïïñ»É, Ïïñ³ï»É. Ù³ëÝ³ï»É, ³Ýç³ï»É, (< Ñ». *k[h]oer- ) [ÑÙÙï. Баюн, 1980, с. 17; Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 200, 706].

ÙÇÉ. k ~ Ñ³Û. ×. ÑÙÙï. Ë»Ã. k (Éáõí., ÉÇÏ. ø ?) (<Ñ». k[h]o): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. kiki ‹‹å³ïÅ»É, ¹³ï³å³ñï»É›› ~ Ñ³Û. ×Ýß»É [×(Ç)-Ý-ß-»É ?] ‹‹×½Ù»É, ë»ÕÙ»É››. ÑÙÙï. Ë»Ã. ki-nu- ‹‹(áõÅáí` Ïáïñ»Éáí) µ³Ý³É›› [<Ñ». k[h]oei-(n©) ‹‹í×³ñ(áõÙ), Ñ³ïáõóáõÙ, íñ»Å(ËÝ¹ñáõÃÛáõÝ)››] [ÑÙÙï. Áàþí, 1980, с. 17; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 809–810][15]:

4) Շփականները բուն իմաստով մի քանիսն են` w (/-), s/z, x (գրությամբ` q)/γ, որոնք հայերենի հետ ի հայտ են բերում ոչ այնքան տարածված ծագումնային զուգադիպումներ: Առայժմ հնարավոր է նշել նման կարգի որոշ դեպքեր:

³) ØÇÉ. w ~ Ñ³Û. µ, ó (Ï). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *w (< Ñ». *gË): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. -we (µ³é-Ù³ëÝÇÏ) ~ Ñ³Û. µ³- [µ³-Ù (µñµé.` ÁµÁ ‹‹áñ ³ëáõ±Ù »Ù››), Ã»ñ¨ë, Ý³¨ µ³-é (*µ³é-µ³é-»É > µ³ñ-µ³é»É) (?). ÑÙÙï. Ë»Ã. -Ëa(r) ‹‹áñå»ë Ã», Çµñ(¨) Ã»››, ËeriÁa ‹‹Ï³Ýã»É››, Éáõí. - Ëa ‹‹Ó³ÛÝ»É››, å³É. Ëer- ‹‹Ï³Ýã»É, (< Ñ». *Ëer- ‹‹Ëáë»É. µ³ñµ³é»É››, ‹‹Ï³Ýã»É. Ó³ÛÝ ï³É››). ÑÙÙï. Ý³¨ ÑáõÝ. εἴρο [Ƒείρο (<* Ëer-Áoa)] ‹‹³ëáõÙ »Ù. Ï³ÝãáõÙ »Ù, Ó³ÛÝ »Ù ï³ÉÇë››, É³ï. uerbum ‹‹µ³é. Ëáëù››, ·áÃ. waÅrd ‹‹µ³é››, ·»ñÙ. Wort ‹‹µ³é››, ³Ý·É. word ‹‹µ³é››, éáõë. äå (äååò) ‹‹³ëáõÙ ¿, ËáëáõÙ ¿›› [ÑÙÙï. Áàþí, 1980, с. 17, Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 216, 231, 361, 367].

ÙÇÉ. wawa ‹‹óáõÉ›› ~ Ñ³Û. óáõÉ (ÑÝã.` *óááõ-É) ‹‹óáõÉ››(?), Ïáí ‹‹Ïáí››. ÑÙÙï. Ë»Ã. huËarsa ‹‹óáÕ»É. ß³Õ ï³É. ëñëÏ»É››, Ëarsa ‹‹Ï³ÃÇÉ›› [< Ñ». *k’û(o)Ë-] (ï»ë í»ñÁ` Ó³ÛÝ³íáñÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Å³ Ï»ïÁ) [ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 191, 755, 868 ¨ ³ÛÉÝ][16]:

µ) ØÇÉ. s ~ Ñ³Û. ø (½ñá) . ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. *s (< Ñ». *s): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. (e)s-tte ‹‹»Õ³í. (Ý³ ) ¿ñ›› ~ Ñ³Û. ¿ñ (<*»Ûñ). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. es- ‹‹ÉÇÝ»É›› (< Ñ». *es-):

·) ØÇÉ. z (ÑÝãáõÙáí` ts / dz) ~ Ñ³Û. Í/Ó. ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. í/t (< Ñ». *d. Ýáñ Ýß³Ý³ÏÙ³Ùµ` t’): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. ziwi ‹‹³ëïí³Í›› ~ Ñ³Û. ïÇõ/ïáõ-(³Í) (ÑÝã.` *ïÇáõ/*ïááõ-³Í) ‹‹³ëïí³Í››. ÑÙÙï. Ë»Ã. Šiu- ‹‹(³ñ¨Ç) ³ëïí³Í››, Éáõí. tiwatt- ‹‹ó»ñ»Ïí³ (ÉáõÛëÇ) ³ëïí³Í››, TiËa- ‹‹(³ñ¨Ç) ³ëïí³Í››, å³É. TiÁa ‹‹ÝáõÛÝÁ››, ÉÇ¹. ↑iv / τiv ‹‹³ëïí³Í›› (< Ñ». *dÁ´u-. Ýáñ Ýß³Ý³ÏÙ³Ùµ` *t’Áeu-) [ÑÙÙï. Ð³Ùµ³ñÓáõÙÛ³Ý, 2002, ³ÛÉ¨` 2007, ¿ç 32–37]:

øÙ³ÛÇÝ ß÷³Ï³ÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ ¨ë ³é³ÛÅÙ ÑÝ³ñ³íáñ ¿ µ»ñ»É ÙÇ³ÛÝ ë³ÑÙ³Ý³÷³Ï ïíÛ³ÉÝ»ñáí ½áõ·³¹ÇåáõÙÝ»ñ:

¹) ØÇÉ. q ~ Ñ³Û. Ñ (µñµé. Ë). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. H (³é³çÇÝ ß³ñùÇ Ó³ÛÝ³íáñÝ»ñÇó ³é³ç): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. qtti- ‹‹ëå³Ý»É. ½áÑ»É›› ~ Ñ³Û. Ñ³ï- ‹‹ÏÇë³Í. Ñ³ï³Ïïáñ›› (µñµé. Ë³ï-Ý»É ‹‹ßáõÝãÁ ÷ã»É. Ù»éÝ»É››). ÑÙÙï. Ë»Ã. hattai- ‹‹Ë÷»É, Ïïñ»É, ÏÇë»É›› (< Ñ». *H_1et-i- ‹‹ëå³Ý»É, ½áÑ³µ»ñ»É` ½áÑ Ù³ïáõó»É››) (ÑÙÙï. æ³ÑáõÏÛ³Ý, 2010, ¿ç 450).

ÙÇÉ. qidri ‹‹Ë÷»É›› ~ Ñ³Û. Ë³Ã³ñ-»É (µñµé.` Ë³Ãñ»É) ‹‹ï»Õ³ß³ñÅ»É. Ë×áÕ»É›› (‹‹í»ñ³¹³ë³íáñ»É››?). ÑÙÙï. Éáõí. hattari- ‹‹Ë÷»É, Ñ³ñí³Í»É›› (<Ñ». *H_1et-r-)[17]:

») ØÇÉ. x ~ Ñ³Û. h (?). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. Ü(a)- (Ù»Í Ù³ë³Ùµ` Ñ»ïÇÝ ß³ñùÇ a ¨ u Ó³ÛÝ³íáñÝ»ñÇó ³é³ç) (< Ñ». *H): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. xlu-sa ~ Ñ³Û. Ñ³É-³Í»É ‹‹Ñ»é³óÝ»É, í³Ý»É, ùß»É››, Ã»ñ¨ë Ý³¨ Ñ³Û- (ÏñÏÝ³Ï³Ý` Ñ³Û-ÑáÛ-, Ñ³ÛÑáÛ»É ‹‹Ïéí»É, íÇñ³íáñ³Ï³Ý Ëáëù ³ë»É››) ‹‹Í³Õñ³Ï³Ý µ³ó³Ï³ÝãáõÃÛáõÝ›› (?). ÑÙÙï. Ë»Ã. halluwai- ‹‹íÇ×³µ³Ý»É. ·Åïí»É, Ïéí»É, Ñ³ÛÑáÛ»É›› (<Ñ». *H_2alu-).

ÙÇÉ. xuma- ( Ý³¨ kuma-) ~ Ñ³Û. (µñµé.` Øáõß, ²É³ßÏ»ñï) ÑáõÙ³ ‹‹ã»÷í³Í, ãÙß³Ïí³Í` ÑáõÙ (Ï³ÃÇ) ë»ñ››. ‹‹ÑáõÙ ë»ñ››(?) [<Ñ». *koum- / *kum- ‹‹Ù³ùáõñ››, ³í»ÉÇ Ý³ËÝ³Ï³ÝÁ` Ñ». *seË-/*su- ‹‹Ù½»É, ×½Ù»É (Ñ»ÕáõÏ). ÑÛáõÃ (ù³Ù»É), ¹áõñë Ñ³Ý»É` µ»ñ»É››]. ÑÙÙï. ÑÑÝ¹Ï. sun¸ti ‹‹Ù½áõÙ ¿, ×½ÙáõÙ ¿››, ³í»ëï. hunaoiti, ³ÛÉ¨ ÑÑÝ¹Ï. sut¢- ‹‹ù³Ù³Í, ×½Ù»Éáí ¹áõñë µ»ñí³Í››, ÑÇéÉ. suth ‹‹ÑÛáõÃ. Ï³Ã››, Ñí·»ñÙ. sou, Ñ³Ý·É. s´aw ‹‹ÑÛáõÃ››. Çµñ¨ å³ßï³ÙáõÝù³ÛÇÝ (³ëïí³Í³ÛÇÝ) ËÙÇãù` ÑÙÙï. ÑÑÝ¹Ï. s¸ma- ‹‹ëáÙ³ (ËÙÇãù)››, ³í»ëï. haoma- ‹‹Ñ³áÙ³ (ËÙÇãù)›› [ÑÙÙï. Pokorny, 1959, p. 912; Áàþí, 1980, с. 18; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 653][18].

ÙÇÉ. qaja ‹‹½áÑ³ñ³Ý. ½áÑ³ë»Õ³Ý›› ~ Ñ³Û. Ñ³° (*Ñ³- ?) ‹‹Ñ³í³ÝáõÃÛ³Ý Ýß³Ý` µ³é››, Ñá°, (µñµé.) Ëá(Ù) ‹‹½³ñÙ³ÝùÇ` Ñ³ñóÙ³Ý µ³é-Ýß³Ý›› (?). ÑÙÙï. ÑÇ»ñ. Éáõí. haiani, Ë»Ã. Ü©- ‹‹Ñ³í³ï³É›› (Ü©mi ‹‹Ñ³í³ïáõÙ »Ù›› ), ³ÛÉ¨ É³ï. ¼men ‹‹(Ý³Ë³)Ýß³Ý. Ñ³Ý¹ÇëáõÃÛáõÝ, Í»ë›› (Ñ». <*Ho-) [Áàþí, 1980, с. 18; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 805][19]:

½) ØÇÉ. x(x) ~ Ñ³Û. ø (½ñá). ÑÙÙï. Ë»Ã. Ü, ÉÇÏ. χ/hh (<*-aH_2-): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. mlu-xx- (<*mÓd-u-aH_2 ‹‹³ÕáÃ»É. »ñÏñå³·»É››) ~ Ñ³Û. Ù³ÕÃ»Ù (<*mÓ-th-?) ‹‹³ÕáÃ»É››. ÑÙÙï. Ë»Ã. maldai- ‹‹³ÕáÃù ³Ý»É, Ù³ÕÃ»É. »ñÏñå³·»É ³ëïí³ÍÝ»ñÇÝ` ½áÑ Ù³ïáõó»Éáí››, ÉÇïí. meldðiÄ ‹‹³ÕáÃáõÙ »Ù››, ÑëÉ³í. moliti ‹‹³ÕáÃ»É››, Ñéáõë. ìîëèòü ‹‹³ÕáÃ»É` ½áÑ³µ»ñÙ³Ùµ››, Ñµ·»ñÙ. meldōn ‹‹ï»Õ Ñ³ëóÝ»É. Ñ³ÛïÝ»É››, ·»ñÙ. melden ‹‹ï»Õ»Ï³óÝ»É. Ñ³Õáñ¹»É››, ³Ý·É. meld ‹‹Í³ÝáÃ³óáõÙ›› (<*meld[h]- ‹‹³ÕáÃ»É` ½áÑ³µ»ñÙ³Ùµ››) [Pokorny, 1959, p. 722; Áàþí, 1980, с. 18; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 803; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1987, ¿ç 84, 138, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 25, 35][20]:

II. ´³é³(Ó¨³)Ï³½Ù³Ï³Ý ½áõ·³¹ÇåáõÙÝ»ñ: êñ³Ýù Ù»Í Ù³ë³Ùµ í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ³Ýí³Ý³Ï³Ý ¨ µ³Û³Ï³Ý ÑÇÙù»ñÇ Ï³½ÙáõÃÛ³ÝÁ, Ù³ë³Ùµ` µ³é»ñÇ Ï³Ù ³ñÙ³ïÝ»ñÇ ³Í³ÝóÙ³ÝÁ:

³) ¶áÛ³Ï³Ý³Ï³Ý ÑÇÙùÇ -a/-i ³ÝóáõÙ Ï³Ù å³Ñå³ÝáõÙ (?) ~ Ñ³Û. -Ç/-³ (?): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. xaba ‹‹áãË³ñ››, ÁÝ¹Ñ. Éáõí. *H_2awi- ‹‹ÝáõÛÝÁ›› ~ Ñ³Û. ÑáíÇ-õ (<Ñ».*HoËi-) [Áàþí, 1980, с. 21; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 159, 577 ¨ ³ÛÉÝ].

ÙÇÉ. qla- ‹‹ëñµ³í³Ûñ. ï³×³ñ›› ~ Ñ³Û. ÏÉ³Û ‹‹µ»ñ¹. ³Ùñáó›› (ÑÙÙï. ÐéáÙÏÉ³Û). Éáõí. hila ‹‹(ï³×³ñÇ »Ï»Õ»óáõ) ¹áõé››, ³ÛÉ¨ ÑáõÝ. (¹áñ.) κλᾱΐς ‹‹µ³Ý³ÉÇ››, É³ï. cl©uis ‹‹µ³Ý³ÉÇ››, claud¼ ‹‹÷³Ï»É, ÏáÕå»É››, ÑëÉ³í. kljuìÂ ‹‹µ³Ý³ÉÇ›› ¨ ³ÛÉÝ //ë»Ù. *k-l-’ ‹‹å³Ñ»É, Ï³ë»óÝ»É. µ³ó ãÃáÕÝ»É››. ³ÏÏ³¹. kalÆ ‹‹å³Ñ»É, Ï³Ý·Ý»óÝ»É, ³ñ³Ù. kel©’ ‹‹Ë³Ý·³ñ»É, ËáãÁÝ¹áï»É››, ³ñ³µ. kala’a ‹‹å³Ñ»É, ÑëÏ»É›› ¨ ³ÛÉÝ (< *k[h]laHË- ‹‹÷³Ï»É, ÏáÕå»É. µ³Ý³ÉÇ››) [Áàþí, 1980, с. 18; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 874–875]:

µ) àõÕÕ³Ï³Ý ÑáÉáíÇ ÁÝ¹Ñ. Ë»Ã.-Éáõí.*- s (< Ñ».* s) í»ñç³íáñáõÃÛ³Ý ÏáñáõëïÝ ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ áã ÙÇ³ÛÝ ÙÇÉ»ñ»ÝÇ, ³ÛÉ¨ Ñ³Û»ñ»ÝÇ íñ³. ÙÇÉ»ñ»ÝáõÙ µ³éÁ í»ñç³ÝáõÙ ¿ Ó³ÛÝ³íáñáí: úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. µni ‹‹Ù³Ûñ›› ~ Ñ³Û. Ñ³Ý(Ç) ‹‹(ÍÝáÕÇ) Ù³Ûñ. ï³ï››. ÑÙÙï. Ë»Ã. Üanaí, (ïñ.-Ý»ñ·áÛ. ÑáÉ.) Üanni ‹‹ï³ï›› [ÇÙ³° ÷annaÜanna- ‹‹Ë»Ã. Ï³Ý³óÇ ¹Çó³ÝáõÝ. ÑÙÙï. Ñ³Û. ø³Ý³ù³ñ³ < *ø³Ý³ù³Ý³Û (?)], Éáõí. anni-s ‹‹Ù³Ûñ››, ÉÇÏ. χÛna ‹‹Ù³Ûñ›› (?), ÑáõÝ. ἀννις ‹‹ï³ï››, É³ï. anus ‹‹Í»ñ ÏÇÝ››, Ñµ·»ñÙ. ana ‹‹ï³ï›› ¨ ³ÛÉÝ [< Ñ». *Hann-(s)?] [ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 766][21].

ÙÇÉ. xali ‹‹ûñ›› ~ Ñ³Û. (µñµé.) Ñ³É ‹‹íÇ×³Ï›› (< ‹‹ûñ››) (ûñÇÝ³Ï` ‹‹Ç±Ýã Ñ³ÉÇ »ë›› - ‹‹Ç±Ýã ûñÇ »ë››). ÑÙÙï. ÑÇ»ñ. Éáõí. ḫali ‹‹ûñ. Å³Ù(³Ý³Ï)››, Éáõí. ḫalli- ‹‹ûñ›› (< Ñ». ?) [Áàþí, 1980, с. 21; Tiscler, 1983, p. 129][22]:

·) ¶áÛ³Ï³Ý³Ï³Ý ¨ ³Í³Ï³Ý³Ï³Ý í»ñç³Í³ÝóÙ³Ý Ñ»ï Ï³åí³Í ½áõ·³¹ÇåáõÙÝ»ñÝ ³é³ÝÓÝ³óíáõÙ »Ý Áëï Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ³Í³ÝóÝ»ñÇ ½áõ·áñ¹»ÉÇáõÃÛ³Ý:

¶áÛ³Ï³Ý³Ï³Ý (³Ýí³Ý³Ï³Ý) ½áõ·³¹ÇåáõÙÝ»ñÇó »Ý Ñ³ïÏ³å»ë Ñ»ï¨Û³ÉÝ»ñÁ.

³. ÙÇÉ. -la (·áñÍáÕÇ ³ÝáõÝ óáõÛó ïíáÕ µ³Û³Ýí³Ý Ï³½ÙÇã) ~ Ñ³Û.-(³)Õ (?) [< Ñ».*-l(û)-]: úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. qidrala ‹‹½ÇÝíáñ, ½áñ³Ï³Ý›› (< qidri ‹‹Ë÷»É››) ~ Ñ³Û. Ã³Ï³Õ (< Ã³Ï ‹‹÷³Ûï››, ‹‹Ùáõñ×››), Ï»Ýó³Õ (Ï»³Ý-ù ‹‹ÏÛ³Ýù››), Ë³Ý¹³Õ(-³ï), Ë³Ý¹³Õ(-³Ýù) ‹‹·áñáí. ë»ñ›› [Áàþí, 1980, с. 21; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 394–395; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1994, ¿ç 55, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 795]:

µ. ØÇÉ.- µ(n)i (µ³Û³Ýí³Ý Ï³Ù ³ÝáõÝÝ»ñÇó ³Í³Ýóí³Í µ³é»ñÇ Ï³½ÙÇã) ~ Ñ³Û. -»Ý(Ç) [< Ñ».*-e(n)i]: úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. zrµtµni ‹‹Ù»ñÅí³Í, Ñ»ñÓí³ÍáÕ. ÃßÝ³ÙÇ›› ~ Ñ³Û. í³Ûñ»ÝÇ (í³ÛñÇ) ‹‹ûï³ñ, ³ÛÉ ï»Õ³óÇ››, Ã»ñ¨ë Ý³¨ Ñ³Ûñ»ÝÇ, ³ÛÍ»ÝÇ, áõé(»Ý)Ç (< Ñ».*er- + eÁ-), áõ-É-(»Ý)Ç [< Ñ».* -po-lo (<*p¼u-] ¨ ³ÛÉÝ. ÑÙÙï. ÑÑÝ¹Ï. (ë»é. ÑáÉ.) agn¶ḥ (< agn¿ḥ) ‹‹Ïñ³Ï›› [<* Ñ». –e(n)i] [Áàþí, 1980, с. 21; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 218; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 2010, ¿ç 751, 805][23]:

·. ØÇÉ. x/q [·áñÍáÕÇ ³ÝáõÝ (nomen agentis) Ýß³Ý³ÏáÕ Ù³ëÝÇÏ] ~ Ñ³Û. Ã/Ñ (?) . ÑÙÙï. Ë»Ã. z (?) : úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. alβ¤nalax (< alba ‹‹³Õ³ã»É, ³Õ»ñë»É››) ~ Ñ³Û. ³Õ³ã»Ù (*³Õ³õ-Ã-»Ù) ‹‹³Õ³ã»É, ³Õ»ñë»É. ³ÕáÃù ³Ý»É››. ÑÙÙï. Ë»Ã. aruËaizzi ‹‹³ÕáÃáõÙ ¿. ¹ÇÙáõÙ ¿››, ÑáõÝ. (ÑáÙ.) ἀράομαι ‹‹³Õ³ãáõÙ »Ù. ³ÕáÃù »Ù µ³ñÓñ³óÝáõÙ` ³é³ùáõÙ››, ἀρή ‹‹³ÕáÃù. ³Ý»Íù›› (< *αρ₣ᾶ) (< Ñ». *arË- ‹‹³Õ³ã»É. ³ÕáÃù µ³ñÓñ³óÝ»É` ³é³ù»É››) [ÑÙÙï. Áàþí, 1980, с. 21–22, Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 802]:

¹. ØÇÉ. -ija ~ Ñ³Û. -»³Û ( -¿): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. trmilija ‹‹ÉÇÏÇ³óÇ, ÉÇÏÇ³Ï³Ý (*ÉÇÏ-»³Û ?)››, tulijelije [tulijeli ‹‹ÅáÕáíÇ` ËáñÑñ¹Ç (í»ñ³µ»ñÛ³É)››] ‹‹ÅáÕáí³Ï³Ý, ËáñÑñ¹³Ï³Ý (ÁÝ¹-ÅáÕáí»³Û)››. ÑÙÙï. ³ÛÍ (*³ÛÍÇ < Ñ».*aig°i-) - ³ÛÍ»³Û ‹‹³ÛÍÇ (Ù³½Çó å³ïñ³ëïí³Í)››, ëÇñï (*ëñïÇ < Ñ».* ú[h]er-t’-) – ëñï»³Û ‹‹ëñï³åÇÝ¹, ù³ç››. ÑÙÙï. ÑÑÝ¹Ï. (ë»é. ÑáÉ.) agnéḥ (< agníḥ) ‹‹Ïñ³Ï››, É³ï. ignis ‹‹Ïñ³Ï››, ÑëÉ³í. ognÂ ‹‹ÝáõÛÝÁ›› [Áàþí, 1980, с. 22; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 218; 225, 257 ¨ ³ÛÉÝ, Êîðîëåâ, 1976, c. 88; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1994, ¿ç 63, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 803]:

». ØÇÉ. -k- ~ Ñ³Û. -(áõ)Ï. ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. -k (< Ñ». *-k): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. utaki ‹‹³é³çÝáñ¹(áÕ), ï³ÝáÕ›› (< ute- ‹‹ï³Ý»É››), sabaka ‹‹áõÕÕáñ¹(áÕ) (< saba- ‹‹áõÕ³ñÏ»É››?) ~ Ñ³Û. »ÕáõÏ ‹‹Ë»Õ×, Ãßí³é. áÕáñÙ»ÉÇ. ³í³¯Õ, ³÷ëá¯ë›› (Ý³¨` »ÕÏ ‹‹·³Õç, ·áÉ, ï³ù››?) [»Õ- (< Ñ». *el- ). ÑÙÙï. áÕ-µ ‹‹áÕµ››, áÕ-áñÙ ‹‹·áõÃ. ËÇÕ×››, áÕ-áÕ-³Ý³É ‹‹É³É, áÕµ³É›› (<Ñ». *ol-), áõÉ-áõÉ-³É ‹‹É³É, áÕµ³É›› (<Ñ»* ul-ul-) ¨ ³ÛÉÝ] ¨ -áõÏ (ÑÙÙï. Ù³ÝáõÏ ‹‹»ñ»Ë³››) [< Ñ». *-(u)k(on)-?] [Áàþí, 1980, с. 22–23. ÑÙÙï. æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1987, ¿ç 121, 136, 164, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 215, 600–601, 748][24]:

½. ØÇÉ. -b- ( í»ñ³ó³Ï³Ý ³ÝáõÝÝ»ñÇ Ï³½ÙÇã` ³Ýí³Ý³Ï³Ý ¨ µ³Û³Ï³Ý ÑÇÙù»ñÇó) ~ Ñ³Û. µ. [<*bh, (*p)?]: úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. xÛtaba ‹‹Õ»Ï³í³ñáõÙ, Õ»Ï³í³ñ»ÉÁ›› (< xÛta ‹‹Õ»Ï³í³ñ»É, ·ÉË³íáñ»É››, wixsaba ‹‹¹ñ³Ï³Ý (áñ¨¿ µ³Ý)›› (< waxsa). ÑÙÙï. Ñ³Û. Ë»Õ-µ (ËÇÕ-µ) ‹‹ÍÇÉ, ÁÝÓÛáõÕ. (³ñÙ³ïÇ) Ù³½ÙëáõÏ` Ã»É»ñ›› //ËÇÕ-µ ‹‹ß³ï, ëïí³ñ. áñáß³ÏÇ ù³Ý³ÏÇ›› [< * (s)kel-(e)p- ‹‹Ïïñ»É››], áÕ-µ ‹‹áÕµ›› [< Ñ». *ol-bh- ( *el-, *ol- )], ß»Õµ ‹‹(¹³Ý³ÏÇ Ù»ï³ÕÛ³) Ù³ë, (¹³Ý³ÏÇ) µ»ñ³Ý›› [< *skel-p- (*skel-)_‹‹Ïïñ»É››]. ÑÙÙï. Ë»Ã. ÜËelpi- ‹‹Ù³ïÕ³ß. Ã³ñÙ (Ï³Ý³ã)››, ÑáõÝ. σκολοψ ‹‹óÇó, (Ï³ñÃÇ) Í³Ûñ, Í»Õ ¨ ³ÛÉÝ››, Ñ³Ý·É. scielf ‹‹(Å³ÛéÇ) Í³Ûñ››, ³ÛÉ¨ ·áÃ. halbs ‹‹Ï»ë (Ù³ë)›› [Баюн, 1980, с. 23. ÑÙÙï. æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1987, ¿ç 192, 317, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 326, 330][25] :

²Í³Ï³Ý³Ï³Ý (¹»ñµ³Û³Ï³Ý) ½áõ·³¹ÇåáõÙÝ»ñÇó ³é³ÛÅÙ ÑÝ³ñ³íáñ ¿ Ýß»É Ù»Ï-»ñÏáõëÁ.

³. ÙÇÉ. -s(i) (‹‹Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝ` å³ïÏ³Ý»ÉáõÃÛáõÝ óáõÛó ïíáÕ Ù³ëÝÇÏ››) ~ Ñ³Û. -(³/»)óÇ. ÑÙÙï. Éáõí. -(s)si: úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. tedessi ‹‹Ñ³Ûñ³Ï³Ý›› (<tedi ‹‹Ñ³Ûñ››) ~ Ñ³Û. µ³é³óÇ ‹‹µ³é ³é µ³é. µ³é³Ï³Ý››, Ñ³Û»óÇ ‹‹Ñ³ÛÏ³Ï³Ý››, Ñ³ñ¨³ÝóÇ ‹‹Ñ³ñ¨³Ý³Ï³Ý, ÏáÕÙÝ³ÏÇ›› [Ñ³Û. -óÇ < Ñ». *-skiÁo- (<*-sko-, *-iÁo-)]. ÑÙÙï. Ë»Ã. pir, (ë»é. ÑáÉ.) parnaí ‹‹ïáõÝ››, Éáõí. parnassi- ‹‹ï³ÝÁ (í»ñ³µ»ñáÕ)›› (<parna ‹‹ïáõÝ››). ÑÙÙï. ÑáõÝ. Παρνάσ(σ)ος ‹‹ä³éÝ³ë (É»é). ÷Ëµ.` ³ëïí³ÍÝ»ñÇ ïáõÝ›› [Laroche, 1959, c. 139; Áàþí, 1980, с. 23; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 900; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1994, ¿ç 61, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 751, 805]:

µ. ØÇÉ. -l(i) (³Í³Ï³ÝÝ»ñÇ Ï³½ÙÇã` áñ³Ï³Ï³Ý ¨ Ñ³ñ³µ»ñ³Ï³Ý ÇÙ³ëïáí) ~ Ñ³Û. -(³)É(Ç)// -(»)É(Ç) (?). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. -la-, ÃáË. -lye , ëÉ³í. –l(Ê): úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. zbali [<* d’iwali- ‹‹³ëïí³Í³ÛÇÝ›› (< * t’ÁeË- ‹‹³ëïí³Í››) ~ Ñ³Û. ëÇñ»ÉÇ ‹‹ëÇñ»ÉÇ››, Ã»ñ¨ë Ý³¨ (Ã³õ)³É ‹‹Ã³í³ÉáõÙ, ·ÉáñáõÙ, ï³å³ÉáõÙ. ÙÇ ÏáÕÙ ÁÝÏ³Í, ï³å³Éí³Í››, (ï³å)³É ‹‹ï³å³Éí³Í, Ã³í³Éí³Í›› (ÇÙ³° -³É) (?). ÑÙÙï. Ë»Ã. daluk/gnula- ‹‹»ñÏ³ñ³óÝ»ÉÇ››, barganula- ‹‹µ³ñÓñ³Ý³ÉÇ››, ÃáË. yokalle ‹‹ÁÙå»ÉÇ››, îw©lle ‹‹áõï»ÉÇ››, ëÉ³í. neslÊ ‹‹ï³Ý»ÉÇ, Ïñ»ÉÇ››) [Laroche, 1959, c. 139; Áàþí, 1980, с. 23; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 339, 393–394; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1987, ¿ç 153, 214, ³ÛÉ¨` 1994, ¿ç 54, 2010, ¿ç 721][26]:

·. ØÇÉ. -m- (ÙÇçÇÝ ë»éÇ ³ÝÏ³ï³ñ ¹»ñµ³ÛÇ Ï³½ÙÇã` ³ÝóáÕ³Ï³Ý µ³Û»ñÇó) ~ Ñ³Û. -(áõ)Ù(Ý) (?). úñÇÝ³Ï`

ÙÇÉ. zireima ‹‹½³ñ¹³ñí³Í. ½³ñ¹³ñáõÝ›› (< zirei), kuprimi ‹‹ûñÑÝí³Í, ûñÑÝÛ³É›› (< kupri) ~ Ñ³Û. ÏáÕÙÝ, ç»ñÙÝ, ë»ñÙÝ (< Ñ». *-men- /-mn-), ÇÙ³óáõÙÝ, ÉùáõÙÝ, ÑáÉáíáõÙÝ, Ù³ïáõóáõÙÝ [< Ñ».*-men- / -mÚ (‹‹Ý³Ëáñ¹áÕ áõ ÑÇÙù³ÛÇÝ ï³ññáí` Ñ». -eu-/-u-››) ¨ ³ÛÉÝ] (<Ñ».*mo-) [Áàþí, 1980, с. 23. ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 394–395; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1995, ¿ç 138, 140]:

III. Բառ(արմատ)ային զուգադիպումներ: Այս դեպքում նկատի ունենք այն համընկումները, որոնք իբրև ցեղակցային ժառագություն, ծագում են մեկ ընդհանուր աղբյուրից` հե. նախալեզվից, այլև կարող են համեմատության մեջ դրվել ոչ ցեղակից` այլ լեզվաընտանիքի պատկանող լեզուների հետ:

³) ØÇÉ. as©na-mla ~ Ñ³Û. ³ßË(-áÛÅ), (µñµé.) ¿ßË, (Ñ)»ßË ‹‹»é³Ý¹. ç³Ýù. Ï³ñáÕáõÃÛáõÝ››. ÑÙÙï. Ë»Ã. eíÜar- (ë»é. ÑáÉ. eíÜanaí)// iíÜar-, Éáõí. aíÜar ‹‹³ñÛáõÝ››, aíÜanuËantií ‹‹³ñÛáõÝáïí³Í, ³ñÝ³ß³Õ³Ë››, ³ÛÉ¨ ÑÑÝ¹Ï. ¢sÐk, (ë»é. ÑáÉ. asn¢ḥ), ÃáË. ² ys©r, ´ yasar ‹‹³ñÛáõÝ››, ÑáõÝ. ἔαρ εἴαρ ‹‹³ñÛáõÝ››, ÑÉ³ï. aser (asser) ‹‹³ñÛáõÝ››, Ñ³Û. ³ñÇõÝ ‹‹ÝáõÛÝÁ›› ¨ ³ÛÉÝ [Kronasser, 1956, p. 39; Êîðîëåâ, 1976, ñ. 83; Puhvel, 1984, p. 305–308; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 206, 816 ¨ ³ÛÉÝ ][27]:

µ) ØÇÉ. xaja (?) ‹‹(Å³Ûé³÷áñ) ï³×³ñ. ³ÛñÇí³Ýù›› (?) ~ Ñ³Û. (µñµé.) Ë³Û³ ‹‹(Ñ³ëï³µ»ëï) ù³ñ, Å³Ûé›› (?). ÑÙÙï. Ë»Ã. Ü©- ( »½. 1-ÇÝ ¹. Üami) ‹‹Ñ³í³ï³É››, ‹‹Ñ³Ù³ñ»É ×Çßï` Ñ³í³ëïÇ››, ÑÇ»ñ. Éáõí. Üaiani- ‹‹ï³×³ñ. ³ÛñÇí³Ýù››, É³ï. ¼men (ÑÉ³ï. osmen) ‹‹Ýß³Ý, Ýß³Ý³Ï. ó³ÝÏáõÃÛáõÝ, Ñ³í³ÝáõÃÛáõÝ. (Ñ³Ý¹Çë³íáñ) Ñ³í³ëïáõÙ››[<Ñ».*Ho(Ë)û-] [ÑÙÙï. Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85; Tischler, 1983, p. 120–121; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 805, 807, 884][28]:

·) ØÇÉ. qidri (³ÛÉ¨ qidrala) [nom. agentis. ÑÙÙï. Κιδρα- (³ÝÓÝ³ÝáõÝ)] ~ Ñ³Û. Ë³Ã³ñ»É (µñµé.` Ë³Ãñ-»É ‹‹ï»Õ³ß³ñÅ ³Ý»É, ï»Õ³÷áË»É. í»ñ³ß³ñ»É` í»ñ³¹³ë³íáñ»É››). ÑÙÙï. Ë»Ã. Üatrai- (³ÛÉ¨ Üatta-?) ‹‹·ñ»É››, ‹‹Ñ³Õáñ¹»É, ï»Õ»Ï³óÝ»É››, ‹‹·áñÍáõÕ»É››, ‹‹Ñ³ëáõ ÉÇÝ»É, Ñ³ëÏ³Ý³É››, ³í»ëï. ©ϑaiti ‹‹÷ã³óÝ»É (ÇÝã-áñ µ³Ý). íÝ³ë»É (ÇÝã-áñ Ù»ÏÇÝ)››, í»Ý»ï. atraest ‹‹(Ã»³Ï³Ý ÇÙ³ëïáí) ×³ÝÏ»É, ù»ñÍ»É››[< Ñ». *Haxt- (Áëï îÇßÉ»ñÇ Ýß³Ý³ÏÙ³Ý)] [ÑÙÙï. Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85; Tischler, 1983, p. 226–227][29]:

¹) ØÇÉ. cetu (Ññ³Ù. Ó¨), ³ÛÉ¨ ciciciti (ë³ÑÙ. Ý»ñÏ³ÛÇ Ó¨) ~ Ñ³Û. -ÏÇï (ÑÙÙï. ³Ï³Ý³ÏÇï ‹‹Ù³ùáõñ, í×Çï›› [ÝËÝ. ÇÙ³ëïáí` ‹‹(Ù³ùáõñ, Ã³÷³ÝóÇÏ) »Õ³Í, ¹ñí³Í›› (?)]. ÑÙÙï. Ë»Ã. ki- ‹‹å³éÏ»É. ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý³É››, kikki- ‹‹å³éÏ»É, å³éÏ³Í ÉÇÝ»É. ¹Ý»É, ï»Õ³íáñ»É››, ³ÛÉ¨ kittari (»½. 3-ñ¹ ¹.) ‹‹å³éÏáõÙ ¿››, ÑÑÝ¹Ï. îte ‹‹å³éÏáõÙ ¿. Ñ³Ý·ãáõÙ ¿››, ‹‹å³éÏ³Í›› ³í»ëï. îayắ ‹‹å³éÏ³Í››, ÑáõÝ. κεῖται ‹‹å³éÏáõÙ ¿›› (< Ñ». *ú[h]eÁ- ‹‹å³éÏ»É››) [ÑÙÙï. Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 94, 295][30]:

») ØÇÉ. ci (Ñá·Ý. ïñ. ÑáÉ.), cize (·áñÍ. ÑáÉ.), ³ÛÉ¨ ci-be () ~ Ñ³Û. ù³ [(Ï³Ý³Ýó É»½íáõÙ) ‹‹³Ñ³°, ¨ (³ë³°. ×Ç±ßï). ûñÇÝ³Ï` ‹‹ø³° ÇÝã »Õ³í››, ‹‹ø³° áõ±ñ ¿›› ¨ ³ÛÉÝ] ÑÙÙï. Ë»Ã. ka- /ki- (óáõó. ¹»ñ.) ‹‹Ý³. ë³, ³Ûë››, ka- , kiat ‹‹³Ûëï»Õ››, Éáõí. za- ‹‹³Ûë ï»ÕáõÙ››, ÑÑÝ¹Ï. -ca ‹‹¨››, ÑáõÝ. -τε (ÙÇÏ. -qe) ‹‹¨››, É³ï. -que ‹‹¨, Ý³¨ (³ÛÉ¨, µ³Ûó ¨)›› (<Ñ». *-k[h]ûe) [Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85; Tischler, 1983, p. 456–459, 564–565, 567. ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 353–354, 365–366]:

½) ØÇÉ. lebi, ³ÛÉ¨ lelebi ‹‹Ñ³÷ßï³ÏÇã, ½³íÃÇã›› (?) ~ Ñ³Û. (µñµé.) Éáõ÷//É³÷ ‹‹Ó»éùÇ ³÷››(?), ³ÛÉ¨ É÷É÷³É ‹‹³ÝÑ³Ùµ»ñ ¹³éÝ³É. Ñ³å×»å³Ý³É››(?). ÑÙÙï. Ë»Ã. lap- (< Ñ». *lebh- ‹‹µéÝ»É, ËÉ»É, ×³ÝÏ»É››) [Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85, ÑÙÙï. Pokorny, 1959, p. 655–657]:

¿) ØÇÉ. laβra- ‹‹ù³ñ» ë³ÉÇÏ›› ~ Ñ³Û. (µñµé.) É»å³Ý ‹‹(Ñ³ñÃ` áÕáñÏ, ï³÷³Ï) (·É³)ù³ñ (áïùáí ³é³ç ï³Ý»Éáí Ë³Õ³Éáõ Ñ³Ù³ñ)›› (?). ÑÙÙï. Éáõí. lawar- ‹‹Ïáïñ»É, ç³ñ¹»É››, ÉÇ¹. λαβρος ‹‹Ï³óÇÝ, ë³Ïñ. Ñ³ïÇã››, ÑáõÝ. λαύρα ‹‹(ÏÇñ×Ç` Å³ÛéÇ) Ùáõïù, Í»ñå›› [ÑÙÙï. ÑáõÝ. λᾰβύρινθος ‹‹µ³íÇÕ, É³µÇñÇÝÃáë›› (?)] (< Ñ». *l´u-, lñu- ) [ÑÙÙï. Pokorny, 1959, p. 683; Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85]:

Á) ØÇÉ. luga- ‹‹ÑñÏÇ½»É, ³Ûñ»É, í³é»É›› ~ Ñ³Û. ÉáÛë ‹‹ÉáõÛë››. ÑÙÙï. Ë»Ã. lukk- ‹‹í³é»É. ÉáõÛë ï³É››, lukk-eí ‹‹í³éí»É, ÉáõÛë ï³É. å³ÛÍ³é³Ý³É››, ÑÑÝ¹Ï. rok¢ ‹‹ÉáõÛë››, rÅîant ‹‹Éáõë³íáñ, ÷³ÛÉáõÝ››, ÑáõÝ. λευκός ‹‹ëåÇï³Ï. å³ÛÍ³é››, É³ï. lÉx ‹‹ÉáõÛë››, ÃáË. ´ luk-s- ‹‹Éáõë³íáñ»É. ÉáõÛë ï³É›› (< Ñ». *l(e)Ëk[h]- ‹‹ÉáõÛë ï³É. Éáõë³íáñ»É››) (ÑÙÙï. ¿É³Ù. luik- ‹‹Ïñ³Ï››) [Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 114, 178, 225, 229, 512, 883; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1987, ¿ç 136, 207, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 300–301]:

Ã) ØÇÉ. medi, metu ‹‹ë³ÑÙ³Ý»É, (Ý³Ë)áñáß»É›› (?) ~ Ñ³Û. Ù¿ï ‹‹(Ïß»éùÇ) ÙÇçÇÝ Ï»ï. Ñ³ÏáõÙ, ÙÇïáõÙ›› (ÇÙ³° Ñ³Ï³Ù¿ï ‹‹Ñ³Ïí³Í ¨ ÙÇïí³Í ¹»åÇ áñ¨¿ µ³Ý››). ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. ma, ÑÉ³ï. re-medium ‹‹ÙÇçáó›› (< medeor ‹‹µáõÅ»É, ³å³ùÇÝ»É››) (< Ñ».*me- ‹‹Ó·ï»É. ³é³ç ·Ý³É` ëÉ³Ý³É››) (< Ñ». *m´-, *m-e-t- ) [Pokorny, 1959, 703; Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 2010, ¿ç 525][31]:

Å) ØÇÉ. mla, -mle ‹‹ÁÝÓÛáõÕ, ßÇí. ë»ñáõÝ¹, Å³é³Ý·›› ~ Ñ³Û. ÙáõÕ (ÙÕ»Ù ‹‹³é³ç ï³Ý»É, Ññ»É›› // -ÙáõÕ (ÑÙÙï. ïñÙáõÕ ‹‹³Ý÷áñÓ, ³Ýí³ñÅ››) (?) ‹‹ÙÕáõÙ, ù³ßáõÙ, ÑñáõÙ››, ÙáõÕ ‹‹í³ñÅ››. ÑÙÙï. Ë»Ã.-Éáõí. mala- (mla-) ‹‹ß³ñÅ»É, ÙÕ»É››(?) [< Ñ». * mu-l- (*meu-) ‹‹Ñ³ÛïÝí»É, Ç Ñ³Ûï ·³É. ÉáõÛë ÁÝÏÝ»É››, (‹‹ÍÝí»É, ë»ñí»É. ë»ñáõÝ¹ ÉÇÝ»É›› (?)] [Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85; Tischler, 1990, p. 100–103; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 2010, ¿ç 537–538, 737][32]:

Å³) ØÇÉ . m©mre ‹‹Ù»éÝ»É››(?) ~ Ñ³Û. Ù»é-(³ÝÇÙ) ‹‹Ù»éÝ»É. í³Ë×³Ý››. ÑÙÙï. Ë»Ã-Éáõí. mer- ‹‹Ù»éÝ»É›› (³ÛÉ¨ meirta ‹‹Ïáñëí»ó››), ÑÑÝ¹Ï. mriy¢te ‹‹Ù»éÝáõÙ ¿››, É³ï. morior ‹‹Ù»éÝáõÙ »Ù››, ÑëÉ³í ‹‹Ù»éÝ»É›› (< Ñ».*mer- ‹‹Ù³Ñ, Ù»éÝ»É. í»ñ³Ý³É›› ) [Êîðîëåâ, 1976, ñ. 85; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ 1984, c. 475; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1987, ¿ç 138, 209, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 523]:

Åµ) ØÇÉ. puce- ‹‹Ë÷»É, ¹Çåã»É›› ~ Ñ³Û. å³ÏÝáõÉ (å³ÏãÇÉ) ‹‹í³Ë»Ý³É›› (?). ÑÙÙï. Ë»Ã. pugg©i ‹‹³ï»É›› (< Ñ». *peu- û/ú - ‹‹Ë÷»É. Ññ»É››) [Pokorny, 1959, p. 828; Êîðîëåâ, 1976, ñ. 86][33]:

Å·) ØÇÉ. da- ‹‹ï³É›› (?) ~ Ñ³Û. ï³É ‹‹ï³É, Ñ³ÝÓÝ»É››, (³áñÇëï) »ï ‹‹ïí»ó››. ÑÙÙï. Ë»Ã. d©- ‹‹í»ñóÝ»É››, ÉÇ¹. d©- ‹‹ï³É››, ³ÛÉ¨ ÑÑÝ¹Ï. d¢d©mi, ‹‹ï³ÉÇë »Ù››, (³áñÇëï) ¢d©m ‹‹ïí»ó››, ÑåñëÏ. dad©tuw ‹‹(Ý³ åÇïÇ) ï³››, ÑáõÝ. δίδομι ‹‹ï³ÉÇë »Ù››, (³áñÇëï) ἔδωκα ‹‹ïí»ó››, É³ï. d¼ ‹‹ï³ÉÇë »Ù››, ÉÇï. dÅomi ‹‹ï³ÉÇë »Ù››, åñáõë. d©st ‹‹ï³ÉÇë ¿››, ÑëÉ³í. damÂ ‹‹ï³ÉÇë »Ù›› ¨ ³ÛÉÝ (< Ñ». * d¼- ‹‹ï³É››, Ï³Ù` *t’oH- ‹‹ï³É. í»ñóÝ»É››) [Pokorny, 1959, p. 223–225; Êîðîëåâ, 1976, ñ. 86; Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 41, 50, 753]:

Å¹) ØÇÉ. de- ‹‹Ý³Ë(³)-, í³Õ(³)-, ÙÇÝã(¨)›› ~ Ñ³Û. Ã¿ (*Ã» ) ‹‹Ã», »Ã», áñ››. ÑÙÙï. ÉÇÏ. ² (d)de- ‹‹ÝáõÛÝÁ›› (?) , Ë»Ã. *da- ‹‹¹»åÇ. ÙÇÝã¨››, ÉÇ¹. da- ‹‹ÝáõÛÝÁ›› (?) (< Ñ». *do ‹‹íñ³. Ùáï››) [ÑÙÙï. Pokorny, 1959, p. 225–226; Êîðîëåâ, 1976, ñ. 86; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 2010, 265–266]:

Å») ØÇÉ. tali ‹‹ùáõñÙ›› (¿?) [ÑÙÙï. talika ‹‹ëå³ë³íáñ»É››(?)] ~ Ñ³Û. ï³Õ ‹‹ï³Õ, »ñ·, ù»ñÃí³Í, µ³Ý³ëï»ÕÍáõÃÛáõÝ›› [(ÝËÝ.` ‹‹ÓáÝ, ÝíÇñ³µ»ñáõÙ (³ëïí³ÍÝ»ñÇÝ)››]. ÑÙÙï. talliÁa ‹‹³ëïí³Í Ï³Ýã»É, ¹ÇÙ»É ³ëïí³ÍÝ»ñÇÝ››, ³ÛÉ¨ ÑÇëÉ. pulr ‹‹ëñµ³ë³óáõÃÛ³Ý µ³Ý³íáñ Ï³ï³ñáÕ (³ÝÓ)›› (< Ñ». *tel-, ‹‹µ³ñÓñ³óÝ»É. í»ñ Ñ³Ý»É››) [Pokorny, 1959, p. 1060–1061; Êîðîëåâ, 1976, ñ. 86, ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 808]:

Å½) ØÇÉ. ddelupeli- ‹‹Ï³í»›› ~ Ñ³Û. ïÇÕ-Ù ‹‹ÝáõÛÝÁ››, (µñµé.) ïÇÉ ‹‹ó»Ë››, ï³Õ³Ë ‹‹ó»Ë, ß³Õ³Ë››, Ã»ñ¨ë Ý³¨ Ã³Õ³ñ (Ã³Õ-³ñ) ‹‹Ë»ó» ÙÇ ï»ë³Ï ³Ù³Ý››. ÑÙÙï. Éáõí. taluppi- ‹‹Ï³í›› (< Ñ». *d[h]eÁû[h]- ‹‹Ï³í›› ‹‹(µñáõï³·áñÍáõÃÛ³Ý) ÝÛáõÃ››) [ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 707, 884; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 1987, ¿ç 591, 596, ³ÛÉ¨` 2010, ¿ç 579, 719, 729][34]:

Å¿) ØÇÉ. trppali (³ÛÉ¨ trbbdi ) ‹‹åïáõÛï ¿ ³ÝáõÙ, ßáõé ¿ ·³ÉÇë. ¹³éÝáõÙ ¿›› ~ Ñ³Û. ï³ñ³÷ ‹‹(³ÝÓñ¨Ç) Ã³÷í»ÉÁ›› (³ÛÉ¨` ‹‹Ë³éÝ ÇÝã››, ‹‹Ñáñ¹ ³ÝÓñ¨››) ÑÙÙï. ÉÇÏ. ² trbbi ‹‹¹»Ù, ¹ÇÙ³ó. Ñ³Ý¹ÇÙ³Ý››, tarbi-, trbbei- ‹‹ëïÇå»É, Ñ³ñÏ³¹ñ»É. Ñ³ÕÃ»É, Ñ³ÕÃ³Ñ³ñ»É››, Éáõí. tarpalli- ‹‹÷áË³ñÇÝáõÙ. ÷áË³ñÇÝ»ÉÁ››, ÑÇ»ñÉáõí. tarpi, tarp©i- ‹‹Ñ³Ï³é³Ïí»É. ¹»Ù Ï³Ý·Ý»É››, Ë»Ã. tarpi- ‹‹(ã³ñ) á·Ç, ¹¨›› (< Ñ». * terp- ‹‹ßáõé ï³É, ßñç»É››, ³ÛÉ¨ *terp- ‹‹·³É, íñ³ Ñ³ëÝ»É. ëÏëí»É››) [ÑÙÙï. Êîðîëåâ, 1976, ñ. 86; æ³ÑáõÏÛ³Ý, 2010, ¿ç 724][35]:

ÅÁ) ØÇÉ. dewi- ‹‹ï¨»É›› (?) ~ Ñ³Û. ï»õ- ‹‹ï¨»É, Ó·í»É›› (ï»õ»É ‹‹µ³õ»É, ï³Ý»É››//ï»õ»É ‹‹ï³Ý»É, Ñ³Ùµ»ñ»É››) . ÑÙÙï. Ë»Ã. taË- (Ý³¨ tuËa ‹‹Ñ»éíÇó››), ÉÇ¹. tavîa- ‹‹áõÅ»Õ, Ñ½áñ››, Ï³ñ. tavse(?), ³ÛÉ¨ ÑÑÝ¹Ï. dÉr¢ ‹‹Ñ»éáõ››, d¢vĩyas- (Ñ³Ù»Ù³ï. ³ëïÇ×.) ‹‹³í»ÉÇ Ñ»éáõ››, ÑÇéÉ. do¯ (*d¼wyo-) ‹‹¹³Ý¹³Õ, ï¨³Ï³Ý››, ÑëÉ³í. dav°, davÂnÊ ‹‹í³Õáõóí³, í³Õ»ÙÇ. ÑÇÝ›› (<Ñ».*t’eË) [Êîðîëåâ, 1976, ñ. 87, ÑÙÙï. Ãàìêðåëèäçå, Èâàíîâ, 1984, c. 230; ‹‹´³é·Çñù Ñ³Ûáó››, ¿ç 312, æ³ÑáõÏÛ³Ý, 2010, ¿ç 727][36]:

²ÛëåÇëáí, Ñ³Û»ñ»ÝÇ ¨ ÙÇÉ»ñ»ÝÇ ÑÝãÛáõÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç, Ó¨³µ³Ý³Ï³Ý Ï³éáõóí³ÍùÇ, ³é³ÝÓÇÝ µ³é³ñÙ³ïÝ»ñÇ Í³·áõÙÝ³ÛÇÝ ½áõ·³¹ÇåáõÙÝ»ñÇ ùÝÝáõÃÛáõÝÁ óáõÛó ¿ ï³ÉÇë, áñ Ñ³Û»ñ»ÝÇ ¨ ÑÇÝ³Ý³ïáÉÇ³Ï³Ý (Ë»Ã³Éáõí³Ï³Ý) É»½áõÝ»ñÇ ÙÇç¨ ó»Õ³Ïó³ÛÇÝ ³éÝãáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³í»ÉÇ É³ÛÝ áõëáõÙÝ³ëÇñáõÃÛ³Ý ³é³ñÏ³ Ï³ñáÕ »Ý ÉÇÝ»É, áñ ÇÝùÝÇÝ Ï³ñ¨áñ ¿ ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý É»½áõÝ»ñÇ å³ïÙáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ:

ÂÎÏÐÎÑ Î ÃÅÍÅÒÈ×ÅÑÊÈÕ ÂÇÀÈÌÎÎÒÍÎØÅÍÈSSÕ

ÀÐÌSSÍÑÊÎÃÎ È ÌÈËÈÉÑÊÎÃÎ SSÇÛÊÎÂ

ÂÀÇÃÅÍ ÀÌÁÀÐÖÓÌSSÍ

Ðåçþìå

Ê ÷èñëó õåòòî-ëóâèéñêèõ (àíàòîëèéñêèõ) ÿçûêîâ îòíîñèòñÿ åùå ëèêèéñêèé, âõîäÿùèé â ëóâèéñêóþ ãðóïïó, â êîòîðîì âûäåëÿþò äâà äèàëåêòà – ëèêèéñêèé À è ìèëèéñêèé (ëèêèéñêèé Á), èçâåñòíûå ñâîèìè íåìíîãî÷èñëåííûìè ïàìÿòíèêàìè (V–III ââ. äî í. ý.). Ìèëèéñêèé áîëåå àðõàè÷íûé, è ïîòîìó íåëåãêî ïîääàåòñÿ ýòèìèëîãè÷åñêîìó àíàëèçó â ñðàâíåíèè ñ äðóãèìè ðîäñòâåííûìè ÿçûêàìè.

Ñ öåëüþ âûäâèæåíèÿ âîïðîñà î ãåíåòè÷åñêèõ ñîîòíîøåíèÿõ ìåæäó àðìÿíñêèì è ìèëèéñêèì, ïðåäñòàâëÿåòñÿ ðÿä äàííûõ â êà÷åñòâå ôîíîëîãè÷åñêèõ, ìîðôîëîãè÷åñêèõ è ëåêñè÷åñêèõ ïàðàëëåëåé.

1. Ôîíîëîãè÷åñêèå ïàðàëëåëè:

à) ãëàñíûå: ìèë. a ~ àðì. ³ (á//») (?) (< è.-å. *», *a); ìèë. a ~ àðì. ¿(*»Û)/³ (< è.-å. *eH-); ìèë. a ~ àðì. ¿/»; ìèë. å ~ àðì. Ç/Á (<è.-å. *± ); ìèë. e ~ àðì. »/Ç (< è.-å. *°); ìèë. u ~ àðì. áõ/á ([< è.-å. *o); ìèë. u ~ àðì. õ (í) (< è.-å. * u, åùå äèôòîíãè ñ *u - *ou, *eu); ìèë. u (<wa, uwa) ~ àðì. á, í (<è.-å. * Ë); ìèë. i ~ àðì. Ç/(á) (<è.-å. *i); ìèë. i ~ àðì. Ç// (*»?) (< è.-å. * ´ ); ìèë. µ ~ àðì. ÇÙ-, »Ý- (ÁÝ-) (<è.-å. *eN); ìèë. ¤ ~ àðì. (Á)Ý- (³Ý-, ³Ù-?) (<è.-å. *oN); ìèë. Ì ~ àðì.-(Á)Ý (<è.-å. *uN//*oN); ìèë. Ĩ ~ àðì. -(Ç)Ý (<è.-å. *iN) è ò. ä.;

á) ñîíàíòы: ìèë. ò ~ àðì. Ù (<è.-å. *m);

â) âçðûâíûå: ìèë. p ~ àðì. Ñ/å, ø (íóëü) (< è.-å. *p); ìèë. p ~ àðì. µ (< è.-å. *b[h]- ); ìèë. b ~ àðì. õ (< è.-å. * bh), åùå õ. (ñð. õåò.-ëóâ. Ë ) (<è.-å. *Ë); ìèë. t ~ àðì. ï (< è.-å. *t); ìèë. d~ àðì. ï (< è.-å. * d); ìèë. d~ àðì. ¹, Û (< è.-å. *dh); ìèë. k ~ àðì. ù. (<è.-å. * kË); ìèë. k ~ àðì. × (<è.-å. k[h]o) è ò. ä;

ã) ôðèêàòèâíûå: ìèë. w ~ àðì. µ, ó (Ï) (<è.-å. *gË); ìèë. s ~ àðì. ø (íóëü) (<è.-å. *s); ìèë. z ( ts / dz) ~ àðì. Í/Ó (õåò.-ëóâ. í/t) (< è.-å. *d; t’); ìèë. q ~ àðì. Ñ (äèàë. Ë) (õåò.-ëóâ. H (ïåðåä ãëàñíûìè ïåðåäíåãî ðÿäà); ìèë. x ~ àðì. h (?) (< è.-å. *H); ìèë. -x(x) ~ àðì. ø ((íóëü) (< è.-å. *-aH_2-) è ò. ä.

2. Ìîðôîëîãè÷åñêèå (îñíîâîîáðàçóþùèå) ïàðàëëåëè: ìèë. -la ~ àðì. -(³)Õ (?) [<è.-å. *-l(o)- ], ìèë.- µ(n)i ~ àðì. -»Ý(Ç) [<è.-å. *-e(n)i], ìèë. x/q (÷àñòèöà, óêàçûâàþùàÿ nomen agentis) ~ àðì. -»³Û (-¿), ìèë. -k- ~ àðì. -(áõ)Ï . (ñð. õåò.-ëóâ. -k ) (< è.-å. *-k), ìèë. -b- ~ àðì. µ [<è.-å. *bh, (*p)?], ìèë.-s(i) ~ àðì.-(³/»)óÇ [ñð. ëóâ. -(s)si], ìèë. -l(i) ~ àðì. -(³)É(Ç)//-(»)É(Ç) (?). [ñð. õåò.- ëóâ. -la-, òîõ. -lye , ñëàâ. -l(Ê)], ìèë. -m- ~ àðì. -(áõ)Ù(Ý) (?).

3. Ëåêñè÷åñêèå (êîðíåâûå) ïàðàëëåëè: ìèë. as©na-mla ~ àðì. ³ßË(-áÛÅ), (äèàë.) ¿ßË, (Ñ)»ßË ‘óñåðäèå’; ìèë. xaja (?) ‘(ñêàëüíûé) õðàì’ (?) ~ àðì. (äèàë.) Ë³Û³ ‘(íåîòåñàííûé) êàìåíü’ (?) [<è.-å..*Ho(Ë)û-]; ìèë. qidri (òàêæå qidrala) ~ àðì. Ë³Ã³ñ»É (äèàë.` Ë³Ãñ-»É ‘ñäâèãàòü, ñäâèíóòü’) (<è.-å. *Haxt-); ìèë. cetu, ciciciti ~ àðì. -ÏÇï (ñð. ³Ï³Ý³ÏÇï ‘ïðîçðà÷íûé, ÷èñòûé’ (?) (<è.-å. *ú[h]eÁ- ); ìèë. ci , cize, òàêæå ci-be ~ àðì. ù³ ‘âîò; äà’ (<è.-å. *-k[h]ûe); ìèë. lebi, lelebi ‘ïîõèòèòåëü; çàõâàò÷èê›› (?) ~ àðì. (äèàë.) Éáõ÷//É³÷ ‘ëàäîíü’(?), É÷É÷³É ‘ïðîìîêíóòü íàñêâîçü’ (?) (<è.-å. *lebh- ); ìèë. laβra- ‘êàìåííàÿ ïëèòà’ ~ àðì. (äèàë.) É»å³Ý ‘(ãëàäêèé, ðîâíûé, ïëîñêèé’) âàëóí’ (?) (<è.-å. *l´u-, lñu- ); ìèë. luga- ‘ñæèãàòü, æå÷ü’ ~ àðì.. ÉáÛë ‘ñâåò’ (<è.-å. *l(e)Ëk[h]-); ìèë. medi, metu ‘îïðåäåëÿòü, ðåøàòü’ (?) ~ àðì. Ù¿ï ‘ñåðåäèííàÿ òî÷êà (âåñîâ), òÿãîòåíèå’ (<è.-å. *m´-, *m-e-t- ); ìèë. mla, -mle ‘ïîáåã, ïðóò; (ïåðåí.) ïîêîëåíèå’ ~ àðì. ÙáõÕ (ÙÕ»Ù ‘òîëêàòü, òîëêíóòü; ïñÙáõÕ ‹‹íåîáó÷åííûé, íåîïûòíûé’) (?) [<è.-å. * mu-l- (*meu-) (?)]; ìèë. m©mre ‘óìèðàòü’ (?) ~ àðì. Ù»é-(³ÝÇÙ) (<è.-å. *mer-); ìèë. puce- ‘áèòü; êîñíóòüñÿ’ ~ àðì. å³ÏÝáõÉ (å³ÏãÇÉ) ‘áîÿòüñÿ’ (?) (<è.-å. *peu- û/ú - ); ìèë. da- ‘äàòü’ (?) ~ àðì. ï³É ‘äàòü’, »ï ‘äàë, ñäàë’ (<è.-å. * d¼- ; *t’oH- ); ìèë. de- ‘до-, ранне-, до-’ ~ àðì. Ã¿ (*Ã» ) ‘÷òî, ÷òîáû; åñëè’ (< è.-å. *do ); ìèë.. tali ‘æðåö’ (?) [ñð. talika ‘ïðèñëóæèâàòü’(?)] ~ àðì. ï³Õ ‘ñòèõè’ [‘ïîñâÿùåíèå (áîãàì)’] (< è.-å. *tel-); ìèë. ddelupeli- ‘ãëèíÿíûé’ ~ àðì. ïÇÕ-Ù, (äèàë.) ïÇÉ ‘ãðÿçü’ , ï³Õ³Ë ‘ãðÿçü’, ‘ìåñèâî’ , Ã³Õ³ñ (Ã³Õ-³ñ) ‘ãëèíÿíàÿ ïîñóäà’ (?) (<è.-å. *d[h]eÁû[h]- ); ìèë. trppali (³ÛÉ¨ trbbdi) ‘êðóòèòñÿ, ïðåâðàùàåòñÿ’ ~ àðì. ï³ñ³÷ ‘ïðîëèâíîé (äîæäü)’ (<è.-å. * terp-); ìèë. dewi- ‘äëèòüñÿ’ (?) ~ àðì. ï»õ- ‘äëèòüñÿ’ (<è.-å. *t’eË-).

THE QUESTION ON THE GENEALOGICAL RELATIONS

OF ARMENIAN AND MILYAN LANGUAGES

VAZGEN HAMBARDZUMYAN

Summary

Lycian is also included in the number of Hittite-Luwian (Anatolian) languages, and two dialects are separated in it – Lycian A and Milyan or Lycian B known for their few monuments dating from the 5th – 3rd  cent. B.C. Milyan is  more archaic and therefore it is difficult to make an etymological analysis in comparison with other related languages.

Aiming to bring forward the question of genetic correlation between Armenian and Milyan languages  certain data on phonological, morphological and lexical parallels are given.

1. Phonological parallels:

à)vowels: Mil. a ~ Arm. ³ (á//») (?) (< IE *», *a); Mil. a ~ Arm. ¿(*»Û)/³ (< IE *eH-); Mil. a ~ Arm. ¿/»; Mil. å ~ Arm. Ç/Á (<IE *± ); Mil. e ~ Arm. »/Ç (< IE *°); Mil. u ~ Arm. áõ/á ([< IE *o); Mil. u ~ Arm. õ (í) (< IE *u, as well as diphthongs with *u - *ou, *eu); Mil. u (<wa, uwa) ~ Arm. á, í (<IE * Ë); ; Mil. i ~ Arm. Ç/(á) (< IE *i); Mil. i ~ Arm. Ç// (*»?) (<IE * ´); Mil. µ ~ Arm. ÇÙ-, »Ý- (ÁÝ-) (<IE *eN); Mil. ¤ ~ Arm. (Á)Ý- (³Ý-, ³Ù-?) (<IE *oN); Mil. Ì ~ Arm. -(Á)Ý (< IE *uN//*oN); Mil. Ĩ ~ Arm. -(Ç)Ý (<IE *iN), etc.

b) sonants: Mil. ò ~ Arm.. Ù (< IE *m);

c) explosives: Mil. p ~ Arm. Ñ/å, ø (null) (< IE *p); Mil. p ~ Arm. µ (< IE *b[h]- ); Mil. b ~ Arm. õ (< IE * bh), also õ. (cf. Hitt.-Luw. Ë ) (<IE *Ë); Mil. t ~ Arm. ï (< IE *t); Mil. d~ Arm. ï (< IE * d); Mil. d~ Arm. ¹, Û (< IE *dh); Mil. k ~ Arm. ù. (<IE * kË); Mil. k ~ Arm. × (<IE k[h]o), etc.

d) fricatives: Mil. w ~ Arm. µ, ó (Ï) (<IE *gË); Mil. s ~ Arm. ø (null) (<IE *s); Mil. z ( ts / dz) ~ Arm. Í/Ó (Hitt.-Luw. í/t) (< IE *d; t’); Mil. q ~ Arm. Ñ (dial. Ë) (Hitt.-Luw. H (before the vowels of the first row); Mil. x ~ Arm.. h (?) (<IE *H); Mil. -x(x) ~ Arm. ø ((null) (<IE *-aH_2-), etc.

2. Morphological (stem-forming) parallels: Mil. -la ~ Arm. -(³)Õ (?) [<IE *-l(o)- ], Mil.- µ(n)i ~ Arm. -»Ý(Ç) [<IE *-e(n)i], Mil. x/q (a particle,  showing nomen agentis) ~ Arm. -»³Û (-¿), Mil. -k- ~ Arm. -(áõ)Ï . (cf. Hitt.-Luw. -k ) (<IE *-k), Mil. -b- ~ Arm. µ [< IE *bh, (*p)?], Mil. -s(i) ~ Arm. -(³/»)óÇ [cf. Luw. -(s)si], Mil. -l(i) ~ Arm. -(³)É(Ç)//-(»)É(Ç) (?). [ñf. Hitt.-Luw. -la-, Thoch. -lye , Slav. -l(Ê)], Mil. -m- ~ Arm. -(áõ)Ù(Ý) (?).

3. Lexical (root-forming) parallels: Mil. as©na-mla ~ Arm. ³ßË(-áÛÅ), (dial.) ¿ßË, (Ñ)»ßË “strength”; Mil. xaja (?) “temple (in the rock)” (?) ~ Arm. (dial.) Ë³Û³ ‘(not elaborated) stone’ (?) [< IE *Ho(Ë)û-]; Mil. qidri (also qidrala) ~ Arm. Ë³Ã³ñ»É (dial., Ë³Ãñ-»É ‘move’) (<IE *Haxt-); Mil. cetu, ciciciti ~ Arm. -ÏÇï (cf. ³Ï³Ý³ÏÇï ‘clear’ (?) (< IE *ú[h]eÁ- ); Mil. ci , cize, also ci-be ~ Arm. ù³ ‘here you are, and’ (< IE *-k[h]ûe); Mil. lebi, lelebi ‘abductor, invader’ (?) ~ Arm. (dial.) Éáõ÷//É³÷ ‘palm of the hand’ (?), É÷É÷³É ‘get wet through’ (?) (< IE *lebh- ); Mil. laβra- ‘stone plate’ ~ Arm. (dial.) É»å³Ý ‘plain stone (plate)’ (?) (<IE *l´u-, lñu- ); Mil. luga- ‘burn, burn down’ ~ Arm. ÉáÛë ‘light’ (< IE *l(e)Ëk[h]-); Mil. medi, metu ‘define, ratify’ (?) ~ Arm. Ù¿ï ‘in the middle point (of the scale), intention’ (< IE *m´-, *m-e-t- ); Mil. mla, -mle ‘branch, generation’ ~ Arm. ÙáõÕ (ÙÕ»Ù, ïñÙáõÕ ‘inexperienced’) (?) [< IE * mu-l- (*meu-) (?)]; Mil. m©mre ‘to die’ (?) ~ Arm. Ù»é-(³ÝÇÙ) (< IE *mer-); Mil. puce- ‘to touch’ ~ Arm. å³ÏÝáõÉ (å³ÏãÇÉ) ‘to get afraid of’ (?) (< IE *peu- û/ú - ); Mil. da- ‘give’ (?) ~ Arm. ï³É, »ï ‘gave’ (< IE * d¼- ; *t’oH- ); Mil. de- ‘pre-, before, ante-, until’ ~ Arm. Ã¿ (*Ã») ‘as if, if, to (do smth.)’ (< IE *do ); Mil. tali ‘priest’ (?) [cf. talika ‘to serve’ (?)] ~ Arm. ï³Õ ‘poem’ [‘ dedicated to the gods’]

(<IE *tel-); Mil. ddelupeli- ‘clay’ ~ Arm. ïÇÕ-Ù, (dial.) ïÇÉ ‘mud’, ï³Õ³Ë ‘mud, mixture’, Ã³Õ³ñ (Ã³Õ-³ñ) ‘brown ware’ (?) (< IE *d[h]eÁû[h]- ); Mil. trppali (also: trbbdi) ‘it is turning’ ~ Arm. ï³ñ³÷ ‘heavy rain’ (< IE * terp-); Mil. dewi- ‘to last’ (?) ~ Arm. ï»õ- ‘to last’ (< IE *t’eË-).

Заметки

[←1]

Հմմտ. Л. С. Баюн. Позднеанатолийские языки как источник по хетто-лувийской дописьменной истории (на материале милийской исторической грамматики).– «Вестник Древней истории». М., 1980, ¹ 2, с. 11–28; oна же. Некоторые вопросы реконструкции общеанатолийского глагольного строя.– В кн.: Древняя Анатолия. М., 1985, с. 6–21; oна же. Ликийцы в этнокультурной истории древней Анатолии (по лингвистическим данным), I.– В кн.: Эпиграфические памятники и языки древней Анатолии, Кипра и античного Северного Причерноморья. М., 1990, с. 4–83; Л. С. Баюн, Вяч. Вс. Иванов. Рец. на кн.: Investigationes philologicae et comparativae. Gedenkschrift fьr Heinz Kronasser. Herausgegeben von E. Neu. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.– «Вестник Древней истории». М., 1987, ¹ 2, с. 211–219; А. В. Десницкая. О хеттском языке.– В кн.: И. Фридрих. Краткая грамматика хеттского языка. М., 1952, с. 3–40; Вяч. Вс. Иванов. Хеттский язык. М., 1963; он же. Анатолийские языки.– В кн.: Древние языки Малой Азии. М., 1980, с. 129–160; А. А. Королев. Хетто-лувийские языки.– В кн.: Языки Азии и Африки. М., 1976, с. 13–93; И. Фридрих. Краткая грамматика хеттского языка. М., 1952; H. Kronasser. Vergleichende Laut-und Formenlehre des Hethitisdchen. Heidelberg, 1956; E. Laroche. Comparaison du Louvite et du Lycien.– “Bulletin de la Sociétéde linguistique de Paris”, 1958,

t. 53, fasc. 1, pp. 159–197, 1960, t. 55, fasc. 1, pp. 155–185, 1968, t. 62, fasc. 1, pp. 46–66); Idem. Dictionnaire de la langue louvite (“Bulletin de laSociété de linguistique de Paris”, Paris, 1959); Neumann. Beiträge zum Lykischen.– “Die Sprache” (Zeitschrift fürSprachwissenschaft, 1974, Bd. XX, p. 109–114); J. Puhvel. Hittite Etymological Dictionary, vol. 1–2. Berlin–New York–Amsterdam, 1984; J. Tischler. Hethitisches Etymologisches Glossar, mit Beitragen von G. Neumann und E. Neu, Teil 1, 1983, Lieferung 1–4 (A-K), p. 1–455; 1990, Lieferung 5-6 (L-M), p. 1–243; Teil II, 1991, Lieferung 7 (N), p. 245–355; Teil III, 1991, Lieferung 8 (T, D/1), p. 1–170; 1993, Lieferung 9 (T, D/2), p. 171–328. Innbruck.

[←2]

Հմմտ. Է. Բ. Աղայան. Գրաբարի քերականություն, հ. 1 (Սինխրոնիա. գիրք Ա, Հնչյունաբանություն), Երևան, 1964, էջ 92–96, 134–140, Э. Г. Туманян. Структура индоевропейских имен в армянском языке (Опыт реконструкции). М., 1978,

с. 40–43.

[←3]

Գտնում են, որ որոշ բառերում (որը հարավարևելյան բարբառային հատկանիշ կարող է լինել) այս դեպքում a-ին համապատասխում է խեթ. e (կամ a), լուվ. a, լիդ. e (< հե. *e ). Տե՛ս Л. С. Баюн. Позднеанатолийские языки как источник по хетто-лувийской дописьменной истории, c. 13.

[←4]

Ըստ Լ. Բայունի` w, j բաղադրիչ ունեցող բաղաձայնական խմբերի նման դրվածքը բնորոշ է ոչ միայն լիկիական տարածքին (արեալին), այլև ողջ հնդեվրոպական լեզուներին (տե՛ս նույն տեղում, էջ 13, ծանոթ. 14):

[←5]

Հմմտ. Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, Նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան, 1987, էջ 114, 207, նույնի` Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Երևան, 2010, էջ 156:

[←6]

Միաժամանակ գտնում են, որ չի բացառվում նմանատիպ բացատրություն լուվերենի դեպքում. լուվ. a սովորական e-ի փոխարեն, բայերից` elh- ‹‹լվանալ, մաքրել ›› (< հե. *ḷh-), այլև լուվ. lahuni-, խեթ. lahuwai- ‹‹լվանալ›› (հմմտ. հայ. լու-անամ ‹‹նույնը››, եթե ոչ նաև լոգ/ղ-անամ ‹‹լողանալ, մաքրվել›› (< հե. *loh- ), անուններից` լուվ. erhu-wa, որին առնչակից է խեթ-լուվ. *arh-/*Հh- ‹‹սահման անցկացնել. սահման, եզր›› [հմմտ. հայ. արխ ‹‹սահման, եզր››( տե՛ս վերը )] (<հե. *e/orH-): Տե՛ ս Л. С. Баюн. Указ. раб., c. 13, прим. 19. Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы: реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и протокультуры. Тбилиси, I–II, 1984, c. 743.

[←7]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Բ, Երևան, 2002, էջ 390:

[←8]

Խեթ. ձևերի համար տե՛ս An Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon,

pp. 681–682. Հմմտ. Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայերենը և հնդեվրոպական հին լեզուները, Երևան, 1972, էջ 61:

[←9]

Հմմտ. Վ. Գ. Համբարձումյան. Հայերեն աստուած բառի ծագումն ու տիպաբանությունը, Երևան, 2002, նույնի` Հ.-ե. արմատի տարբերակայնությունը և հայերեն աստուած բառի ծագումն ու տիպաբանությունը.– ՊԲՀ, 2003, -3, էջ 242–260, նույնի` Ակնարկներ հայոց լեզվի համեմատական բառագիտության (Համեմատական-տիպաբանական տարբերակայնություն), 2, Երևան, 2007, էջ 32–37:

[←10]

Հայ. հար(կ)-անել, պր(ծ)-նուլ ձևերում կ, ծ բաղադրիչների համար նկատենք, որ հե. *per- կամ *p[h]ÐH- արմատը կարող է լրացվել հետնալեզվային խուլ (*ú ) կամ ձայնեղ (*û) բաղադրիչով (աճականով), ընդ որում` ձայնդարձի տարբեր աստիճանով, այն է` *p[h]er-û[h]-, *p[h]er-ú[h]- և այլն. հմմտ. լիտ. períu ‹‹(ձեռքը) խնդրել, (աղջիկ) ուզել››, լատ. posc¼ ‹‹պահանջել, խնդրել, հարցնել›› (տե՛ս Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов. Նշվ. աշխ., էջ 176, 240, J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, Bd. 1–2. Bern und München, 1959, pp. 819–822. Հմմտ. Л. С. Баюн. Նշվ. աշխ., էջ 15, ծանոթ. 30):

[←11]

ÐÙÙï. C. Watkins. The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots. Boston, 1985, p. 7.

[←12]

²Ûë ³éáõÙáí ¶. æ³ÑáõÏÛ³ÝÁ ÝßáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³ÉÁ. ‹‹êåÇï³ÏÇ ³Ýí³ÝáõÙÝ»ñÁ Ï³åí³Í »Ý ·»ñ³½³Ýó³å»ë ÷³ÛÉ»Éáõ ·³Õ³÷³ñÇ Ñ»ï, ¨ ³Û¹ ·³Õ³÷³ñÇ ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý ³é³ï ³ñï³Ñ³ÛïÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¹Åí³ñ ¿ ³ë»É, Ã» Ñ³Û»ñ»ÝÁ á°ñ ï³ñµ»ñ³ÏÁ Ï³ñáÕ ¿ñ ÁÝïñ³Í ÉÇÝ»É. Ñ³í³Ý³Ï³Ý »Ý, ûñÇÝ³Ï, *³Õµ Ï³Ù *³Õ³õ (*albho- Ï³Ù *alñu- ‹‹ëåÇï³Ï››). ³Ûëï»ÕÇó »Ý ³Õ³õÝÇ, Ã»ñ¨ë Ý³¨ ³É³(õ)ëáõÝù ‹‹Ñ³Ù³ëï»ÕáõÃÛáõÝ›› (¶. ´. æ³ÑáõÏÛ³Ý. Ð³Ûáó É»½íÇ å³ïÙáõÃÛáõÝ, ¿ç 270): ´³óÇ ³Û¹` ÙÇÉ. (ÉÇÏ.) alb- µ³éÁ, Çµñ¨ ubµ (<*uba. ÉÇÏ. wawa ‹‹óáõÉ››) Ó¨Ç Ñ»ï` albm ubµ Ï³å³ÏóáõÃÛáõÝ, Ýß³Ý³ÏáõÙ ¿ ‹‹Ï»Ý¹³ÝÇ, áñ ½áÑ³µ»ñíáõÙ ¿ ï³ëÝ»ñÏáõ ³ëïí³ÍÝ»ñÇÝ›› (ÑÙÙï. Ñ³Û. ³é³ëå»ÉÝ»ñáõÙ ëåÇï³Ï óáõÉ»ñÇ Ï³Ù ³ñç³éÝ»ñÇ ½áÑ³µ»ñÙ³Ý »ñ¨áõÛÃÁ), áñÝ ³ÛÉ µ³Ý ã¿, ù³Ý ¿ÃÝ³Ùß³ÏáõÃ³ÛÇÝ ½áõ·³¹ÇåáõÙ):

[←13]

Ð³Û. (µñµé.) ïÁ÷»É ‹‹·»ïÝáí ï³É. ·»ïÝÇÝ ·ó»É›› µ³éÇ ³ñÙ³ïÁ µ³Õ³ñÏí»É (ÏáÝï³ÙÇÝ³óí»É) ¿ ï³÷ ‹‹·»ïÇÝ›› (ï³÷»É, ï³÷³Ý, ï³÷³ñ³Ï ¨ ³ÛÉÝ) ³ñÙ³ïÇ Ñ»ï:

[←14]

Î³Ý ³Ûë ½áõ·³µ³ÝáõÃÛ³ÝÁ Ñ³Ï³é³Ï ûñÇÝ³ÏÝ»ñ, »ñµ ÙÇÉ. t-ÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÙ ¿ Ë»Ã.-Éáõí. d (< Ñ». *dh ). ÑÙÙï. ÙÇÉ. ta- ‹‹¹Ý»É, ½»ï»Õ»É››, Ë»Ã. dai- ‹‹¹Ý»É››. ÑÙÙï. Ñ³Û. ï³-Ù ‹‹ï³É, Ñ³ÝÓÝ»É›› (< Ñ».*dhe-H-). ï»°ë Л. С. Баюн. Позднеанатолийские языки, с. 16.

[←15]

Àëï ´³ÛáõÝÇ` Ë»Ã. ki-un- < Ñ». * ûh´i- ‹‹ Ëáñ µ³óí»É` µ³ó ÉÇÝ»É, ¹³ï³ñÏí»É››, áñ ÇÙ³ëïÇ ³éáõÙáí ùÇã Ñ³í³Ý³Ï³Ý ¿ (ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ): Àëï æ³ÑáõÏÛ³ÝÇ` Ñ³Û. ×Ýß»É < Ñ». *gen- (áñ »ñµ»ÙÝ ÝßíáõÙ ¿ Ñ³ñó³Ï³Ýáí). ¶. ´. æ³ÑáõÏÛ³Ý. Ýßí. ³ßË., ¿ç 125, 213, 589, ÝáõÛÝÇ` Ð³Û»ñ»Ý ëïáõ·³µ³Ý³Ï³Ý µ³é³ñ³Ý, ¿ç 495:

[←16]

Ընդ որում` միլերենում և խեթերենում քմային շնչեղ կամ կոկորդային (‹‹լարինգալ››) *gխ + w > w տարբերակվածությունը համարվում է հավանական: Ըստ այսմ` հայ. ցուլ բառը բուն` ամենանախնական իմաստով նշանակում է ‹‹ցայտեցնող. բեղմնավորող›› (հմմտ. խեթ. huwarsa ‹‹ցողել. շաղ տալ. սրսկել››, warsa ‹‹կաթիլ. շիթ››): Միաժամանակ ենթադրվում է, որ հե. *k’օ ~ միլ. w անցումը տեղի է ունեցել γw միջին օղակով. հմմտ. հայ. գինի ~ քարթվ. * γwino- (վրաց. γwino) ‹‹գինի›› (< հե. *խoըno-). տե՛ս Л. С. Баюн. Նշվ. աշխ., 1980, էջ 17, Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов. Նշվ. աշխ., էջ 647–655]: Մյուս կողմից, եթե ընդունում ենք միլ. w ~ հայ. ց/կ զուգադիպումը, և ըստ այդմ` հայ. ցու-լ /կով տարբերակայնությունը, ապա վերջիններիս հետ նույնպիսի հարաբերության մեջ է նաև հայ. բուլ(ա) [ավելի ուշ` բուղ(ա)] բառը (բ/կ տարբերակայնության համար հմմտ. հուն. βίος ‹‹կյանք›› ~ հայ. կեանք ‹‹նույնը››), որպիսով, թերևս, կարելի է վերանայել վերջինիս փոխառություն լինելը. և ըստ այսմ` կարելի է ենթադրել, որ այն բնիկ բուղ (*բուլ) արմատն է, որը հետագայում բաղարկվել (կոնտամինացվել) է -այ վերջածանցով փոխառյալ buγa ‹‹ցուլ›› բառի հետ [հմմտ. Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. 1, Երևան, 1971, էջ 483, Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 139]:

[←17]

Գ. Ջահուկյանը, ոչ անկախ նախորդ ուսումնասիրողներից, հայ. խաթարել ‹‹քանդել, ավերել, քայքայել›› (նաև խաթել ‹‹նվազել, թուլանալ››), այլև խացակ (բրբռ. խածուկ) ‹‹բծավոր, պտավոր, արատավոր, հիվանդ, տկար››, խացակել (նաև հացակել) ‹‹ծախսել, սպառել, պակասեցնել›› և սրանցից բաղադրված ձևերի համար, իբրև ընդհանուր արմատի խաց-/խաթ-/խած-/հաց տարբերակներ, թեականով (հարցականով) դիտում է ծագած հե. *khñth- (*sk´th-, *skñth-) արմատից. տե՛ս Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, էջ 149, 215, այլև` Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 308, 323:

[←18]

Չի բացառվում հայերեն բառի` իրանական լեզուներից փոխառություն լինելը:

[←19]

Հայ. հա՛ ‹‹ահա, ահավասիկ›› բառը, սովորաբար դիտվում է իբրև ‹‹բանաձայնական բառ››. տե՛ս Գ. Բ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ., էջ 608, այլև` 2010, էջ 437:

[←20]

Գտնում են, որ հե. *-aH_2- բայածանցը տալիս է լուվ. –x(x) [Баюн, 1980, с. 18]: Ի դեպ` համեմատությունը միլերենի հետ կարող է վերացնել բառի ծագման վերաբերյալ հարցականը (Գ. Բ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ., էջ 138):

[←21]

Հմմտ. Вяч. Вс. Иванов. Новые работы по эпиграфическим памятникам и языкам Древней Анатолии.– «Вестник Древней истории». М., 1987, ¹ 2, с. 210:

[←22]

Հայ. հալ բառ(արմատ)ը չունի որևէ ստուգաբանություն: Ըստ Տիշլերի` լուվերենի համար ևս հնդեվրոպական որևէ ձև չի վերականգնված:

[←23]

Հմմտ. Գ. Բ. Ջահուկյան. Հին հայերենի վերջածանցների ծագումը.– ՊԲՀ, 1994, - 1–2, էջ 64:

[←24]

Գ. Բ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ. (շարունակություն).– ՊԲՀ, 1995, № 1, էջ 140:

[←25]

Է. Բ. Աղայան. Բառաքննական և ստուգաբանական հետազոտություններ, Երևան, 1974, էջ 77– 78, 126–127:

[←26]

Ջահուկյանը գտնում է, որ ‹‹դերբայական այս ածանցը կազմված է հիմքային ձայնավորներից (ընդ որում -ի-ն փոխարինվում է -ե-ով, իսկ -ու-ն սղվում է) և -լի տարրից, որ հավանաբար գալիս է հ.-ե. *-liÁo- [*-i(o)-, *iÁo] բաղադրյալ ածանցից››, որն իր զուգահեռներն ունի ոչ միայն թոխարականում, այլև, ինչպես տեսնում ենք, խեթականում, սլավոնականում. տե՛ս Գ. Բ. Ջահուկյան. Հին հայերենի վերջածանցների ծագումը.– ՊԲՀ, 1994, - 1–2, էջ 54:

[←27]

Հայ. աշխ- արմատը Ջահուկյանը չունի առանձին, տալիս է աշխատ ‹‹հոգնություն, չարչարանք, աշխատանք››` իրան. փոխառություն, աշխոյժ ‹‹ուժեղ, զորեղ, արի, կտրիճ›› արմատը` չստուգաբանված բառ կամ ‹‹իրան. փոխառություն` բուն աղբյուրը չհաստատված››, իսկ հայ. էշխ արմատը ‹‹սեր›› իմաստով դիտվում է արաբ. փոխառություն (Հ. Աճառյան. նշվ. աշխ., էջ 219, Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 64, Ա. Կ. Քոչոյան. Սայաթ-Նովայի հայերեն խաղերի բառարան, Երևան, 1963, էջ 71–72): Եթե ընդունելի է համեմատությունը խեթալուվական լեզուների հետ, ապա, թերևս, կարելի է վերանայել աշխ-/էշխ,(հ)եշխ- ‹‹եռանդ. ուժ, կորով›› արմատի ծագումնային առնչությունը ոչ միայն հե., այլև մյուս լեզուների հետ:

[←28]

Եթե հնարավոր լինի ենթադրել պաշտամունքային առարկայի (օբյեկտի)` ‹‹քար, ժայռ. տաճար›› և բուն պաշտամունքի (արարողության)` ‹‹հավատալ. հավանություն տալ. նշանակում›› առնչություն:

[←29]

Ջահուկյանը, ինչպես որ նախորդ ուսումնասիրողները, սակայն հարցականով հայ. խաթարեմ (*խաթ-ար-եմ) բառը բխեցնում է հե.*khñth- [*sk´th-] ձևից (տե՛ս J. Pokorny. Նշվ. աշխ., էջ 950, Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, էջ 149, 215, նույնի` Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 453):

[←30]

Ըստ Աճառյանի` ‹‹անստույգ բառ››` մերժելով ‹‹Նոր հայկազյան բառարանի›› բացատրությունը` կիտ- ‹‹կիտեալ›› (իմա՛ ‹‹կիտված, դրված››), իսկ Ջահուկյանը նախ` թեականով գտնում է, որ այն ‹‹ձայնդարձով կապված է կէտ բառի հետ››, այնուհետև` ծագած է համարում ‹‹հե. *gid- [*geid-] ‹‹կծել, խայթել, խուտուտ ածել›› արմատից›› (Հ. Աճառյան. նշվ. աշխ., էջ 592–593, Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 406):

[←31]

Л. Г. Герценберг. О следах индоевропейской просодики в латинском.– ‹‹Вопросы языкознания››, 1982, № 5, с. 71.

[←32]

Ջահուկյանը հայ. մուղ, մղեմ, այլև (բրբռ.) մուլ, մլել բառերի բխեցումը հե. * m¼l- արմատից տալիս է հարցականով. համեմատությունը միլերենի հետ, թերևս, վերացնում է այդ հարցականը. Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմութուն, էջ 139:

[←33]

Ըստ Ջահուկյանի` ‹‹արմատը փոխառություն է պախ- արմատի հետ միասին, բայց բուն աղբյուրը (իրանակա՞ն) չի հավաստված. Գ. Բ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ., էջ 616:

[←34]

Հայ. տաղախ-ը համարվում է հարավկովկասյան փոխառություն, որն ավելի հավանական չէ, քան համեմատությունը խեթալուվական լեզուների հետ [տե՛ս Աճառյան. 1979, էջ 363]: Ջահուկյանը հայ. թաղար-ի համար նշում է, որ ‹‹սխալ է բխեցումը հնդեվրոպական աղբյուրից››, որ գտնում ենք Պոկոռնու բառարանում [Ջահուկյան, 2010, էջ 256]:

[←35]

Հմմտ. նաև` Բառգիրք հայոց, քննական բնագիրը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Հ. Մ. Ամալյանի, Երևան, 1975, էջ 310:

[←36]

Ջահուկյանը, ոչ անկախ նախորդ ուսումնասիրողներից, հայ. տեւ ‹‹տևողություն›› արմատը բխեցնում է հե. *deËe- (*deu-) ‹‹առաջ գնալ, հեռանալ, տևողություն›› ձևից [Ջահուկյան, 1987, 118, 217, այլև` 2010, էջ 727]: Հե. *t’Ë-aH- արմատից է բխեցվում նաև հայ. երկար (<*dw©ro-) ‹‹երկար(ատև)›› բառը [Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 230]: