ՎԻՄԱԳՐԱԳԻՏԱԿԱՆ ԷՍՔԻԶՆԵՐ – 2

ԳԱԳԻԿ Գ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ՀՈՒՍԻԿ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ

Տարիների դաշտային-հավաքչական հետազոտությունների ժամանակ, ի թիվս հարյուրավոր վիմական վկայագրերի, հանդիպել են բազմաթիվ արձանագրություններ, որոնք առանձնանում են ոչ միայն իրենց պատմաաղբյուրագիտական նշանակությամբ, վիմագրագիտական առանձնահատկություններով, այլև բովանդակային յուրօրինակ ու հետաքրքիր արտահայտչականությամբ: Մեծապես կարևորելով այսօրինակ վիմագրերի հավուր պատշաճի քննությունն ու հրապարակումը, նպատակահարմար նկատեցինք առանձին հոդվածաշարով անդրադառնալ այդպիսի արձանագրություններին[1]:

1. Կոտայքի մարզի Գողթն գյուղի դպրոցում է գտնվում դեռևս 1980-ական թվականներին բնակավայրից բավական հեռու գտնվող հուշարձանի ավերակներից բերված երկլանջ մի տապանաքար, երկու կտորից, մեկ նիստին` 3, մյուսին` 2 տող, հիշատակագրությամբ.

+Մ I I[ ԹՈՒԱԿ ] ԱՆՈՒԹԵԱՆ ՀԱ [ Յ ]

ՈՑ, ԵՍ` ՇԱՐՎԵՆ, ՈՐԴԻ ԱՏՈ

ՄՈ, ԹԵՐԱԿԱՏԱՐ ՀԱՍԱԿԱՎ`

ԺԷ(17) ԱՄԻ ՓՈԽԵ[Ց ] ԱՅ ԱՇԽԱ[Հ]

ԷՍ, ԶԻՍ ՅԱՂԱՒ[Թ]Ս ՅԻՇԵՑԷՔ:

Առաջին տողը մասամբ եղծված է: Տողի սկզբում տառաչափ խաչ է փորագրված, այնուհետև ուրվագծվում է Մ տառ, որը, դատելով դժվարությամբ վերծանվող ԹՈՒԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՀԱՅՈՑ բառակապակցությունից` թվականակիր հարյուրավորը կարող է լինել: Մ-ին հաջորդում է առնվազն երկու տառատեղ, որոնք, տրամաբանությամբ, թվականի տասնավորը և միավորը պետք է լինեին: Եթե մեր ենթադրությունը ճիշտ լինի, ապա կարող ենք փաստել, որ գործ ունենք հայոց մեծ թվականով թվագրված վաղագույն (VIII դ.) երկրորդ արձանագրության հետ [մյուսը` Թալինի ՄԼԲ (783) թվականի Ուխտայտուր վանականի վկայագիրն է, որին մասամբ նման է նաև տառաձևերով` չնայած դրանք ավելի հարազատ են Թալինի Մայր տաճարից Խաչիկ Դադյանի կողմից Էջմիածին տարված ՅԾ (901) թվականակիր արձանագրությանը]: Մենք պայմանական ենք վիմագիրը թվագրում VIII դարով, քանի որ, կախված տասնավորից և միավորից, այն կարող է թվագրվել նաև IX դարի առաջին կեսով:

Ինչպես պատանի հանգուցյալի, այնպես էլ նրա հոր անունները ժամանակի սկզբնաղբյուրներում հիշատակված չեն: Հատկապես սակավադեպ է Շարվեն անձնանունը: Այն մեկ անգամ նշված է 1296 թ. ընդօրինակված մի Ավետարանի հիշատակարանում[2]:

2. Գեղարդավանքի շինարարական-նորոգչական արձանագրություններից իր բնույթով ու նշանակությամբ կարևորում, ըստ այդմ էլ նպատակահարմար ենք գտնում ներկայացնել խաչքարային մի վկայագիր: Կաթողիկե եկեղեցու հարավային պատին` մուտքի վերևում` պատի մեջ, ագուցված է խիստ փոքր չափի, սպիտակադեղնավուն մարմարից կերտված մի խաչքար: Հիմնախաչի կողերին և ստորև փորագրված է 8 տողից, բավական վայելչագիր, հապավումներով հարուստ արձանագրություն.

Ի ԹՎ[ԻՆ]

Ռ

Ղ

Ա (1642)

Խ[Ա]Չ[Ս]

ԹԱՐԻՂՈՒԼՈՒՆ: ԴՈՒԼԱԹԽ

Ա[Ն]ՈՒ[Մ]ԻՆ: ՍԱՐԳԻՍ

ՇԻ[Ն]ԵՑԱՒ ԵԿԵ[ՂԵ]ՑԻ[Ս]:

Այն, որ Գլխավոր տաճարը դարերի ընթացքում քանիցս մեծ ու փոքր նորոգումների և վերակառուցումների է ենթարկվել, պարզորոշ նկատվում է ներկայիս շարվածքից, մասնավորապես բազմաթիվ արձանագրությունների հատվածների անորոշ տեղաբախշումից: Այս խաչքարային հիշատակագրությունը, թերևս, փաստում է այդօրինակ գործընթացներից մեկը, որն իրականացվել է 1679 թ. հզոր երկրաշարժից 37 տարի առաջ: Չնայած տեր Սարգսի կատարածը բնորոշված է ‹‹շինել›› բառով, անտարակույս, դա վերաբերում է եկեղեցու նորոգմանը կամ վերակառուցմանը: Վիմագրում հիշված անձանցից առաջին երկուսը, հավանաբար, աշխատանքի նպաստավորողներն են, որոնց անվամբ կերտվել է խաչքարը, իսկ տեր Սարգիսը` իրագործողը: Արդ. ովքե՞ր են վիմագրում հիշված անձինք: Գեղարդավանքի և շրջակա հուշարձանների վիմագրերում ու տարածաշրջանի գրչության օջախներում ընդօրինակված ձեռագրերի հիշատակարաններում այդ անունները վկայված չեն:

XVII դարի 50-ական թվականներին Պարսկաստանի հայաշատ Ասպահան (Շօշ, Սպահան) քաղաքում Աստվածատուր գրիչը Փիլիպոսի պատվերով ընդօրինակում է երեք ձեռագիր. Հայսմավուրք (1651 թ.) և երկու Ավետարան (1654, 1657 թթ.): Հիշատակարաններում նշված են Փիլիպոսի բոլոր հարազատները, այդ թվում` ծնողներ Կարապետը և Դովլաթխանումը, մայրական կողմից պապ մահտեսի Թարիղուլը և նրա եղբայր տր–Սարգիսը[3]: Նշված անունների և ժամանակաշրջանի համապատասխանությունը մեզ հնարավորություն են տալիս ասպահանցիների և մեր վիմագրում առկա անձանց նույնացման աղերսներ տեսնել: Այսօրինակ երևույթը միանգամայն հարիր է միջնադարյան հայ իրականությանը` այլ երկրներից կամ Հայաստանի հեռու և մոտիկ գավառներից որևէ նշանավոր վանք այցելելն ու նվիրատվություն անելը:

3. Գեղարդավանքի ոչ վաղ անցյալի պատմության համար կարևոր ենք համարում նաև Գլխավոր տաճարի հարավային պատին զետեղված մեկ այլ արձանագրություն` փորագրված կարմիր տուֆաքարին, բաղկացած 8 տողից.

ԲԱՇԳ[Ա]ՌՆԷՑԻ ԱՊՐ[Ա] Հ[Ա]Մ ԱՎԱ

ԳԵԱՆ ԸՆԾԱՅԵՑ ՇԻՆՈՒ[Թ] Ե[ԱՆ] 100

Մ[Ա( Ն[Ե] Թ ԵՒ ԵՐԵ[] ՒԱՆՑԻ ՄԿՐՏԻՉ

ԱՌԱՔԵԼԵԱՆՆ` 50 Մ[Ա]Ն[Ե] Թ,

ՔՈՒՐԴ ԱԼԻ ԱՇՐԱՊ ԲԱԳՆ ՋՈՒ

Ր ԲԵՐԷԼՈՒ ՕԳՆՈՒ[Թ]ԻՆ ԱՐԷՑ

ԵՒ ԲԱՔՕ ՄՍՏՕԵԱՆԸ 30

ԱՄ ՁՐԻ ԾԱՌԱՅԵՑ Վ[Ա]ՆՔԻՆ:

Արձանագրությունը, հավանաբար, վերաբերում է XIX դ. երկրորդ կեսին կամ XX սկզբներին կատարված նորոգումներին: Գառնեցի Աբրահամ Ավագյանը եկեղեցու շինարարության (նորոգման) համար նվիրում է 100 մանեթ, իսկ երևանցի Մկրտիչ Տեր-Առաքելյանը` 50 մանեթ: Կարծում ենք, որ մանեթը ռուսական ռուբլին էր, իսկ 150 ռուբլին տվյալ ժամանակի համար բավական մեծ գումար էր, քանի որ, օրինակ, մեկ կովը արժեր 3–4 ռուբլի:

Ուշագրավ է նվիրատուների կողքին հիշված երկու քրդերի առկայությունը. Ալի Աշրապ Բագը (հավանաբար, բեկ կամ բեգ) վանքի տարածք ջուր է անցկացրել, իսկ Բաքո Մստոյանը նշում է իր երեսնամյա անվճար ծառայությունը վանքին:

4. Կոտայքի մարզի Առինջ գյուղից մոտ 1 կմ հարավ-արևելք գտնվող հանրահայտ Ձագավանք հուշարձանախմբի գլխավոր եկեղեցու որմին, 3 քարերի վրա, փորագրված է եղել 7 տողանոց մի արձանագրություն: Քարերից առաջին երկուսն ընկած են եղել (գտնվել են ավերակների մեջ):

ԿԱՄԱՒՆ , ԵՍ ՍԱՄՈՒԷԼՍ, ՈՐԴԻ ՎԱՀՐԱՄԱՇԿԱՆ

ԳՆԵՑԻ ՁԻԹԱՀԱՆԱՑ ԲԱԿԻՆ ՏԵՂՆ ՄԼՔԱ ՏԻՐՈՋԷՆ ԵՒ

ՇԻՆԵՑԻ ԵՒ ՏՎԻ ՎԱԽՈՒՄՆ ՁԻԹԱՀԱՆՔՆ ԶԻՄ ՏՈՒՆ

ԶԻՄ ԲՈՂՉԷՆ ԵՒ ԶՄԱՐՏԻՐՈՍԻ ԲՈՂՉԷՆ ՈՐ ԳՆԵՑԻ ԵՒ ՏՎԻ

ԳԵՏԱԴԱՐՁ ՍԲ ՆՇԱՆԻՍ ՅԻՇԱՏԱԿ ԻՆՁ ԵՒ ԾՆՈՂԱՑ ԻՄՈՑ ԵՒ

ԿԱՏԱ ՐՈՂՔՆ ԱՒՐՀՆԻՆ ԱՅ, ՈՐ ԽԱԲԱՆԻ ԳՃԺԸ (318) ՀԱՅՐԱՊԵՏ

ԱՑ …ԱՆ…[4]:

Նախորդ հրատարակիչ Ռ. Գասպարյանը գտնում է, որ ՇԻՆԵՑԻ բառը պետք է հասկանալ ‹‹վերակառուցել, վերաշինել›› իմաստով, երկրորդ տողի վերջում կարդացել է ՄԼՔԱՏԻ, երրորդ տողում ՏՎԻ-ից հետո ՎԱԽՄ…ՈՒՄՆ, ԶՄԱՐՏԻՐՈՍԻ-ց հետո` ԲԱՂՉԷՆ: Նա ներկայացրել է միայն եռաքար արձանագրության առաջին երկու քարերն ընդգրկող հատվածը, իսկ երրորդ, իր նախնական տեղում գտնվող քարի հատվածը` ՇԿԱՆ | ՈՋԷՆ ԵՒ | ԶԻՄ ՏՈՒՆ | ԳՆԵՑԻ ԵՒ ՏՎԻ | ԱՑ ԻՄՈՑ ԵՒ | ԱՅՐԱՊԵՏ, վերծանված չէ: Երրորդ քարին զետեղված հատվածի համադրումից պարզվում է, որ Սամուէլի հոր անունը եղել է Վահրամաշկ: Երկրորդ տողում, ՏԵՂՆ բառից հետո հրատարակիչը կարդացել է ՄԼՔԱՏ անձնանունը` անհաղորդ լինելով հաջորդող ՏԻՐՈՋԷՆ բառին: Կարծում ենք, այստեղ վկայված է ‹‹մուլք›› - ունեցվածք, սեփականություն բառեզրը, այսինքն` ձիթհանքի տեղը, գտնվելու վայրը գնվել է դրա տիրոջից:

Սամուէլը երկիցս վկայված է ձեռագիր հիշատակարաններում որպես պատվիրատու – ստացող: Աղջոց վանքում Գալուստ գրչի ընդօրինակած Ավետարանի հիշատակարանում կարդում ենք. ‹‹…Գրեցաւ սուրբ Աւետարանս ի թուականիս Հայոց ՊՂԲ (1443)… մեք Սամուէլ մահդասի և ամուսին իմ Փաշիկ, ստացաք զսուրբ Աւետարանս յիշատակ մեզ, և ծնաւղաց իմոց` հաւրն իմ Վարհամշին և մաւրն իմ Աւսախաթունին, և եղբաւրն իմ Ծատուրին, և զաւակին իմոյ փոխեցելոյն ի Քրիստոս Մանուէլին, և այլ ամենայն մերձաւորաց››[5]: Սամուէլ մահտեսին ձեռագիրը նվիրում է Աղջոց վանքի վանահայր Վարդիկին:

Հաջորդ վկայությունը զետեղված է Եղվարդում 1464 թ. գրիչ Մաթեոսի ընդօրինակած Մաշտոց ձեռագրի հիշատակարանում. ‹‹Արդ, ցանկացող եղև այսմ գրոցս` Մաշտոցիս Սամուէլ մահդասիս, և ետ գրել իմոյ տկարութեանս յիշատակ իւր, և բարի ծնողաց իւրոց` հաւրն Վահրամշկան և մաւրն Աւսխաթունին, և կենակցին Փաշկան… Եւ զՄաշտոցս զայս ետ ի դուռն սուրբ Կարապետին Յոհաննու վանից…››[6]: Սամուէլի պատվիրած ձեռագիրը նվիրվել է Հովհաննավանքին:

Սամուէլը հիշատակված է նաև Ձագավանքում 1481 թ. ընդօրինակված Ավետարանի հիշատակարանում: Ձեռագրի պատվիրատուն է Սամուէլ մահդասու քրոջ` Դիլշատի դուստր Դաւլատը, իսկ գրիչը, վերջինիս ամուսին Յովաննէս աբեղան: Այստեղ հիշված են նաև Դաւլատի շատ հարազատներ. նրա եղբայրներ Ամիրգուլը և Վարձիգուլը, առաջինի որդի Սարգիսը, երկրորդի որդի Աթանաս դպիրը, Դաւլատի երկրորդ ամուսին Մկրտիչը և նրա դուստր` Բէկիխաթունը, Դաւլատ և Յովաննէս ամուսինների զավակներ Վահրամշահը, Մկրտիչը, Թուխտորը և Թամսիկը[7]:

Այս մատենագրական վկայությունները ցույց են տալիս, որ Սամուէլը, 1440–1460-ական թվականներին լինելով մեծահարուստ` շատ բարեգործություններ է կատարել: Այդ պատվաբեր գործում նրան ընդօրինակել է նաև քրոջ դուստրը:

5. Հայ քարգործ վարպետների և ճարտարապետների փաղանգի արժանահիշատակ ներկայացուցիչներից մեկն է Վեցիկը, որի անձի և գործունեության մասին Կեչառիսում պահպանվել է միակ վկայագիրը: Անվանի վիմագրագետ Ս. Բարխուդարյանի քննախույզ ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ Վեցիկ ճարտարապետի ձեռքով կառուցվել է ոչ միայն վանքի Ս. Կաթողիկե եկեղեցին, այլև գավիթը, Ս. Հարություն եկեղեցին:

Թեղենյաց վանքի գավթի հյուսիսային պատին, ներքուստ, պահպանվել է 6 տողից մի արձանագրություն, որում նվիրատուի դերում հանդես է գալիս Վեցիկը: Վկայագրի տողերի սկզբնահատվածը մասամբ եղծված է, սակայն, հիմնականում վերականգնելի է: Նվիրատուի անվան եզակիությունը, աշխարհագրական միջավայրը հնար են տալիս կարծելու, որ վիմագրում հիշված Վեցիկը Կեչառիսի հանրահայտ ճարտարապետն է: Ցայժմ, այս շնորհաշատ վարդպետի մասին միակ վկայությունը, ինչպես նշեցինք, Կեչառիսում իր հիշատակին հարազատների կողմից կանգնեցված խաչքարի արձանագրությունն է: Թեղենյաց վանքի նորահայտ վկայագիրը կարևորվում է նաև որպես սկզբնաղբյուր Վեցիկի, թերևս, նաև նրա ընտանիքի սոցիալական կարգավիճակի, Երևանում, ինչու ոչ նաև այլ վայրերում ունեցած կալվածքների մասին` դրանով իսկ որոշակիորեն լրացնում նշանավոր գործչի վերաբերյալ մեր գիտելիքները:

[Ե]Ս ՎԵՑԻԿ ԵՏՈՒ ԶԻՄ ԴՐԱՄԱՅԳԻՆ,

[ՈՐ ՅԵՐ]ԵՒԱՆ Է Ի ՈՒԽՏՍ ԹԵՂԵՆԵԱՑ,

[ԱՌԱՋՆՈՐԴՔ ԵԿԵ]ՂԵՑՈՅՍ ԿԱՐԳԵՑԻՆ Ի ՏԱՐ

[ՈՋՆ Ժ]ԱՄ ՅԵՏ ԶԱՏԿԻՆ ՇԱԲԱԹՆ

[ԱՒՐ ՅԱՆՈՒՆ] ԻՄ ԿԱՏԱՐԻՆ, ԿԱՏԱՐԻՉՔ ԳՐ

ՈՅՍ ԱՒՐՀՆԵԱԼ [ԵՂԻՑ]ԻՆ :

6. Թեղենյաց վանքի ուշադրության արժանի վիմագրերից է գավթի հյուսիսարևելյան սյան հյուսիսահայաց կամարին փորագրված 13 տողից արձանագրությունը.

Ի ԹՒ[Ա][ԿԱՆԻՍ] :ՉԹ: (1260), ԿԱՄԱՒՆ ,

ԵՍ Տ[ԱՊԱ]ՏԵՑԻ ՔՈՒՐԴ,

ՈՐԴԻ ՍՄՊԱՏԱ ՄԻԱԲԱՆ

ԵՑԱ Ի ՈՒԽՏՍ ԹԵՂԵՆ-

ԵԱՑ ԵՏՈՒԻ ԱՅԳԻ Ի Շ

ԵՆԳԱՒԻԹ ԵՒ [ՍՊԱ]ՍԱՒՈՐ

ՔՍ ԵՏՈՒՆ Ի ՏԱՐԻՆ :Ը: ԱՒՐ

ԺԱՄ Ի ՏԱՒՆԻ ՍԱՐԳՍԻՆ

:Բ: ԻՆՁ, :Բ: ԻՄ ԿԵՆԱԿՑ

ԻՆ` ՏԻԿՆԱՆՑՏԻԿՆ,

Ա, :Բ: ԻՄ ՄԱՒՐՆ :Բ: ԽՈՑԱ-

ԴԵՂԻՆ, ԿԱՏԱՐԻՉՔ Գ

ՐՈՅՍ ԱՒՐՀՆԻՆ Յ:

Քուրդ Տապատեցին, հավանաբար, մեծահարուստ, թերևս ոչ իշխանական ծագմամբ (այլ կերպ կնշվեր նրա իշխող դասին պատկանելիությունը) նվիրատու է: Ուշագրավ է նրա որտեղացի լինելը վկայող տեղանունը, որը մասամբ եղծված է, սակայն դյուրությամբ վերականգնվում է նույն Քրդի` Նեղուցի վանքի գավթի որմին փորագրված նվիրագրի հիման վրա: Մեզ հայտնի է այս տեղանվան մեկ հիշատակություն` պահպանված Մովսես Կաղանկատվացու երկում որպես ավան, Տափատ ձևով:

7. Քուրդ Տապատեցու երկրորդ արձանագրությունը փորագրված է Նեղուցի վանքի գավթի հյուսիսարևելյան սյան խոյակի արևմտահայաց և հարավահայաց երեսներին, 5 տող.

ԿԱՄԱՒՆ ԱՅ, ԵՍ` ՏԱՊ

ԱՏԵՑԻ ՔՈՒՐԴՍ ԵՒ ԱՄ

ՈՒՍԻՆ ԻՄ ՏԻԿՆԱՑՏԻԿԻՆ, ՄԻԱԲԱՆԵՑԱՔ ՍՐԲՈՑՍ ԵՒ ԱՒԳՆԵՑԱՔ

ԺԱՄԱՏԱՆՍ, ՄԻԱԲԱՆՔՍ ԽՈ

ՍՏԱՑԱՔ Ի [Տ]ԱՐԻՆ :Դ: ԱՒՐ ԺԱՄ ՔՐԴԻՆ :Բ: ՏԻԿՆԱ

ՑՏԻԿ[ՆԱ] Ի ՏԱՒՆԻ ՍԲ ՅԱԿ[ՈԲԱ] ԱՆԽԱՓԱՆ:

Տապատ տեղանունը մեզ անհայտ է: Արցախի Բերձոր գավառում հիշատակված է Տափատ բնակավայրը[8]. միգուցե սա հենց նույն Տապատն է: Թեղենյաց վանքի նվիրագիրը թվագրված է 1260 թ., կարծում ենք, մեր վկայագիրը նույնպես կարող ենք մոտավորապես այդ ժամանակով թվագրել և բնորոշել որպես շինարարական-նվիրատվական:

8. Մատենագրական ու վիմագիր սկզբնաղբյուրներից հայտնի է, որ Բջնիի Ս. Աստվածածին եկեղեցին որպես եպիսկոպոսական թեմի կենտրոն հիմնադրել է ռազմաքաղաքական նշանավոր գործիչ, գիտնական Գրիգոր Վասակյան Պահլավունի իշխանաց իշխանը, և այդ իրողությունն արձանագրված է եկեղեցու հարավային պատին փորագրագրված ընդարձակ վկայագրում: Այդ նշանավոր իշխանի հեղինակությամբ կամ նրա անվան հիշատակմամբ բավական սակավ են վիմագրական վկայությունները, ուստի այդօրինակ յուրաքանչյուր նորահայտ քարեղեն վկայագիր աղբյուրագիտական մեծ արժեք և հետաքրքրություն է ներկայացնում: Վիմագրական պրպտումների արդյունքում մեզ հաջողվեց ‹‹նկատել›› Գրիգոր իշխանի վերաբերյալ ևս մի արձանագրություն` փորագրված Ս. Աստվածածին եկեղեցու հյուսիսային որմնամույթի խոյակի արևելակողմում, բաղկացած 3 տողից.

Անշուշտ, վիմագիրը վերաբերում է հանրահայտ զորավար ու գիտնական Գրիգոր Մագիստրոս Վասակյանին: Նկատառելով հիշատակման ձևը` այն փորագրվել է նրա մահվանից հետո կամ այդ կապակցությամբ, ուստի կարելի է թվագրել XI դարի 50–60-ական թվականներով: Սակայն, այս պարագայում, խնդիր է ծագում, թե ինչու նշված չէ նրա ‹‹մագիստրոս›› տիտղոսը: Կարծում ենք, որ այստեղ դեր է խաղացել այն հանգամանքը, որ Բջնիի եկեղեցին կառուցել է դեռևս մագիստրոսի կոչում չստացած Գրիգոր Վասակյան Բջնեցին և արձանագրությունը փորագրողների հիշողության մեջ նա մնացել է այդպիսին:

ՈՂՈՐՄԵԱ ԳՐ

ԻԳՈՐՈ ԻՇԽԱՆԱՑ ԻՇ

ԽԱՆԻ, ՈՐԴՈ ՎԱՍԱԿԱ[Ի]:

9. Բջնիի վիմագրական հավաքածուից այստեղ նպատակահարմար ենք գտնում զետեղել ևս մի վկայագիր` փորագրված եկեղեցու հյուսիսային պատին, արտաքուստ, թեք քիվերի հատման անկյունում, հավերժության նշանի ներքևում, 3 տող.

Զ ՎՐԹԱՆ

ԷՍ ՅԻՇԵՍՋԻ

Ք Ի ՔՍ:

Սա նույն Վրթանես եպիսկոպոսն է, որ XIII դարի 10-ական թվականներին վանքի միաբանների համար կառուցել է բնակարաններ: Եղել է ոչ միայն վանքի, այլև Արարատյան թեմի առաջնորդը, մասնակիցը Լոռիի և Անիի եկեղեցական ժողովների: Կիրակոս Գանձակեցին Վրթանեսի մասին մի ուշագրավ փաստ է հիշում. ‹‹Իբրև տեսին վարդապետք և եպիսկոպոսք կողմանցն Աղուանից, եթէ բարձաւ կաթողիկոսութիւնն ի նոցանէ և ոչ կայ յազգէն յայնմանէ եպիսկոպոս կամ քահանայ, բայց միայն մանուկ մի սարկաւագ, առեալ զնա` տարան ի Բջնի առ եպիսկոպոսն Վրթանէս և տան ձեռնադրել զնա քահանա››[9]: Խոսքը վերաբերում է հետագայում Աղվանից կաթողիկոս ընտրված Հովհաննեսին: Վրթանեսի թեմակալությունը շարունակվել է առնվազն մինչև 1217 թ.: Այդ թվականին Այրիվանքում ընդօրինակված ավետարանի հիշատակարանում գրիչ Աբելը վկայում է. ‹‹Ի մերում ժամանակի երկուք հովուապետք հան[դ]իպեցան բարիոքք և ճշմարիտք` տեառն Վրթանիս ի կողմն Վարաժնունեաց, որ առ Հրազդան գետով` և այսր և անդր պարփակեալ են շինանի[ս]տք լայնքը ընդարձակք, ունելով զվայրս բերրի յոյժ, եւ տեառն Դաւիթ ի կողմն Խոսրովակերտի…››[10]:

10. Բջնիի Ս. Աստվածածին եկեղեցուն հարավային կողմից (պատի արևելյան հատվածում) կցված է ուղղանկյուն հատակագծով, երկթեք տանիքով փոքր զանգակատուն: Մուտքը հարավային կողմից է: Արևմտյան պատը հարդարված է որմի մեջ ագուցված հրաշաքանդակ մի խաչքարով: Այն իր քանդակազարդմամբ գրեթե կրկնում է Թեղենյաց և Նեղուցի վանքերում պեղումների ժամանակ հայտնաբերված խաչքարի[11] հարդարանքը, այն աստիճան, որ, գրեթե համոզված ենք, որ դրանք նույն քարգործի կերտած կոթողներն են: Զանգակատան կառուցման ժամանակը փաստող վկայագիր առկա չէ: Կառուցի հարավային պատին, քիվի վրա զետեղված է մեկ տողից արձանագրություն, որը, կարծում ենք, վերաբերում է զանգակատան շինարարությանը.

Ի ԹՎ|ԻՆ| :ՉԻԱ: (1272), |ՅԻՇ|ԵՑԷՔ ԶՄԵԶ Ի ՔՍ:

Զանգակատան հարավային և արևմտյան պատերին պահպանվել են բազմաթիվ մանր հիշատակագրություններ, որոնք սակայն ուշ շրջանի գրվածքներ են:

11. Նեղուցի վանքի աղբյուրագիտական կարևոր նշանակությամբ վիմագրերից է գավթի արևելյան պատին, եկեղեցի տանող մուտքի հյուսիսային կողմում փորագրված 10 տողանոց նվիրագիրը.

ԿԱՄԱՒՆ , ԵՍ` ԱՄԻՐ-

ՊԵԿ ՈՐԴԻ ՊԱՐՈՆ

ՍԱՀՄԱՏԻՆԻ, ՅԱՌ

ԱՋՆՈՐԴՈՒԹԵ(ԱՆ(

ՅՈՀ(ԱՆՆԻՍ(Ի ՄԻԱԲԱՆ

ԵՑԱ ԱԾ

ՆԻ ԵՒ ՍՊԱՍԱՒՈՐՔ

Ս ԽՈՍՏԱՑԱՆ :Դ:

ԱՒՐ ԺԱՄ ԻՄ ՄԱՒՐՆ` Մ

ԱՄԱԽԱԹՈՒՆԻՆ. ԱՄԷՆ:

Մեծահարուստ պարոն Սահմատինը ժամանակի հայտնի քաղաքական, վարչական գործիչներից է եղել: XIII դարի 60–80-ական թվականներին հանդիսացել է Անիի պատրոն-կառավարիչներից մեկը (Սահիպ Դիվանի հետ): Նրա անվան հիշատակությամբ բազմաթիվ արձանագրություններ են պահպանվել Երևանում, Անիում, Մրենում, Կարմիր վանքում, Հովհաննավանքում: Նա խոշոր նվիրատվություններ է կատարել վանքերին: Այստեղ առաջին անգամ հիշատակվում է Սահմատինի Ամիրպեկ որդին: Վիմագիրը կարելի թվագրել XIII դարի 80–90-ական թվականներով:

12. Մաքրավանք հուշարձանախումբը գտնվում է Հրազդան քաղաքի համանուն թաղամասում, բաղկացած է երկու եկեղեցիներից և գավթից: Մատենագրական սկզբնաղբյուրներում վանքի մասին վկայություններ չեն պահպանվել և նրա հիմնադրման, գործունեության մասին տեղեկանում ենք համակառույցի որմերին և կոթողների վրա առկա բազմաթիվ արձանագրություններից: Այստեղ նպատակահարմար ենք գտնում զետեղել գլխավոր` Ս. Կաթողիկե եկեղեցու շինարարական-նվիրատվական վկայագիրը, որը փորագրված է ներսում, հարավային ավանդատան մուտքի վերևում, բաղկացած է 10 տողից.

ԿԱՄԱՒՆ , ԵՍ` ՍՆՊԱՏ ԻՇԽԱՆ ԵՒ

ԱՄՈՒՍԻՆ

ԻՄ ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏ ԵՒ ՈՐԴԻՔ ԻՄ ՎԱՍԱԿ ԵՒ

ԲԵՏԱՒԼՍ, ՏՈՒԱՔ Ի ՄԵՐ ԱՐԴԵԱՆՑ Ի

ՇԻՆՈՒԹԻ[ՒՆ] ԿԱԹՈՂԻԿԷԻՍ ԵՒ ԱՅԳԻ

ՄԵԾ

ԳԵԹՐՈՆ Ի ԿՈՊ ՏԱՆՍ ԳԼՈՒԽՆ, ԱՌԱՋՆ

ՈՐԴՍ ՅՈՎՍՆԷՍ Վ[ԱՐ]Դ[ԱՊԵՏ] ԵՒ

ՄԻԱԲԱՆՔՍ ԵՏՈՒՆ

ԶԵԿԵՂԵՑԻՔՍ ԽՈՐԱՆԱՒՔՍ Ի ՏԱՒՆԻ Խ

ԱՉԻՆ :Բ: ԱՒՐ ՄԵԶ ՊԱՏԱՐԱԳԵԼ, ՈՎ

ԽԱՓԱՆԷ

ԿԱՄ ԶԱՅԳԻՆ ՀԱՆԷ` ՅՈՒԴԱԻ ՄԱՍՆԱԿԻՑ Է.

ՈԿ (1211)

ԹՒԻՆ, Ի ՀԱՅՐՈՒԹԵ[ԱՆ]Ս ԱՆԴՐԷԱՍԻՆ

ԳՐԵՑԱՒ:

Սմբատը, հավանաբար, տեղական իշխանական տան ներկայացուցիչներից է, որը կնոջ և երկու որդիների հետ ոչ միայն օժանդակել է եկեղեցու շինարարությանը, այլև Գեթրոն գյուղից մի մեծ այգի է նվիրել, որը գտնվում է Ի ԿՈՊ ՏԱՆՍ ԳԼՈՒԽՆ: Գրաբարի բառարաններում ‹‹կոպ›› կամ ‹‹կոփ›› բառն առկա է միայն ‹‹աչքի կոպ›› իմաստով, որն անհարիր է նշված բառակապակցության իմաստին: Միջնադարում օգտագործվել է ‹‹կոպար›› բառը ‹‹եզր, սահման›› բացատրությամբ[12]: Հնարավոր ենք գտնում, որ վիմագրի հեղինակն օգտագործել է նշված բառի կրճատ` ‹‹կոպ›› ձևը: Այսինքն` նվիրվել է գյուղի, որը, հավանաբար, հիշյալ իշխանների նստոցն է եղել, իշխանական ապարանքի (տան) եզրին գտնվող այգին: Գեթրոնը, նաև` Կեդրոն, Քեթրոն, ներկայիս Կոտայքի մարզի Գետամեջ գյուղն է: Մեզ հայտնի սկզբնաղբյուրներուն սա գյուղի անվան հիշատակության վաղագույն վկայությունն է:

Վիմագրում որպես վանքի առաջնորդ նշված է Հովհաննես վարդապետը, իսկ որպես վանահայր` Անդրեասը: Վերջինս 1259 թ. իր և եղբոր հոգու բարեխոսության համար բակում մի խաչքար է կանգնեցրել:

Արձանագրության վերջում, նույն գրչի կողմից փորագրվել է ևս չորս տող, որոնք, չնայած մասամբ հողմնահարված են, սակայն դատելով ընթերցվող հատվածներից` վերաբերում են այլ վկայագրի:

13. Գեղարքունիքի մարզի Նորատուս գյուղի կենտրոնում է գտնվում IX դարի վերջերին Սյունյաց Սահակ իշխանի կառուցած Ս. Աստվածածին եկեղեցին: Ինչպես եկեղեցու որմերին, այնպես էլ շրջակա գերեզմանոցի տապանաքարերին ու խաչքարերին պահպանվել են բազմաթիվ ուշագրավ արձանագրություններ, որոնք հրատարակվել են ‹‹Դիվան հայ վիմագրության›› համապատասխան հատորում:

2010 թ. վերականգնողական աշխատանքների առիթով եկեղեցու տարածքում իրականացվեցին պեղումներ: Հողաշերտից հայտնաբերվեցին ամբողջական ու բեկորային տապանաքարեր ու խաչքարեր` մի մասը արձանագրված: Աշխատանքների ընթացքում մեր ուշադրությունը գրավեց մի խաչքարի պատվանդան` դրված եկեղեցու ներսում, հարավային մուտքի մոտ, արևմտյան նիստին 3 տող արձանագրությամբ.

Ի Թ[ՎԱԿԱՆԻՆ] ՆԿԲ(1013), ԵՍ` ՄԱՐԻ[ԱՄ] Կ[ԱՆ]ԳՆ[Ե]ՑԻ ԶԽԱՉՍ

Մ[Ի]Ք[Ա]ԷԼ,

ԳՐ[Ի]Գ[ՈՐ] ՈՐԴԻՔ ԻՄ, ՄԻՆ ԱՒՐ Ի ՔՍ ՓՈԽԵՑ

ԱՆ: Խ[Ա]Չ[Ս] ԲԱՐԷԽԱՒՍ [Է] ՄԱՐԴԻՆ:

Սա Նորատուսի Ս. Աստվածածին եկեղեցու երկու վաղագույն արձանագրություններից երկրորդն է [առաջինը ոմն Խարիբի ՆԽԵ (996) թվին կանգնեցրած խաչքարն է, որը գտնվում է Պատմության պետական թանգարանում]: Խաչքարը կանգնեցրել է ոմն Մարիամ նույն օրը մահացած կամ զոհված որդիների` Միքայելի և Գրիգորի հիշատակին: Վիմագրի վերջին հատվածը փորագրված է այլ տառերով, ավելի ուշ: Մարդի գրվածքը, թերևս, վերաբերում է պատվանդանին, հիմնական վկայագրի ներքևում փորագրված թվով ինը խաչանշաններին:

14. Ջերմուկ քաղաքից մոտ 5 կմ արևելք, ‹‹Զիրաք›› գյուղատեղի միջնադարյան գերեզմանոցում պատվանդանին կանգնած է 210 x 95 սմ չափի մի գեղաքանդակ խաչքար: Հիմնախաչի երեք եզրագոտիներին և ստորին մասում մեկական տողով արձանագրությունն է.

ՅԱՆՈՒՆ

ԵՍ` ՎԱՐԴԱՊԵՏՍ ԽՈՑԱԴԵՂ ԿԱՆԳՆԵՑԱՔ

ԶԽԱՉՍ Ի ԲԱՐԵԽ[ԱՒ]ՍՈ[Ւ]ԹԻ[Ւ]Ն ՈՐԴԵ[Ա]Ց ԻՄՈՑ

Ի ԹՎ[Ա]Կ[ԱՆԻ]Ս

ՉԾ (1301):

Վկայագիրը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում մի շարք առումներով: Նախ` կանգնեցնողի մասին: Առաջին հայացքից թվում է, թե խոսքը վերաբերում է ‹‹վարդապետ›› հոգևոր աստիճանով Խոցադեղին: Սակայն կարելի էր բառակապակցությունն ընկալել երկու անձանց առկայության տեսանկյունից, նկատառելով հաջորդող ԿԱՆԳՆԵՑԱՔ (հոգնակի) բայը, այսինքն` ԵՍ` ՎԱՐԴԱՊԵՏՍ, ԽՈՑԱԴԵՂ, բայց այս դեպքում, գրեթե պարտադիր էր ԵՒ շաղկապի օգտագործումը: Այսօրինակ ընթերցմանը որոշակիորեն ‹‹խանգարում›› է ՈՐԴԵԱՑ ԻՄՈՑ կապակցությունը, որը պարզորոշ վկայում է խաչքար կանգնեցնողի դերում մեկ անձի լինելը:

Մենք առավել հակված ենք որպես խաչքար կանգնեցնող տեսնել վարդապետ Խոցադեղին, իսկ ‹‹կանգնեցաք››-ը վերագրել այն հանգամանքին, որ Խոցադեղին այդ գործում օգնել կամ օգտակար են եղել նաև այլք, միգուցե հենց նշյալ ‹‹որդիները››: Այսինքն` խնդրո առարկայում որոշիչ պետք է համարել ոչ թե ‹‹կանգնեցաք››-ը, այլ ‹‹որդեաց իմոց››-ը: Եթե հավաստի համարենք խնդրի այսօրինակ մեկնաբանությունը, ապա հարկ է փաստել, որ ավելի ճիշտ կլիներ ‹‹Ես Խոցադեղ վարդապետս›› արտահայտչաձևը:

Արդ, անդրադառնանք ‹‹վարդապետ›› բառեզրին և Խոցադեղ անձնանվանը: Եթե ‹‹վարդապետ››-ը դիտարկում ենք որպես եկեղեցու սպասավորի ‹‹գիտական աստիճան, որ մի ժամանակ, հատուկ քննությունից հետո, տալիս էին հոգևորականներին առանձին օրհնությամբ և վարդապետական գավազանով››[13], ապա, մեր կարծիքով դրան հակասում են առնվազն երկու հանգամանք` վիմագրում նշված ‹‹որդեաց իմոց›› արտահայտությունը և Խոցադեղ խիստ ‹‹աշխարհիկ›› անձնանունը:

Հանրահայտ է, որ եկեղեցու սպասավորների աստիճանակարգում, սկսած վարդապետից` կուսակրոն էին, այսինքն` նրանք որդի(ընդհանրապես` ընտանիք) ունենալ չէին կարող: Երկրորդ` անվան խնդրի կապակցությամբ հարկ է նշել, որ եկեղեցում ընդունված արարողակարգ էր, երբ որևէ անձ ձեռնադրվում էր հոգևորական, նրան տրվում էր եկեղեցուն հարիր անուն: Հատկապես այն դեպքերում, երբ տվյալ անձը կրում էր խիստ աշխարհիկ անուն, ինչպես, օրինակ մեր դեպքում: Այս հանգամանքները թույլ են տալիս որոշակի հիմնավորվածությամբ փաստել, որ ‹‹վարդապետ›› բառեզրը ոչ հոգևոր աստիճան է, ոչ էլ անձնանուն:

Այս դեպքում, ինչպե՞ս հասկանալ քննարկվող վիմագրում սույն բառեզրը: Միջնադարյան հայ իրականության մեջ ‹‹վարդապետ›› բառով բնորոշվել են նաև քարգործության ու ճարտարվեստի լավագույն ներկայացուցիչները: Խնդրին հանգամանալից անդրադարձել է անվանի վիմագրագետ Սեդրակ Բարխուդարյանը[14]: Նա ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզել է, որ սկսած վաղ միջնադարից, ճարտարապետներին կոչել են նաև վարդապետ: Այնուհետև նա մասնավորեցրել է. ‹‹XII դարից, երբ վարդապետ հասկացությունը բոլորովին մերվել էր կրոնավորի հասկացության հետ, ճարտարապետները այդ բառի միջից ջնջելով ա տառը, դարձնում են վարդպետ ձևի և բոլորովին նոր իմաստ հաղորդում վարդպետ-ին , այն է ճարտարապետ››[15]:

Վերը շարադրվածը մեզ հնար է տալիս հավաստելու, որ Խոցադեղը եղել է նշանավոր քարգործ կամ ճարտարապետ, թերևս, նույնիսկ տվյալ խաչքարի կերտողը: Ինչ վերաբերում է ‹‹վարդպետի›› փոխարեն ‹‹վարդապետ›› արտահայտչաձևին, հնարավոր է XII դարից հետո երբեմն օգտագործվել է ‹‹վարդապետ›› բառը:

15. Սաղմոսավանքը պատմական Արագածոտնի XII–XIII դդ. ամենաուշագրավ վանական համալիրներից մեկն է: Դրա շինարարությունն իրականացվել է Վաչուտյանների միջոցներով, որոնց Հայաստանը սելջուկներից ազատագրելու գործում ունեցած ծառայությունների համար Զաքարյան եղբայրները նվիրել էին Արագածոտնը: Վանքի գլխավոր շինություններից է 1255 թ. կառուցված գրատունը, որի հարավային կողմի պատուհանի պսակին, արտաքուստ, գլխիվայր փորագրված է.

ՄԿ ՎԴ (Մկրտիչ վարդպետ):

Կասկածից վեր է, որ տվյալ դեպքում գործ ունենք վանքի գրատունը կառուցող ճարտարապետի անվան հետ: Սաղմոսավանքում XIII դարում ընդօրինակված գրչագիր ձեռագրերի հիշատակարաններում Մկրտիչ անունը վկայված է երիցս` 1260-ականներին[16]: Դարի կեսերին այդ անունով վանահայր է հիշատակվում մերձակա Հովհաննավանքում: Չվիճարկելով վիմագրում հիշատակված Մկրտչի նույնականությունը մյուսների հետ` կարող ենք փաստել, որ նորահայտ վկայությամբ հայտնի է դառնում XIII դարի նոր ճարտարապետի անուն:

16. Հաջորդ ուշագրավ գտածոն հայտնի է դարձել վերջին տարիներին Տավուշի մարզի Կողբ գյուղի մերձակա ‹‹Տվարագեղցի›› հուշարձանից: VI դարով թվագրվող այս եկեղեցում գտնվել և Կողբի թանգարան է տեղափոխվել քարե մի սալիկ, որի լավ հղկված երկու մակերեսներին փորագրվել է խիստ հետաքրքիր մի արձանագրություն: Այն սկսվում է սալիկի մի նիստին և շարունակվում մյուսին: Ցավոք, սալիկն ունի կոտրված հատվածներ, ինչի պատճառով վկայագրի վերծանությունը թերի է: Բովանդակությունից պարզ է դառնում, որ խոսքը վերաբերում է վանքի հիմնարկությանը, որը տեղի է ունեցել 995 թ. Տաշիր–Ձորագետի հայտնի թագավոր Դավիթ Անհողինի տիրապետության շրջանում: Համաձայն նորահայտ վկայագրի` փոխվում է պատմագիտության մեջ ընդունված տեսակետը Դավիթ Անհողինի կառավարման թվականի մասին, համաձայն որի` արքան սկսել է իշխել 996 թ.[17]:

Հարկ է նշել նաև, որ հայտնաբերված սալիկը եզակի օրինակ է, երբ արձանագրությունը փորագրվում է ոչ թե կառույցի որմին, այլ դարակի վրա դրվելու քարեղեն ‹‹տախտակին››: Քարե և աղյուսե սալիկների վրա արձանագրություններ փորագրելու տեխնիկան Առաջավոր արևելքում հնագույն ավանդույթներ ունի: Ամենատարբեր բովանդակության տեքստեր էին փորագրում սալիկների վրա Շումերի և Աքադի գրիչները մ. թ. ա. III հազ. սկսած[18]: Հին Միջագետքում արձանագիր սալիկները պահվում էին դպրոցներում, արխիվներում և գրադարաններում[19]: Հայաստանի տարածքում փորագրված կավե սալիկների գյուտեր հայտնի են Կարմիր բլուրի պեղումներից[20]:  Էլամերեն  լեզվով  արձանագրություններ  ունեցող կավե երեք սալիկների բեկորներ են գտնվել Հայաստանի մայրաքաղաք Արմավիրի պեղումներից, որոնք թվագրվում են մ. թ. ա. V դարով[21]: Ինչպես հայտնի է, այս երևույթը բնորոշ չէ միջին դարերի համար, ուստի Կողբ գյուղից հայտնի դարձած օրինակը, ինքնին մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում:

Երկրորդ երեսին, 7 տող.

……………………….Ա……..

…[Գ]ՐՈՅՍ ՀԱԿԱ[ՌԱԿ]…..

:ՆԶՈՎԵԱԼ ԵՂԻՑԻ…

ՅԱՄԵՆԱՅՆ ՍԲՈՑ: ¼Ü…..

àô¸²Æ ²èò¾ ºô ¼…..

²Üê Î²ºÜÆ ä²ðî…

î²ðàôØÜ Ä²Ø…..:

Առաջին երեսին, 6 տող.

+:Ն:Խ:Դ: (995), Ի ԹԱԳԱ(ՎՈՐՈՒ(

ԹԵ[ԱՆ]ԴԱՒԹԻ ԵՍ Պ……..

ՈՒ ԱԾԻՏ ՇԻՆԵՑ[ԱՔ…..Ո

ՒԽՏՍ ՅԱՆՈՒՆ ԻՄ Ե….

… ՁԱԳՆ ՇԻՆ[ԵՑԱՔ]….

…………………………………

17. Ուշագրավ մի արձանագրություն է պահպանվել Սևանի թերակղզու վրա գտնվող վանական համալիրի գերեզմանատանը, որը մինչև օրս վրիպել է մասնագետ-ուսումնասիրողների ուշադրությունից: Այն փորագրված է երկթեք մի տապանաքարի հարավային նիստին, որն ամբողջովին քայքայված է և մամռակալած: Հիշատակագիրը մեկ տողից է.

:Ն:Ժ:Ը: (969) ԹԻՎԱԿ(ԱՆ(ԻՍ, ԵՍ ՎԱՆԷՆԻ ԴՈՒՍ(Տ(ՐՆ ԱՇՈՏՈ:

Վանենի անձնանունը սկզբնաղբյուրներում վկայված է մի քանի անգամ: Անվան ամենավաղ հիշատակությունը վերաբերում է Ներսես Շնորհալու քրոջը, որն ամուսնացած էր Սասունի Վիգեն իշխանի որդու` Չորտուանել Գ-ի հետ: Մահացել է 1165 թ.[22]: Սկզբնաղբյուրներից հայտնի են ևս մի քանի վանենիներ, որոնք ապրել են XIII–XIV դդ.[23]: Սակայն, ինչպես` տեսնում ենք, մեզ հետաքրքրող Վանենին մահացել է 969 թ., այսինքն նախանշվածներից շատ ավելի վաղ: Համաձայն հիշատակագրի` նա դուստրն է ոմն Աշոտի: Նշված ժամանակաշրջանում Աշոտ անձնանունը տարածված էր հատկապես Բագրատունյաց արքայատոհմի և Սյունիքի իշխանապետների մեջ: Սակայն ունե՞ր արդյոք նրանցից որևէ մեկը Վանենի անունով դուստր, հայտնի չէ: Հարկ է փաստել, որ սկզբնաղբյուրներում, հասկանալի պատճառներով, հիմնականում պահպանվել են արական սեռի անունները:

ՇԻՆԱՐԱՐԱԿԱՆ ՆՈՐԱՀԱՅՏ ՎԿԱՅԱԳՐԵՐ ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻՑ

Ինչպես ողջ Հայաստանի, այնպես էլ Սյունյաց աշխարհի համար աղետաբեր էին Շահ Աբասի տիրապետության տարիները, երբ անասելի դաժանությամբ իրականացվեց հայ բնակչության զանգվածային բռնագաղթ: Որ Վայոց ձորի բնակավայրերի մի մասը պահպանվեց գերեվարությունից հետո, ցույց են տալիս գավառի մի շարք հնավայրերի (Կարմրաշեն, Բարձրունի, Արտավան, Հորադիզ, Խաչիկ, Գյումուշխանե, Մարտիրոս, Գնդեվանք, Արենի, Հերհեր, Արատես, Շատին, Ազատակ, Զեդեա) պահպանված XVII–XVIII դդ արձանագրությունները:

Վայոց ձորի մի շարք գյուղերում Շահ Աբասի ասպատակություններից հետո ոչ միայն պահպանվել էր հայկական բնակչությունը, այլև կառուցվում էին եկեղեցիներ ու կամուրջներ, անցկացվում ջրանցքներ: Վերջին տարիներին մարզի մի շարք բնակավայրերում հայտնաբերվեցին նոր արձանագրություններ, որոնք եկան հաստատելու այդ իրողությունը:

18. Վայոց ձորի Օղբին գյուղատեղի հյուսիսային եզրին է գտնվում կիսով չափ ժայռափոր եկեղեցին: Այն իր հյուսիսային հատվածով հենված է Օղբինի վրա իշխող, բարձրաբերձ ժայռին: Եկեղեցու մուտքի բարավորին փորագրված է յոթ տողից կազմված արձանագրությունը:

Համաձայն այս նորահայտ վկայագրի` Օղբինի եկեղեցին կառուցել է տեր Վարդանի որդի տեր Կիրակոսը 1666 թ., Սյունիքի հոգևոր առաջնորդ Հովհաննես եպիսկոպոսի ժամանակ: Վերջինս չի հիշատակված Գ. Գրիգորյանի կազմած Սյունյաց գահակալ եպիսկոպոսների Գավազանագրքում[24]: Եարում անունով գյուղապետը ևս մեզ հայտնի չէ: Այս անձնանունը վկայված է մի անգամ` 1635 թ. մի հիշատակարանում[25]: Վարդան և Կիրակոս հայր ու որդու գուրծունեությունը կապված է եղել հարավային Վայոց ձորի համաժամանակյա հոգևոր կենտրոնների հետ: Այլ վայրերում նրանք չեն հիշատակվում: Պայմանական է վերականգնված ՏԱՒՆ(ՈՒՏԵՐՈՒ(Թ(Ի( (ԱՆ( բառը. տեղում փորագրված է ՏՆԱՒԹ (այնուհետ մեկ տառ եղծված) տառախումբը, վերևում ‹‹պատիվ›› նշանով:

19. Հաջորդ նորահայտ շինարարական արձանագրությունը Սերս գյուղում է, եկեղեցու արևմտյան մուտքի բարավորին: Այն չորս տողից է:

ԿԱՄՕՆ ԱՅ: ՇԻՆԵՑԱՒ ԶԵԿԵՂԵՑԻՍ: ԹՎ[ԻՆ] :Ռ:Ճ:Ժ:Ե:(1666)

Ի Հ[ԱՅՐԱ]Պ[Ե]ՏՈՒԹԻ[ԱՆ] ՏՆ ՅԱԿՈԲԻՆ: ԵՐԿՐ[Ի]Ս: ԱՌ[Ա]Ջ:ՆՈՐԴՈՒԹԻ[ԱՆ]

Յ[Ո]ՀԱՆԷՍ ԵՊ[ԻՍ]Կ[ՈՊՈ]ՍԻ: ՏԱՒՆ[ՈՒՏԵՐՈՒ]Թ[Ի] [ԱՆ] ԵԱՐՈՒՄԻՆ: ԵՍ ՏՐ

ՎԱՐԴԱՆԻ ՈՐԴԻ ՏՐ [ԿԻՐԱ]ԿՈՍ ՇԻՆԵՑԻ

Խ[Ա]ՉՍ … [Յ]ԻՇԱՏԱԿ ՀՈԳ[Ո] ԻՄՈՅ

ԵՒ ԱՇԽԱՏՈ[ՂԱՑ] ԵԿԵՂԵՑ[ՈՅ]Ս: ՈՒՍՏԱ ԳԻ…:

Հակոբ Դ Ջուղայեցի կաթողիկոսի հովվապետության ժամանակաշրջանը (1655–1680) աչքի է ընկել եկեղեցաշինությամբ և արգասաբերությամբ ու պատահական չէ, որ, հատկապես, շինարարական վիմագրերի մեծ մասում մատնանշվում է երջանկահիշատակ կաթողիկոսի անունը: Պատահական չէ նաև Շահ Սուլեյմանի անվան հիշատակումը, քանի որ նրա շահության տարիներին երկրի բնակչության համար առկա էր քիչ թե շատ տանելի վիճակ, ինչի շնորհիվ որոշակի աշխուժություն էր նկատվում սոցիալ-տնտեսական, հոգևոր-մշակութային ոլորտներում:

Վիմագրի 3–4 տողերում առկա են մի շարք տարակարծելի հատվածներ. ԵՍ բառից հետո մի տառատեղ եղծված է, ուրվագծվում Շ տառը: Այսինքն` անունը որոշ վերապահությամբ կարելի է կարդալ ՇԱԽԷՃԱՆ: Սակայն` հնարավոր է, որ այդտեղ տառ չի փորագրվել` քարի վնասված լինելու պատճառով: Ըստ այդմ էլ` բացառված չէ, որ անձնանունը եղել է Ախէճան, հատկապես, որ Ախիճան կամ Ախեճան անունը, ի տարբերություն Շախեճանի, բավական տարածված է եղել: Բառիս ՃԱՆ (Ա և Ն կցագրված են, տեսականորեն հնարավոր է կարդալ նաև ՆԱ) տառախումբը կրում է ‹‹պատիվ›› նշան, այսինքն` կարող է ինչ-որ ձայնավորներ սղված են:

Վերծանության բարդ խնդրի առաջ է կանգնեցնում վերջին տողի ՇԻՆԵԼ բառին հաջորդած հատվածը: Այն անխաթար պահպանված է և պարզ կարդացվում է (ոչ վերծանվում): Բառակապակցությունը սկսվում է Ե,Տ,ՈՒ,Ա,Ծ տառերով, ՈՒԱԾ-ի վրա կա ‹‹պատիվ›› նշան, այնուհետև առնվազն մի  եռատառ  փակագիր, նույնպես ‹‹պատիվ›› նշանով: Քիչ թե շատ

ԹՎ[ԻՆ] ՌՃԻԵ (1676) ՇԻՆԵՑՕ ԶԵԿ[Ե]Ղ[Ե]Ց[Ի]Ս: Ի Հ[ԱՅՐԱ]Պ[Ե]ՏՈՒԹԻ[ԱՆ]

ՏՆ ՅԱԿ[Ո]ԲԻՆ, ԹԱԳ[ԱՒ]ՈՐՈՒԹԻ[ԱՆ] ՇԱՀ ՍՈՒ-

ԼԷՄԱՆԻՆ: ԵՍ. ԱԽԷՃԱՆ ՊԱՏՃ[Ա]Ռ ԵՂԵՒ

Է ՍԲ Ե|ԿԵ|ՂԵՑՈՅՍ ՇԻՆԵԼ Ե ՏՈՒԱԾ ՈՂՈՐՄԷ ԱՇ|ԽԱ|Տ|Ո|Ղ|Ա|Ց:

հասկանալի է վերջին ԱՇՏՂՑ տառախումբը, որը կարելի է վերծանել ԱՇԽԱՏՈՂԱՑ: Նախ, ինչպե՞ս հասկանալ ՇԻՆԵԼԵՏՈՒԱԾ հատվածը. միգուցե ՇԻՆԵԼ Ե ՏՈՒԱԾ կամ ՇԻՆԵԼ ԵՏՈՒԱԾ, այսինքն` ‹‹շինել տված››: Կարծում ենք, անիմաստ կլինի կարդալ ՇԻՆԵԼ ԵՏՈՒ ԱԾ(աստված): Առավել խրթին է թվում փակագրի վերծանությունը: Այստեղ պարզորոշ կարդացվում են Մ կամ Տ, Ղ և Բ կամ ՐԻ( կամ` ԻՐ): Մենք դժվարանում ենք որևէ իմաստալից մեկնություն տալ այս փակագրին: Իմաստային առումով ճշմարտապատում կարող էր լինել այդ ամբողջ հատվածի հետևյալ ընթերցումը` ՇԻՆԵԼ ԵՏՈՒ: ԱԾ ՈՂՈՐՄԻ ԱՇԽԱՏՈՂԱՑ:

20. Հաջորդ շինարարական արձանագրությունը Հորադիզ գյուղից է:

ՇԻՆ[Ե]ՑՕ ԵԿ[Ե]Ղ[Ե]Ց[Ի]Ս ԹՎ[ԻՆ] Ռ:Ճ:ԻԸ (1679)+ ՏՐ

ՎԱՐԴԱՆԻ ՈՐԴԻ ՏՐ ԿԻՐԱԿ[Ո]Ս ԳՐ[Ե]ՑԻ:

Սա Վայոց ձորի հնագույն բնակավայրերից մեկն է և ունի մի մեծ շարք պատմական հուշարձաններ: Առանձնակի հետաքրքրություն ու կարևորություն է ներկայացնում ‹‹Վանք›› կոչվող համալիրը, որը գտնվում է Հորադիզից մոտ մեկ կիլոմետր հարավ-արևելք` մի ձորակի եզրին: Այն երկարավուն հորինվածքով միանավ եկեղեցի է, կից կառույցներով: Եկեղեցու որմերին, ներքուստ և արտաքուստ փորագրված են շուրջ չորս տասնյակ վիմագրեր, որոնց մեջ առանձնացրել ենք կառույցի արևմտյան մուտքի մեկ տողից կազմված կիսաբոլոր շինարարական արձանագրությունը:

Այս վկայագիրը, անկասկած, փորագրել է Օղբինի եկեղեցու բարավորի արձանագրության նույնանուն գրիչը` տեր Վարդանի որդի տեր Կիրակոսը, որը, դատելով իր վայելչագիր կերտվածքներից, եղել է հմուտ քարգործ վարպետ:

21. Տեր Կիրակոս քարգործի մի հիշատակագիր փորագրված է Օղբինի եկեղեցու հյուսիսային ավանդատան մուտքի կիսակլոր բարավորին, 3 տողից.

ԽԱՉՍ ՅԻՇԱՏԱԿ Է

ՏՐ ԿԻՐԱԿ[Ո]ՍԻՆ ԵՒ ԿՈՂԱԿ-

Ց[ԻՆ] …ԱԽՈԻՆ:

ԽԱՉՍ-ը վերաբերում է բարավորի կենտրոնում քանդակված խաչանշանին: Ցավոք, Կիրակոսի կնոջ անվան սկզբնահատվածի 2–3 տառեր եղծված են:

22. Ուշագրավ է Հորադիզի մեկ այլ արձանագրություն, որը փորագրված է գյուղամիջի Ս. Նիկողայոս եկեղեցու ներսում` հյուսիսային ավանդատան մուտքին` որպես բարավոր օգտագործված տապանաքարի վրա, երկու տող.

ԹՎ[ԻՆ] ՋԽ (1491), ԱՅՍ Է ՀԱՆԿԻՍՏ ԳՈՆՑԱ

ԽԱԹՈՒՆԻՆ, ՅԻՇ[ԵՑԷ]Ք Յ[Ա]Ղ[ԱՒ]ԹՍ:

Նորահայտ արձանագրությունների մեջ հիշատակված տեր Կիրակոսը վկայված է նաև Մարտիրոս գյուղի արևմտյան եզրին գտնվող հին գերեզմանատան 1661 թ. մի օրորոցաձև տապանաքարի չորս տողից հիշատակագրում, որպես կազմող.

Ինչպես տեսնում ենք, նախորդ արձանագրություններում Կիրակոսը հիշատակվում է մի դեպքում իբրև գրիչ, մյուս դեպքում` խաչքարի կանգնեցնող:

²ñÓ. 1 ³

²ñÓ. 1 µ

²ñÓ. 2                                                                       ²ñÓ. 3

²ñÓ. 4

²ñÓ. 8

²ñÓ. 9

²ñÓ. 10

²ñÓ. 13

²ñÓ. 16µ

²ñÓ. 16³

²ñÓ. 18

²ñÓ. 19

²ñÓ. 20

²ñÓ. 21

²ñÓ. 22

ЭПИГРАФИЧЕСКИЕ ЭСКИЗЫ – 2

ГАГИК Г. САРГСЯН, УСИК МЕЛКОНЯН

Резюме

Во второй части «Эпиграфических эскизов» представлены 22 новонайденные, или заново дешифрованные надписи. 1. Хранящийся в школе с. Гохтн (Котайкский марз) надгробный камень Шарвена, сына Атома, относится ко второй половине VIII или началу IX в. и является вторым датированным эпиграфическим свидетельством данного времени; 2–3. Две надписи из Гехардского монастыря, относятся к проведенным здесь в XVII и XIX вв. реставрационным работам; 4. Дарительная надпись Самуэла, сына Ваграмшака, являющаяся одним из важных эпиграфических памятников Дзагаванка, представлена в новом прочтении; 5. На северной стене притвора монастыря Техеняц начертана дарительная надпись Вецика – известного архитектора Кечарисского монастыря; 6–7. Большую источниковедческую ценность представляют две дарительные надписи Курда Тапатеци, сына Смбата, из монастырей Техеняц и Нехуц;

8–10. Столь же значимы три надписи из монастыря Бджни, в которых упомянуты Григор Васакян Пахлавуни, настоятель монастыря Вртанес, а также приведены данные о времени строительства колокольни; 11. В притворе монастыря Нехуц сохранилась дарительная надпись с упоминанием имени Амирпека – до сих пор неизвестного сына патрона города Ани Сахмадина; 12. Важное источниковедческое значение имеет также строительно-дарительная надпись о возведении кафедральной церкви монастыря Макраванк; 13. Одним из самых ранних эпиграфических памятников церкви Св. Богородицы с. Норатус является памятная надпись 1013 г., начертанная на постаменте хачкара; 14. В поле близ г. Джермук установлен хачкар, вырезанный известным мастером Хоцадехом, с примечательной надписью; 15. На венце южного окна книгохранилища монастыря Сахмосаванк вырезано имя архитектора Мкртича; 16. В краеведческом музее с. Кохб хранится уникальный образец армянской эпиграфики – каменная плита с двухсторонней надписью 995 г., с упоминанием Кюрикийского царя Давида Анохина (Безземельного); 17. На кладбище Севанского монастыря сохранился надгробный камень Ванени, дочери Ашота, датируемый 969 г. и являющий собой самое раннее упоминание этого женского имени; 18–22. Из Вайоцдзорского марза происходят 5 строительно-поминальных надписей второй половины XVII в.

EPIGRAPHIC NOTES – 2

GAGIK G. SARGSYAN, HUSIK MELKONYAN

Summary

In the second article of “Epigraphic Notes” are presented newly-found or newly-deciphered 22 inscriptions. 1. Kotayk region, village Goghtn – a two-sided grave-stone with inscription is dated with Մ hundred (tens and the unit are destroyed). The grave inscription of Sharven, son of Atom can be chronologically considered as the second document dated to the second half of the 8th or beginning of the 9th century. 2–3. Katoghike church, Geghardavank – a khachkar from 1642 and an inscription of Abraham Avagyan from Garni, Mkrtich Ter-Arakelyan from Yerevan and two Kurd donators, both on the southern wall of the church. 4. Dsagavank – a donative inscription on three stones by Vahramshak son of Samuel, the newly-deciphered and supplemented version of which is presented in the article. 5. Teghenyats monastery – inscription of the architect of Kecharis Vetsik, which is the second example with the name of this master. 6–7. Teghenyats and Neghuts monasteries – two donative inscriptions of Kurd Tapatetsi, son of Smbat, a name unknown until now. 8–10. Bjni monastery – unique documents of Grigor Vasakyan Pahlavuni with mentioning of Vrtanes bishop – the head of the monastery, as well as the eparchy and an inscription which probably demonstrates the building time of the bell-tower. 11. Neghuts monastery – donation inscription of Amirpek, son of the patron of the town of Ani Sahmadin. The name of Amirpek appears for the first time. 12. Makravank – building and donation inscription of the main church of special significance. 13. St. Astvatsatsin church in Noratus – inscription on a khachkar base from 1013, one of the earliest documents of the church. 14. Jermuk – not far from the town in a field stays a khachkar with an interesting inscription of the mason Khotsadegh. 15. Saghmosavank – on the edge of the southern window of the library is engraved the inscription of the teacher Mkrtich. 16. Koghb village, local History museum – a unique for Armenian epigraphy stone table with two-sided inscription dated from 995. 17. Sevan peninsula, cemetery around the monastery – grave stone of Vaneni, daughter of Ashot. 18–22. Vayots Dzor region – five building and commemorative inscriptions from the second half of the 17th century.

Заметки

[←1]

Հոդվածաշարի առաջին հրապարակումը տե՛ս` Գագիկ Գ. Սարգսյան. Վիմագրագիտական էսքիզներ.– ՊԲՀ, 2008, -2, էջ 198–209:

[←2]

2 Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, կազմեց Ա. Ս. Մաթևոսյան, Երևան, 1984, էջ 809:

[←3]

Հայերեն ձեռագրերի ԺԷ դարի հիշատակարաններ (1641–1660 թթ.). հ. Գ, կազմեց Վազգեն Հակոբյան, Երևան, 1984, էջ 441, 593, 792:

[←4]

Ռ. Գասպարյան. Ձագավանքի համալիրը և նրա վիմագրերը.– ՊԲՀ, 2007, -1, էջ 206:

[←5]

ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, հ. Գ, կազմեց Լ. Ս. Խաչիկյան, Երևան, 1967, էջ 400–401:

[←6]

ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, հ. Բ, կազմեց Լ. Ս. Խաչիկյան, Երևան, 1958, էջ 216:

[←7]

ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, հ. Գ, էջ 14:

[←8]

Մովսես Կաղանկատվացու երկում հիշված է Տափատ տեղանունը որպես Արցախի Բերդաձոր գավառի ավան (Մովսէս Կաղանկատուացի. Պատմութիւն Աղուանից Աշխարհի, Երևան, 1983, էջ 327):

[←9]

Կիրակոս Գանձակեցի. Պատմություն Հայոց, Երևան, 1961, էջ 181:

[←10]

Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, էջ 106:

[←11]

Թեղենյաց վանքինը կոթողի վերին կեսն է, իսկ Նեղուցինը` քիվը:

[←12]

Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, հ. առաջին, Երևան, 1979, էջ 1117:

[←13]

Ստ. Մալխասյանց. Հայերեն բացատրական բառարան, հ. 1, Երևան, 1945,

էջ 309:

[←14]

Ս. Բարխուդարյան. Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Երևան, 1963, էջ 18–22:

[←15]

Նույն տեղում, էջ 25:

[←16]

Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, էջ 349, 359, 478:

[←17]

Ռ. Ի. Մաթևոսյան. Տաշիր-Ձորագետ, Երևան, 1982, էջ 76–80, 110–111:

[←18]

Ì. À. Äàíäàìàåâ. Âàâèëîíñêèå ïèñöû. Ì., 1983, ñ. 30.

[←19]

Նույն տեղում, էջ 27–29:

[←20]

Á. Á. Ïèîòðîâñêèé. Âàíñêîå öàðñòâî (Óðàðòó). Ì., 1959, ñ. 29.

[←21]

Գ. Տիրացյան, Ի. Կարապետյան. Արմավիրի 1985–1986 թթ. պեղումները.– ՊԲՀ, 1988, -3, էջ 222, նկ. 2:

[←22]

Հ. Աճառյան. Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Ե, Երևան, 1962, էջ 36:

[←23]

Նույն տեղում, էջ 36–37: Այս անձնանունը տե՛ս նաև Կ. Ղաֆադարյան. Սանահնի վանքը և նրա արձանագրությունները, Երևան, 1957, էջ 200: Կ. Ղաֆադարյան. Հաղբատ. ճարտարապետական կառուցվածքները և վիմական արձանագրությունները, Երևան, 1963, էջ 282:

[←24]

Գ. Մ. Գրիգորյան. Սյունիքը Օրբելյանների օրոք (XIII– XIV դարեր), Երևան, 1981, էջ 280–281:

[←25]

Հ. Աճառյան. Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Բ, Երևան, 1973, էջ 93: