ԿՐԿԻՆ ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ԳՈՒԳԱՐՔԻ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ

ՀԱՄԼԵՏ ԴԱՎԹՅԱՆ

Հայտնի է, որ ‹‹Սոմխեթ›› կամ ‹‹Սոմխիթ›› աշխարհագրական անունը հաճախ է տարընթերցումների ենթարկվում: Իսկ ընդհանուր առմամբ հարցը, որն արդեն գրեթե տեսական առանձին դրույթի է վերածվել, շուրջ հարյուր տարվա պատմություն ունի, որի հիմնադիրն է Ի. Ջավախիշվիլին[1]: Ընդ որում, վրացի վրացագետների կողմից դեռևս մի քանի տասնամյակ առաջ դրան այնպիսի մի թափ հաղորդվեց, որ մի պահ հայ ուսումնասիրողները ստիպված սկսեցին զսպվածության կոչեր անել: ‹‹Որոշ հեղինակավոր պատմաբաններ,– գրում է Պ. Մուրադյանը,– դեռ այսօր էլ վիճում են, թե ի՞նչ պետք է հասկանալ ‹‹Սոմխիթ›› անվան տակ. Սոմխիթ=Հայաստա՞ն, թե՞ Սոմխիթ=Հարավային Վրաստան: …Սոմխիթը մի գավառ էր, ուր հավասարապես և հայեր էին ապրում, և վրացիներ` ամենևին էլ առանց վիճելու, թե ով ում հողում է ապրում: Հայ-վրացական պատմական-մշակութային փոխհարաբերությունները քննելիս որևէ մեկի մերժելու կամ արհեստականորեն ‹‹միատարրացնելու›› ցանկությունը վտանգավոր է և ոչ պատմական. հայագիտությունն ու վրացագիտությունը նման հարցադրումից չեն շահի: …Մենք խուսափում ենք ավելի վճռական արտահայտվելուց››[2]: Այս բարեկիրթ պահվածքը, սակայն, երբեք ողջույնի չարժանացավ վրացի գիտնականների կողմից: Եվ չէր էլ կարող արժանանալ, ‹‹որովհետև ներքին հավակնություն կա Քարթլի համարելու Լոռին, Տաշիրը և այլն, ապա եթե այն կոչվում է դարձյալ Սոմխիթի, ապա այդ Սոմխիթին ոչ մի դեպքում չպետք է համարել Հայաստան››[3], քանզի Սոմխիթի վրացիները կոչել են իրենց երկրի այն մասը, որ հայերը նվաճել են նրանցից և մտցրել իրենց թագավորության մեջ[4]:

Վրաց գիտնականների պատկերացումները ներկայացնում ենք ըստ Խ. Թորոսյանի նշված հիմնարար աշխատության: Խնդրո վերաբերյալ նա նաև առանձին ուսումնասիրություն ունի[5]: Նկատենք, որ, ըստ էության, սույն հետազոտություններով հարցը կարելի է փակված համարել, մերժել ու դատապարտել շահարկման ցանկացած փորձ, որովհետև Խ. Թորոսյանը քննել, համեմատել, բաղդատել ու վերլուծության է ենթարկել վրացական անխտիր բոլոր սկզբնաղբյուրները: Ուրիշ մեկը նման աշխատանք չի կատարել, ուրեմն` հարկ է խաղաղվել և հարգել պատմական ճշմարտությունները: Ասվածն ամրապնդելու համար մի քանի քաղվածք ներկայացնենք նրա առաջին գրքից, որը կօգնի նաև մեր ասելիքը ճիշտ ընկալելուն: ‹‹Վրացագիտության մեջ գոյություն ունեցող տեսակետի համաձայն,– գրում է Խ. Թորոսյանը,– դրանք (Սոմխեթի և Սոմխիթի բառերը.- Հ. Դ.) միևնույն բովանդակությունն ունեցող, աշխարհագրական նույն տարածքը արտահայտող հասկացություններ չեն, միևնույն տեղանվան գրության (կամ արտասանության) տարբեր ձևեր չեն, այլ բոլորովին տարբեր տեղանուններ: Մեկը` ‹‹Սոմխեթի››-ն, նշանակում է Հայաստանը, մյուսը` ‹‹Սոմխիթի››-ն, Հայաստանից բացի նշանակում է նաև Վրաստան, վերջինիս այն մասը, որ կոչվում է ‹‹Ստորին Քարթլի›› (Քվեմո Քարթլի): …Տարիների ընթացքում ծանոթանալով վրաց մատենագրությանը, տեսանք, որ ‹‹Սոմխեթի›› և ‹‹Սոմխիթի›› բառերի վերոհիշյալ տարբերակումը համենայն դեպս մինչև XV դ. համար, արհեստական է, չունի աղբյուրագիտական հիմք, որը պարզեցինք նաև բազմաթիվ առանձին երկերի հատուկ քննությամբ››[6]: ‹‹Ի. Ջավախիշվիլին իր տեսությունը փաստարկում է ընդհանուր դատողություններով: Նա իր դրույթը չի հիմնավորում վրաց մատենագրության, մասնավորապես, պատմագրության հուշարձանների այն հատվածների կոնկրետ վերլուծությամբ, որոնց մեջ վկայված է ‹‹Սոմխիթի›› բառը: Այդպիսի աշխատանք, ‹‹Սոմխիթի›› բառի բովանդակությունը պարզելու համար, վրացագիտության մեջ չի կատարված: Վրացագետները հետագայում կրկնել են հիմնական միտքը, այն, որ իբր ‹‹Սոմխիթի›› նշանակում է Վրաստան` Ստորին Քարթլի: Եվ դրանով անվերապահ ճշմարտության արժեք է ստացել մի դրույթ, որը շատ հեռու է ճշմարտությունից››[7]: ‹‹Այսպիսով, ‹‹Սոմխեթի›› և ‹‹Սոմխիթի›› նույն բառն է, նույն բառի երկու տարբերակը: Քանի որ ստույգ է, անվիճելի, հաստատ, որ ‹‹Սոմխեթի›› նշանակում է Հայաստան, ապա դրա տարբերակ ‹‹Սոմխիթի››-ն էլ պետք է արտահայտի Հայաստանի մի տարբերակ: Որքան էլ դրանք արտահայտեն տարբեր հասկացություններ, դա կարող է լինել միայն ծավալի մեջ և ոչ էության: Մեկը կարող է արտահայտել ավելի մեծ տարածք, մյուսը` փոքր, բայց երկու դեպքում էլ Հայաստան: Չի կարող, անհեթեթություն է մտածել, որ Հայաստան նշանակող բառը մի դեպքում նշանակի Հայաստան, մի այլ դեպքում Վրաստան: Հայաստանի ինչ-որ մասը կարող էր լինել Վրաստանի կազմում (և եղել է), քաղաքականապես դա Վրաստան է: Բայց էթնո-տարածքային իմաստով դա այնուամենայնիվ Հայաստան է: Դա գիտակցվում է, գիտակցում է նաև Վախուշտին, ուստի իր ժամանակ քաղաքականապես Վրաստանի մաս հանդիսացող այդ տարածքը այնուամենայնիվ կոչում է Սոմխիթի-Հայաստան, որովհետև էթնո-տարածքային իմաստով դա Հայաստան է և ոչ Վրաստան: Ճիշտ այնպես, ինչպես որ այժմ քաղաքականապես Վրաստան է թե Հարավային Օսեթիան, թե Աբխազիան, բայց էթնո-տարածքային իմաստով Վրաստան չէ ոչ մեկը, ոչ մյուսը››[8]: ‹‹Քննված են վրաց պատմագրության բոլոր գործերը սկզբից մինչև 13-րդ դ.: Իմ նպատակն էր պարզել, թե ինչ են հասկացել վրաց պատմագիրները ‹‹Սոմխեթի›› և ‹‹Սոմխիթի›› տակ: …Բոլոր այդ գործերում չկա ‹‹Քվեմո Քարթլի›› (Ստորին Քարթլի) բառ, արտահայտություն: Վրաց պատմագիրները, իսկ նրանք հենց Քարթլի պատմությունը գրողներն են, ոչ մի գաղափար չունեն այն մասին, որ իրենց հայրենիքի ինչ-որ մասը կոչվում է ‹‹Ստորին Քարթլի››: Եվ քանի որ չի եղել ‹‹Ստորին Քարթլի›› երևույթը, ուստի չի կարող լինել նաև որևէ բառ այն արտահայտելու համար: Հետևապես ‹‹Սոմխիթի››-ն չէր կարող նշանակել ‹‹Ստորին Քարթլի››[9]:

Մեր կողմից ավելացնենք, որ վրաց հայտնի պատմաբան Մ. Ջանաշվիլին, թվարկելով ‹‹սուրբ Նինոյի Վրաստան մուտքի ժամանակ Վրաստանի ունեցած նահանգները››, առանձին նշում է Սոմխիթը և առանձին` Քարթլին[10]: Ջուանշերի երկի ռուսերեն ակադեմիական հրատարակության թարգմանիչ և ծանոթագրող Գ. Ծուլաիան նույնպես մատենագրի 12 անգամ հիշատակած Սոմխիթին նույնացնում է Հայաստանի հետ[11]:

Սա` ընդհանուր Սոմխեթ-Սոմխիթի մասին: Բայց ահա դրանից բխող ոչ պակաս կարևոր մեկ ուրիշ հարց էլ կա. իսկ ի՞նչ են հուշում երկրամասի բնակավայրերի անունները: Այս առումով Պ. Մուրադյանի ակնհայտորեն փոխզիջումային բնույթ ունեցող վերոբերյալ տեսակետը, թե ‹‹Սոմխիթը մի գավառ էր, ուր հավասարապես և հայեր էին ապրում, և վրացիներ` ամենևին էլ առանց վիճելու, թե ով ում հողում է ապրում››, չի հաստատվում տեղի տեղանվանաբանության (տոպոնիմիայի) ուսումնասիրությամբ: Լոռիում տարածված է -ուտ վերջավորությամբ տեղանունը (Արջուտ, Աճարկուտ, Ուռուտ, Թեղուտ, Լորուտ, Շամուտ, Դեղձնուտ, Մամխուտ, Կառնուտ, Կեչևուտ, Կաճաճկուտ, Կնճռուտ` Մառնեուլի հին անվանումը): Ըստ Գ. Ջահուկյանի` -ուտ տեղանվանական կազմիչը հնդեվրոպական ծագում ունի[12]: Մնում է հիշել, որ հայերենը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին, վրացերենը` իբերո-կովկասյան: Այսինքն` տարբեր լեզվաընտանիքներ, լեզվական տարբեր կանոններ: Ա. Շանիձեն գրում է, որ վրացերենում աշխարհագրական անունները սովորաբար կազմվում են բառի հիմքին ավելացնելով -եթ վերջածանցը (Օրբ-եթ-ի, Քոր-եթ-ի, Բի-եթ-ի)[13]: Ըստ այդմ, առանց այլևայլության կարելի է նշել, որ Հայաստանի Հանրապետության սահմաններում գտնվող ‹‹բուն վրացական›› Լոռի-Տաշիրում գոնե մեկ վրացական անունով բնակավայր չկա և չի եղել, մինչդեռ Վրաստանի Հանրապետության տարածքում, հատկապես, հարավային սահմաններից մինչև նրա Մցխեթ վաղեմի մայրաքաղաքն ընկած հատվածում (իմա` Հյուսիսային Գուգարք), տասնյակ բնակավայրեր կան, որոնց անվան նախնական ձևը հայկական է: Նույն Պ. Մուրադյանը հանիրավի մոռացության տրված մի հրապարակում ունի, որտեղ նա լեզվաբանության ընձեռած հնարավորություններով պատմության հնագույն շերտեր է վերհանում[14]: ‹‹Լեզվաբանական աշխարհագրության շնորհիվ հնարավոր է դառնում քննության առնել որոշ գավառների պատմական ճակատագրի ու էթնիկական կազմի խնդիրը››[15],– գրում է ճանաչված վրացագետը: Նրա առաջարկած բանալին հետևյալն է. տեղանուններում իբրև ուղղական հանդես եկող հայցական հոլովաձևը բնորոշ է միայն հայոց լեզվին (օրինակ` Ագուլիք-Ագուլիս, Գորիք-Գորիս, Մասիք-Մասիս, Ուխթիք-Ուխթիս//Ոխթիս, Ուրբանիք-Ուրբանիս, Մանգղիք-Մանգղիս): Վրաստանում զգալի թվով տեղանուններ կան, որոնք նույն ձևն ունեն, ինչ հայերենի հայցական հոլովով վերջավորությամբ անունները: Հայերեն նի-ս//լի-ս//րի-ս վերջավորության վրացերեն իս-ի տարբերակով տեղանուններից են Փազիսի, Խերթվիսի, Ռուիսի, Մանգլիսի, Առանիսի, Բոլնիսի, Դմանիսի, Պանկիսի, Քութա[թ]իսի և այլն: Նույնպիսի ձևափոխության արդյունք է նաև Թբիլիսի անունը. այն առաջացել է հայկական Տփղիք//Տփղիս բնակավայրի անունից: Կասկածի ենթակա չէ Պ. Մուրադյանի տեսակետը, ըստ որի` ‹‹Հայ և վրաց գրչության ու ազգային գրականության ստեղծումից էլ շատ առաջ, Գորգասալի կողմից աթոռանիստ քաղաք հիմնելուց էլ շատ առաջ նույն տեղում սկզբնապես Տփղիք անվանումով բնակավայր է եղել: Սակայն դպրության շրջանում այն արդեն Տփղիս ձևն ուներ››[16]: Պատահական չէր, ուրեմն, որ մինչև խորհրդայնացումը հայերը գրավոր խոսքում նախընտրում էին Տփղիս, իսկ բանավորում` Թիֆլիս ձևերը:

Անշուշտ, սպասելի էր, որ վրացի պատմաբաններն ամենևին ոչ եղբայրական խանդաղատանքով կընդունեն Պ. Մուրադյանի տեսակետը, չնայած, որ այն վիճելի համարվող բազմաթիվ հարցեր է պարզաբանում: Եվ ահա իր ժամանակին նրանց հրապարակած հապճեպ պատասխանից իմանում ենք, որ ‹‹Tbilisi (Тбилиси) տեղանունը թափանցիկ և համոզիչ վրացական ստուգաբանություն ունի››[17]: Այնուհետև` նույն հանգերգով: Սույն հուզառատ ընդդիմախոսողները ‹‹թափանցիկ և համոզիչ›› տեղանվան ներկայիս ձևն իրավացիորեն բխեցնում են վրացերեն թբիլի (հայերեն` տաք) բառից, ընդգծելով, որ դա բացատրվում է նրա տարածքում հանքային տաք ջրերի գոյությամբ: Ինչ վերաբերում է քաղաքի անվան Թիֆլիս նախկին ձևին, ապա այն պարզապես կառուցվել էր թբիլի բառարմատի հունա-արաբա-պարսկա-թուրքա-ռուսական աղավաղված տարբերակի վրա: Թվում է` ամեն ինչ համոզիչ է ու վերջնական: Այդ դեպքում, սակայն, ինչո՞ւ են հոդվածագիրները խուսափում հայերեն Տփղիս ձևը հիշատակելուց: Չէ՞ որ, եթե դա էլ համարենք Թիֆլիս-ի մի աղավաղում, ապա հարցն ինքնըստինքյան կգտնի իր պատասխանը: Ըստ այդմ, ինչո՞ւ են նրանք Տփղիս-ը ‹‹մոռանում››, եթե պահը հարմար է ասպարեզ հանելու հայ պատմաբանի աճպարարությունները…

Փորձենք ինքներս առաջ գնալ և պարզել, թե ի՞նչ է այդ Տփղիս-ը, արդյոք հայերեն ինչ-որ բան նշանակո՞ւմ է, թե՞ բաղաձայնների անհեթեթ կուտակում է: Անշուշտ, պատասխանը գտնելու համար առաջին հերթին պիտի կարողանանք հասկանալ նրա կառուցվածքն ու իմաստը (ի վերջո, տեղանունը նախևառաջ տեղեկություն է տվյալ տեղի ու տարածքի մասին): Հետևաբար, կրկին հիշենք, որ քաղաքը գտնվում է տաք վայրում, այնուհետև` հայերեն տաք, ջերմ բառերի համարժեքն է տապ բառը: Աճառյանը համարում է, որ վրացերեն տփիլի (թբիլի) – տաք բառը պատահական նմանություն ունի (մի՞թե պատահական) հայերեն տապ բառի հետ[18]: Ըստ այդմ, եթե նույն այս բառի տապ-տպ-տփ հնչյունափոխված ձևը մեզ թույլ է տալիս ստուգաբանել Տփղիս-ի առաջին բաղադրիչը, ապա ի՞նչ անենք նրա -ղիս կամ -ղիք վերջնամասի հետ: Հասկանալի է, որ այն ածանց չէ (հայերենում նման ձևույթ չկա), նշանակում է` լիարժեք բառ է: Բայց ի՞նչ բառ է, տեղանքն ի՞նչ է հուշում: Այս պարագայում վրացերենը մեզ օգնական չէ, որովհետև թերի է, կիսատ է, ընդամենը ասում է` տաք գումարած իրենց պնդած is-i վերջածանցը[19]: Հայերեն տապն էլ է տաք, ուրեմն` տաք, բայց ի՞նչ` օ՞դ, ջո՞ւր, հո՞ղ: Հայերեն ո՞ր բառն է սրանցից մեկնումեկին փոխարինում, ընդսմին -ղիս կամ -ղիք պարունակում (ավելի շուտ -ղիք, որովհետև Պ. Մուրադյանը համոզում է, որ դա է նախաձևը): Պարզվում է` կա այդպիսի բառ: Ահա այն` աղիք: Այստեղ ոչ մի հորինվածք չկա` Հրաչյա Աճառյանն է բացատրում. աղի(ք) հայերեն նշանակում է նաև ընդեր(ք)[20]: Սրանով ամեն ինչ իր տեղն է ընկնում. տապ + աղիք = Տապաղիք` բնիկ հայերեն իմաստ արտահայտող տեղանուն: Շատ հավանական է, որ Տփղիսի հնագույն, անդրենածին ձևը հենց Տապաղիք է եղել, այնպես, ինչպես ունեցել ենք Դարանաղի(ք), Մարդաղի(ք), Մանանաղի(ք) գավառանուններ: Ժամանակի ընթացքում, գուցեև օտար ազդեցությամբ, բառը ճապաղվել է, գռեհկացվել (չնայած` հայերենի կանոնների համաձայն), կրել հետևյալ ձևափոխությունը. Տապաղիք-Տպղիք-Տփղիք-Տփղիս (ա ձայնավորները սղվել են, պ բաղաձայնը հնչյունափոխվել է փ-ի): Այսպիսով` Տփղիս նշանակում է տաք ընդերք: Պարզ, կոնկրետ և հասկանալի: Սա նշանակում է նաև, որ վրացերեն անորոշ ու կիսատ Թբիլի-սին (տաք` ի՞նչ) ավելի ուշ շրջանի նմանեցում է հայերեն Տփղիս-ին:

Պ. Մուրադյանը, ահա, նկատի ուներ նախաթիֆլիսյան այս բնակավայրը, որը եղել է հայկական, իսկ անունը` Տփղիս[21]: Հայ վրացագետի դիտարկումներն ամբողջովին տրամաբանական են և ամենևին ապրիորի, տեսական հարցադրումներ չեն: Անհրաժեշտ է պարզապես խնդիրը տեսնել այն նույն չափումներում, նույն ժամանակաշրջանում ու տարածաշրջանում, որն առաջարկում է հեղինակը: Ինչ վերաբերում է նրան, թե որն է վրացական պատմագիտական շրջանների մտահոգության բուն պատճառը, ապա հենց իրենք էլ ակամայից խոստովանում են դա, երբ գրում են` ‹‹եթե մի լեզվի ազդեցության տարածքում բացահայտվել է այլալեզու տեղանունների համակարգ (և ոչ թե առանձին անուններ), ապա դա լուրջ վկայություն է վաղ ժամանակներից տվյալ տարածքում ուրիշ լեզվով խոսող մեկ այլ ժողովրդի բնակության մասին››[22]:

Ավելացնենք, որ սա ոչ միայն ճիշտ միտք է ընդհանրապես, այլև լույս է սփռում հեռավոր ժամանակների վրա, ակամայից ճշգրիտ բացահայտում անցյալում տիրող իրավիճակը: Այո, իսկապես, մինչև Կուր գետն ընկած տարածքում հայկական տեղանունների մի ամբողջ համակարգ է եղել, որն աստիճանաբար քայքայվել և օտարվել է:

ЕЩЕ РАЗ К ВОПРОСУ О ТОПОНИМИКЕ

СЕВЕРНОГО ГУГАРКА

ГАМЛЕТ ДАВТЯН

Резюме

Как известно, географические названия Сомхет или Сомхит часто подвергаются разночтениям. Особый  интерес возникает при изучении названий поселений. В регионе Лори самое распространенное название оканчивается на ուտ (ут), которое имеет индоевропейское происхождение. Известно, что армянский язык принадлежит к семейству индоевропейских языков, а грузинский – к иберо-кавказским. Таким образом, мы имеем дело с разными языковыми семействами, которые отличаются разными языковыми правилами. А. Шанидзе пишет о том, что в грузинском языке географические названия составляются при помощи прибавления к основе слова суффикса եթ (ет). Таким образом, бессомненно можно отметить то, что на сегодняшней территории Республики Армения в Лори-Ташире нет и никогда не было ни одного поселения с грузинским наименованием. Тогда как десятки поселений, находившихся  на территории Республики Грузия, начиная с южных границ и кончая древней столицей Мцхети, имеют первичные армянские наименования. Результатом изменения является и само название Тбилиси. Оно возникло от  названия армянского поселения Тпгик//Тпгис. Вероятнее всего, в прошлом название Տփղիս (Тпгиса) звучало по-другому: Տապաղիք` տապ+աղիք (Тапагик тап+агик). Это название имеет исконно армянское происхождение, которое образовалось от корней տապ = տաք (тап–жара) и աղիք = ընդերք (агик – недра). С течением времени слово видоизменяется и грубеет. Таким образом, Тпгис означает горячие недра. Это означает, что по-грузински слово Тбилиси и есть уподобление армянского Тпгиса. Очевидно, что в древние времена на территории, растянувшейся до реки Куры, была большая система армянских наименований, которая в свою очередь постепенно развалилась и была отчуждена.

ONCE MORE ON THE ISSUE OF TOPONYMY

OF NOTHERN GUGARK

HAMLET DAVTYAN

Summary

As is  known the geographical names of Somkhet or Somkhitis often submitted to different understanding. In this sense the names of territory settlements are more interesting. The toponymic name with –ut ending  is widespread in Lori, which has an Indo-European origin. It is  also known that Armenian belongs to Indo-European family of languages, Georgian belongs to Ibero-Caucasian. So these are different families of languages with different lingual rules. A. Shanidze has written that in  Georgian language the geographical names are usually formed by adding –et suffix to the basis of the word. According to that, unquestioningly, it can be mentioned that in Lori-Tashir “main Georgian place” which is in the borders of the Republic of Armenia there isn’t at least one settlement with Georgian name and there hasn’t been. But in the territory of the Republic of Georgia especially from the southern borders up to its ancient capital Mtskhet (now Northern Gugark) there are dozens of settlements the preliminary names of which are Armenian. The result of modification is also the name of Tbilisi – it origins from Armenian settlement name Tpkhik//Tpkhis. Probably the ancient, initial form of Tpkhis has been Tapakhik (ï³å(hot) + ³ÕÇù (lithosphere)). In the course of time the word changes and grows rude. It also means that  Tbilisi in Georgian is like  Armenian Tpkhis. So it is evident that in ancient times there has been a whole system of Armenian settlement names in the territory of the river Kur, which was gradually  decomposed and banished.

Заметки

[←1]

Տե՛ս Ի. Ջավախիշվիլի. Վրաստանի սահմանները, Թբիլիսի, 1919 (վրացերեն):

[←2]

Վրաց ժամանակագրություն (1207–1318), թարգմ., առաջաբ. և ծանոթ. Պ. Մուրադյանի, Երևան, 1971, էջ 31–32:

[←3]

Խ. Թորոսյան. ‹‹Թագակիրների պատմությունն ու գովաբանությունը›› որպես Զաքարյան Հայաստանի ու Զաքարյանների պատմության սկզբնաղբյուր, Երևան, 1992, էջ 137:

[←4]

Նույն տեղում, էջ 118:

[←5]

Տե՛ս Х. Торосян. Топоним «Сомхити» в грузинских первоисточниках. Ереван, 2003.

[←6]

Խ. Թորոսյան. նշվ. աշխ., էջ 116–117:

[←7]

Նույն տեղում, էջ 123:

[←8]

Նույն տեղում, էջ 160:

[←9]

Նույն տեղում, էջ 161–162:

[←10]

Տե՛ս М. Джанашвили. История грузинской церкви, кн. I, Обращение картвельцев. Тифлис, 1898, с. 22–23.

[←11]

Տե՛ս Д. Джуаншериани. Жизнь Вахтанга Горгасала, пер., введ. и примеч. Г. Цулая. Тбилиси, 1986, c. 145.

[←12]

Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան, 1987, էջ 415:

[←13]

Տե՛ս Խ. Թորոսյան. նշվ. աշխ., էջ 159:

[←14]

Տե՛ս П. Мурадян. Винительные формы в именительном по данным топонимики Армении.– «Вестник общественных наук» АН АрмССР, 1971, ¹ 4, с. 21–38.

[←15]

Նույն տեղում, էջ 38:

[←16]

Նույն տեղում, էջ 36:

[←17]

А. Ониани, З. Сарджвеладзе. Против извращения вопросов грузинской топонимики.– «Мацне», серия языка и литературы. Тбилиси, 1971, ¹ 3, с. 37–41.

[←18]

Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. IV, Երևան, 1979, էջ 372:

[←19]

Տե՛ս Грузинская ССР, энциклопедия. Тбилиси, 1981, с. 318.

[←20]

Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. I, Երևան, 1971, էջ 128:

[←21]

Տեղանունները ձեռնտու տարբերակով ստուգաբանելու, իրականում` յուրացնելու վարպետ են նաև թուրքերը: Սրանք, օրինակ, Աղթամար կղզու անունը թուրքերեն ‹‹թարգմանում›› են Ակ դամար, իբր` Սպիտակ երակ, և վատ չեն զգում, որ դրանից անհեթեթություն է ստացվում: Կարևորը, որ հայերեն չէ:

[←22]

А. Ониани, З. Сарджвеладзе. Նշվ. աշխ., էջ 41: