ՏԱՎՈՒՇԻ ԲԱՆԱՍԱՑՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ԷՍԹԵՐ ԽԵՄՉՅԱՆ

Բանահյուսական նյութի զարգացման, պահպանման, գոյատևման և փոխանցման գործում հիմնական ծանրությունն ընկնում է այն անհատների վրա, որոնց ընդունված է անվանել բանասաց[1]: Տավուշի մարզում բանասացին անվանում են հեքիաթ կամ նաղլ պատմող և առակախոս: Նրանց հիշողության մեջ դեռևս պահպանվող, անցյալից ժառանգություն ստացած ժողովրդական բանահյուսության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ժողովուրդը ավանդաբար այն ընդունում և պահպանում է այնպես, ինչպես ժառանգել է նախնիներից: Հայտնի է, որ բանահյուսական ստեղծագործությունները կոլեկտիվ մտածողության արդյունք են և ոչ մի հեքիաթ, զրույց կամ երգ չունի կոնկրետ հեղինակ: Ակնհայտ է, որ յուրաքանչյուր ազգ հանրահայտ թեման, բանահյուսական սյուժեն և մոտիվը յուրովի է զարգացրել` դրանում ներդնելով սեփական ազգային նկարագիրն ու բնավորությունը, երևույթների ընկալման, գնահատման ու վերարտադրման իր ազգային ու տեղական մոտեցումները: Հարկ է նշել, որ համաշխարհային բանահյուսական ժառանգության հեքիաթային հանրահայտ սյուժեներն ու մոտիվները, առասպելներն ու ասքերը տարբեր ազգերի կողմից դարեդար պատմվելով` տարբեր ճանապարհներով  փոխանցվել են միմյանց և դրանցից ձևավորել յուրաքանչյուրի ազգային ինքնագիտակցությանն ու նկարագրին բնորոշ հարուստ ու բազմազան բանահյուսական երկեր, որոնք կազմել են տվյալ ազգի հոգևոր կյանքի հիմքը: Շարունակական փոխանցումների շնորհիվ բանահյուսական երկը դառնում է ավանդական ժառանգություն, փոխանցվում է  մեկ միջավայրից մեկ այլ միջավայր՝ վերամշակվելով վերածվում  համաժողովրդական ստեղծագործության[2]:

Հայ բանահյուսական ավանդույթը ձևավորվել և զարգացել է Հայաստանի պատմաազգագրական բոլոր տարածքներում. դրա ձևավորմանն ու հղկմանը մասնակցել է ողջ ազգը և, մասնավորապես, այն շնորհալի անհատները, ովքեր իրենց անձնական ներդրումն են ունեցել յուրաքանչյուր հեքիաթի, զրույցի, երգի ու հանելուկի ոճավորման, կոկման, ազգային ինքնատիպ գույներ ու ոգի հաղորդելու գործընթացի մեջ: Սույն գործընթացի հիմքում անհատական ծագումով նյութն է, որի կոլեկտիվ մշակումը ձևավորել է բանահյուսական ստեղծագործությունը: Պատմաազգագրական յուրաքանչյուր տարածաշրջան բանահյուսական ժառանգությանը հավելել է իր բարբառի, կենցաղի, սովորույթների ու հավատալիքների ուրույն նրբերանգները` դրանով նպաստելով համահայկական բանահյուսական ժառանգության հարստացմանը: Հեքիաթը, զրույցը, ավանդությունը, երգ ու պարը, բազմաբնույթ խաղերն ու սովորույթները, հավատալիքներն ու ծեսերը կազմել են տավուշցու առօրյայի անքակտելի մասը: Դրանցից յուրաքանչյուրն ուներ կատարման իր ժամանակը, առիթն ու անհրաժեշտությունը, անհատ ու խմբակային կատարողներն ու պահանջվող միջավայրը: Ջանգյուլումի (Համբարձման) խաղիկները կենցաղավարել են երիտասարդ կանանց ու աղջիկների միջավայրում և նրանց խմբերի կողմից, կատարվել կոնկրետ ծեսի ու տարվա որոշակի կանոնակարգված ժամանակահատվածի ընթացքում[3]: Հարսանեկան ծիսակարգն ուղեկցվել էր երգերի շարքով, որոնց կրողներն ու կատարողները երիտասարդ տղաների ու աղջիկների խմբերն էին[4]: Գյուղաշխարհի բազմաբնույթ աշխատանքային գործընթացներն ուղեկցվում էին աշխատանքային երգերով, որոնց կրողներն ու կատարողները` հայ շինականն ու գեղջկուհին, յուրաքանչյուր երգ կատարում էին իր տեղում և իր ժամանակին[5]: Հողագործը վարի պրոցեսի ընթացքում երգում էր ծիսական նշանակություն ունեցող և ապագա բերքի հաջողությունը ապահովող ‹‹Հորովել››-ը, որը սեռական հմայագործություն ու հողի բեղմնավորման նպատակ էր հետապնդում[6]: Կթվորուհին կթի ընթացքում երգում էր ‹‹Կովկիթի երգը››, որը նույնպես ծիսական նշանակություն ուներ, և կթվորի սերը, ջերմությունն ու խնդրանքն էր փոխանցում կթվող անասունին[7]: Երգերի բոլոր տեսակները կատարվել են գյուղական համայնքի սեռատարիքային տարբեր խմբերի կողմից: Գյուղական համայնքն ինքնըստինքյան բաղկացած էր կատարողներից և ունկնդիրներից ու լավագույնս բնութագրում էր բանահյուսության կոլեկտիվ առանձնահատկությունը:

XX դարի 50–70-ական թվականներին Տավուշի մարզի գյուղերում կենցաղավարող բանահյուսական ժանրերի պահպանումն ու փոխանցումը կատարվում էր ոչ միայն տոների, ծեսերի ու տարբեր միջոցառումների, այլև գյուղական համայնքի աշխատանքային ու հանգստյան հավաքատեղիների միջոցով: Մարզի համար հատկանշական էին հետևյալ հավաքատեղիները, որոնք ծառայում էին որպես բանահյուսական նյութի պահպանման ու փոխանցման օջախներ[8]:

1. Ծխախոտագործական չորանոցները: Տավուշի մարզի գյուղատնտեսության կարևոր ճյուղերից մեկը ծխախոտագործությունն էր, որի մեջ հիմնականում ընդգրկված էին կանայք: Հավաքված ծխախոտի շարման գործընթացը տեղայնացած էր չորանոցներում: Ծխախոտ շարելու ընթացքում կանանց մեջ սկիզբ էր առնում խոսք ու զրույցը, որն ընդգրկում էր նաև ժողովրդական բանահյուսության տարբեր ժանրեր` զվարճախոսություն, երգ, առած-ասացվածք, անեծք-օրհնանք: Այս միջավայրում ակտիվորեն կենցաղավարում էր անեծքի ժանրը` որպես անձնական փոխհարաբերությունները կարգավորող միջոց:

2. Անասնապահական ամառանոցները (յայլաներ), որտեղ հովիվները, նախրապաններն ու կթվորներն աշխատանքային ընդմիջումների և հատկապես երեկոյան հանգստի պահերին, բոլորվելով բացօթյա օջախի կամ խարույկի շուրջը, օրվա տպավորությունները փոխանակելուց հետո անցնում էին հեքիաթասացությանը:

3. Անտառահատող և ածուխ պատրաստող խմբերը կամ բրիգադները: Տավուշի մարզի անտառներում գործում էին անտառահատող ու ածուխ պատրաստող խմբեր, որոնց աշխատանքային ընդմիջման ժամերը ծառայում էին ոչ միայն պասիվ, այլև ակտիվ հանգստի համար: Բրիգադի անդամները ժողովրդական խաղեր էին խաղում, հանելուկներ էին գուշակում, իսկ տարեցները հեքիաթ էին պատմում:

4. Գյուղական մանկապարտեզները, որտեղ դաստիարակչուհիները ‹‹վերևից›› պարտադրված ծրագրերին զուգահեռ երեխաների կրթության համար օգտագործում էին նաև իրենց տատիկներից սովորած ժողովրդական հեքիաթները, մանկական երգերը, հանելուկները, շուտասելուկները, խաղերը և այլն:

5. Գյուղական բացօթյա հավաքատեղիները կամ, տավուշցու բառերով ասած, ‹‹գեղամեջը››: ‹‹Գեղամեջը›› բնորոշ է Տավուշի բոլոր գյուղերի համար և այն հիմնական հավաքատեղին է, որտեղ տարերայնորեն քննարկվում են հանրապետության, մարզի և գյուղի նորությունները: Միևնույն ժամանակ ‹‹գյուղամեջը›› ծառայում է որպես բանահյուսական լսարան: Այնտեղ ցերեկը հավաքվում էին այն մեծահասակները, ովքեր ընդգրկված չէին տվյալ օրվա կոլտնտեսային աշխատանքներում և թոշակառու ծերունիները, ովքեր աշխատում էին միայն իրենց տնտեսության մեջ (բանջարանոց, այգի, ընտանի կենդանիների խնամք): Նրանք վաղ առավոտից իրենց տնային պարտականությունները կատարելուց հետո հավաքվում էին գյուղամիջում, հիշում անցած օրերը, պատմում իրենց կյանքի բազմազան դիպվածները: ‹‹Գյուղամեջի›› լսարանի կազմը երեկոյան ժամերին համալրվում էր դաշտերից, անտառներից, անասնապահական ֆերմաներից տուն վերադարձած աշխատավորներով, ովքեր մասնակցում էին զրույցներին և իրենց  լուման էին բերում ընդհանուր բանահյուսական մթնոլորտի ապահովմանը:

Յուրաքանչյուր հավաքատեղի ուներ մի քանի ‹‹առակախոս››, ովքեր հայտնի էին իրենց բանահյուսական երկացանկով և ունկնդիրների պահանջով պատմում էին հրաշապատում, իրապատում և կենդանական հեքիաթներ, ավանդություններ, զվարճախոսություններ, հուշապատումներ և այլն: Հավաքատեղիները դեպի իրենց էին գրավում  նաև այն երիտասարդներին ու դպրոցականներին, ովքեր սիրում էին լսել վարպետ բանասացների պատումները:

Տավուշի  մարզի յուրաքանչյուր բնակավայր ուներ իր վարպետ բանասացները: Բանահավաքչական աշխատանքների ընթացքում XX դարի 50–70-ական թվականների բանահավաքները բազմաժանր բանահյուսական-ազգագրական նյութեր են գրառել սեռատարիքային տարբեր խմբերի տղամարդ և կին բանասացներից: XX դարի 50–70-ական թվականներին նյութ տրամադրած բանասացների զգալի մասը ծնվել է XIX դարի վերջին և  XX դարի սկզբին ու ապրել է պատմական այն ժամանակահատվածում, որը  սահմանագիծ է եղել ավանդական անցյալի ու ներկայի միջև: 149 բանասացներ ծնվել են  XIX դարում, ներկայացրել են սեռատարիքային ավագ խմբերը, եղել են անգրագետ կամ կիսագրագետ: 16 բանասացներ 90 և ավելի տարիք են ունեցել, 7 բանասաց՝ 100-ից բարձր[9]: Տարիքային ավագ խմբերի բանասացներն աչքի են ընկել ավանդապահությամբ, իրենց իմացածը սրբությամբ պահպանելու ու փոխանցելու մտահոգությամբ: Վարպետ բանասաց, 103-ամյա Շաքար Դանիելյանն իր բանահյուսական երկացանկը սովորեցրել էր հարսին՝ Օֆելյա Դանիելյանին, որը հիվանդ սկեսրայրին գոհացնելու համար նրա երկացանկից ներկայացրեց մի քանի ստեղծագործություն[10]: Այս իրողությունը խոսուն վկայություն է այն մասին, որ բանահյուսական պատումները ոչ բոլոր ունկնդիրներն են, որ կարող են ամբողջությամբ մտապահել ու վերարտադրել. դրա համար պետք են օժտված և բանահյուսության ավանդույթներն ընկալելու և զարգացնելու ունակ անհատներ: Ավագ սերնդի բանասացների երկացանկը հիմնականում կազմված էր կամ արդեն կենցաղավարումից դուրս եկած ժանրերից, ծեսերից ու հավատալիքներից կամ էլ դեպի մահացում գնացող վիպական երկարաշունչ ստեղծագործություններից: Եթե XIX դարի վերջին բանահավաք Քաջբերունին գրառել էր ազգային տոնածիսական երգերի ամբողջական նմուշներ, ինչպես, օրինակ, ‹‹Ալելույա››-ն[11] կամ մանկախաղի երգերը[12], ապա XX դարի 50–70-ական թվականների բանահավաքները միայն առանձին անհատների հիշողության մեջ պահպանված պատառիկներ են գրանցել[13]:

Ակնհայտ է ավագ սերնդի բանասացների կապը XIX դարի շնորհալի բանասացների ասացողական ավանդույթի հետ: Հետևելով ու հարազատ մնալով նրանց երկացանկին ու կատարման ոճին՝ օժտված բանասացները ոչ միայն ընդօրինակում էին իրենց վարպետների շարժուձևը, ձայնի հնչերանգն ու ելևէջները, նրանց օգտագործած բառագանձը, կատարողական վարպետությունը, այլև տեքստի մեջ ներմուծում էին սեփական փոփոխություններն ու բացատրությունները, պատմական տվյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ հասկացությունները, ունկնդրին հասկանալի տեղանունները, հերոսի բնավորությունն ու նկարագիրը ընկալելու համար նրանց ունկնդիրների միջավայրից որևէ մեկի կամ սեփական անձի հետ համեմատելը, հանպատրաստից ստեղծագործելն (իմպրովիզացիա) ու տեքստային հավելումներն անելը և այլն: XX դարի 50–70-ական թվականների  վարպետ բանասացներն ավանդական բանահյուսության ստեղծագործությունները հարմարեցնում էին ապրած ժամանակաշրջանին և լսարանի պահանջներին: Ավանդական միջավայրի բացակայությունն աներկբայորեն ազդել է բանահյուսական ժանրերի ավանդական նկարագրի վրա: Ինչպես նկատել է Բ. Ն. Պուտիլովը, որպեսզի ավանդական բանահյուսությունը կենցաղավարի ամբողջ կենսունակությամբ, անհրաժեշտ է ավանդական միջավայր[14], հետևաբար, վերջինիս կորուստն ու փոփոխությունը ժամանակակից բանասացի առաջ խնդիր է հարուցում նորովի մոտենալ բանահյուսական ավանդական պատումին: Կենցաղավարումից դուրս եկած և մոռացված ծեսերը, սովորույթները, կենցաղային առարկաները, այլևայլ երևույթները ժամանակակից ունկնդրին հասկանալի չեն և լուսաբանման, բացատրության կարիք են զգում: Այս պարագայում ի հայտ է գալիս բանասացի միջամտությունը, որը պայմանավորված է տվյալ անհատի իմացություններով ու կարողություններով: Շնորհալի բանասացը բանավոր խոսքի վարպետ է, որը զուգահեռներ է անցկացնում ժամանակակից երևույթների հետ, նորամուծություններ է կատարում, օգտագործում է նորաբանություններ, որոնք ավելի հասկանալի են ժամանակակից ունկնդրին: Այսպես՝ ‹‹Ատրճանակը հանըմ ա, ծառին կրակ ա տալի›› [ՀԱԲ, հ. 25, - 10 (10), ‹‹Ջոմշուդն ու Մոմշուդը››, էջ 71], ‹‹Նամակը փոշտն են քցըմ, որ փոշտն են քցըմ, քյնըմ ա էտ տղին հասնըմ էտ նամակը›› [ՀԱԲ, հ. 25, , - 11 (11), ‹‹Բազրգյանի հեքիաթը››, էջ 76], ‹‹Էդ մարթը քյն(ց, քյն(ց գյուղխորհրդին քյթ(վ›› [ՀԱԲ, հ. 25, - 6 (6), ‹‹Թաքավորի սանիկը››, էջ 48], ‹‹Կնիկը հեռախոսով տալիս ա, կյ(լիս են, ամեքը իրանց պալատից կյալիս են›› [ՀԱԲ, հ. 25, - 20 (20), ‹‹Ճարպիկ տղան ››, էջ 103], ‹‹Էտ տղեն վեր ա կենըմ, քյնըմ են պլոշչադը›› [ՀԱԲ, հ. 21, - 2 (2), ‹‹Թաքավորի տղեն ու զմրութ ղուշը››, էջ 21]:

Բանասացի անհատականությունն ու ստեղծագործական մոտեցումները ի հայտ են գալիս հատկապես վիպական բանահյուսության ժանրերում: Նա իր ուսերին է կրում պատումի ողջ ծանրությունը: Յուրաքանչյուր վարպետ բանասաց, որն առանձնանում է իր կատարողական ձիրքով, տվյալ հասարակության մեջ ունի իր արժանավոր դիրքն ու հարգանքը, իր ծանրակշիռ խոսքը և երիտասարդներին ուղղություն ու խորհուրդ տալու իրավունքը[15]: Այս փաստը մեկ անգամ ևս հաստատում է, որ հայ ազգի հզոր գենոֆոնդը պահպանվում է մեր  գյուղաշխարհում:

Հասարակության վերաբերմունքը բանասացի նկատմամբ ավանդաբար փոխանցվող երևույթ է: Այս պարագայում հասարակության գործառույթը բանասացին ոչ միայն լսելը, այլև գնահատելն է: Ժամանակին հեքիաթասացությունն ու երգասացությունը պահանջարկ վայելող յուրօրինակ մասնագիտություն է եղել: Այն, որ բանասացները հնում իրենց պատումների համար վարձատրվել են, մթագնված կերպով պահպանվել է հեքիաթային բանաձևերի մեջ[16]: Ըստ էության, բանասացները միմյանցից տարբերվում են թե՛ իրենց բանահյուսական երկացանկով, թե՛ պատմելաոճով, թե՛ նախասիրած թեմատիկայով: Տավուշի բանասացների զգալի մասը աչքի է ընկնում երկարաշունչ հեքիաթներ պատմելու վարպետությամբ: Նրանց պատումները հագեցած են ավանդական բանաձևերով, կատարվում են հեքիաթասացության մշակված ձևերով:

Հայտնի է, որ բանահյուսությունը համաժողովրդական սեփականություն է, և հասարակության յուրաքանչյուր անդամ գիտե հեքիաթ, առակ, երգ կամ բանահյուսական որևէ այլ ստեղծագործություն, սակայն ոչ բոլոր իմացողները կարող են վերարտադրել իրենց իմացածը: Հեքիաթասացությունը, բանասաց լինելը արվեստ է և որոշակի ունակություններ է պահանջում, որի մասին արդեն խոսք գնացել է: Բանասացների մեջ էլ հանդիպում են տաղանդավոր և անտաղանդ ասացողներ:

Նույն հեքիաթի տարբերակի պատումը տարբեր բանասացների մոտ կարող է տարբեր կերպ հնչել: Ոմանք կարողանում են այն պատմել ոգևորությամբ ու հետաքրքիր՝ օգտագործելով բարբառային զինանոցի  լավագույն դրսևորումները, իսկ ոմանք անհարկի կրկնություններով ու ձգձգումներով պատումը դարձնում են ձանձրալի ու անհետաքրքիր: Այսօրինակ փաստերը առաջ են մղում բանասացի օժտվածության հարցը, որով պայմանավորված է գրառվող նյութի որակը: Թեև գրառումների ընթացքում առաջնությունը տրվել է լավագույն և օժտված  բանասացներին, սակայն քիչ չեն նաև պատահական բանասացներից գրառած նյութերը, որոնց պատումների համատեքստում երբեմն պահպանված են լինում մոռացված ու կորսված մոտիվներ, սյուժեներ կամ այնպիսի աննշան թվացող մանրուքներ, որոնք կարևոր են գիտահետազոտական աշխատանքի համար:

Տավուշի ավագ սերնդի բանասացների սոցիալական կազմը միատարր էր. նրանք գյուղացիներ էին և զբաղվում էին հողագործությամբ ու անասնապահությամբ: Հանդիպում էին նաև տարբեր արհեստներով զբաղվող բանասացներ, ինչպես օրինակ՝ ներկարար, դարբին, սվաղ անող, չուխա կարող, կոշկակար, գինեգործ, գորգագործ, ատաղձագործ, մեղվաբույծ: XX դարի սկզբին ծնված բանասացները նույնպես պատկանել են գյուղացիական դասին և աշխատել են կոլտնտեսություններում ու կատարել են հողագործական, այգեգործական, ծխախոտագործական, անասնապահական աշխատանքներ: Կրթական մակարդակի բարձրացման  հետ կապված՝ փոխվել է նաև նրանց սոցիալական կազմը և աշխատանքային ոլորտը: Միջին և կրտսեր սերնդի բանասացների մեջ ի հատ են եկել  ուսուցիչներ, բժիշկներ, գյուղատնտեսներ ու ճանապարհաշինարարներ, առևտրի ոլորտում և վարչական կառույցներում աշխատողներ:

Բանասացների սոցիալական պատկանելիությունը չի ազդել նրանց բանահյուսական իմացությունների վրա, որովհետև նրանք բոլորը ծնվել և մեծացել են այն ավանդական միջավայրում, որը ձևավորել է նրանց որպես բանասաց: Յուրաքանչյուր բանասաց, որին հարց է առաջադրվել իրենց իմացությունների սկզբնաղբյուրը պարզելու ու ճշտելու համար, մատնացույց է արել նախ իր ընտանիքը, մերձավորներին, ապա այն ավանդական միջավայրն ու վարպետ բանասացներին, ումից ժառանգել է իր բանահյուսական երկացանկը:

Մեր դիտարկումները ցույց են տվել, որ Տավուշի՝ XX դարի 50–70-ական թվականների բանասացները մարզի եռաշերտ հանրության[17] անմիջական հետնորդներն են և ժառանգել են տեղական, արցախյան, արարատյան, պարսկահայ և արևմտահայ հատվածների ավանդական բանահյուսությունը: Արևմտահայ հատվածը ներկայացնող բանասացների առաջին սերունդը, որի մանկությունն անցել է բնօրրանում, պահպանել է իր ծննդավայրի բանահյուսական երկացանկը և ասացողական ավանդները, մասամբ նաև բարբառը: Առաջին սերնդի ներկայացուցիչները (Հարություն Հարությունյան – Վան, Նշան Հովհաննիսյան – Խիզանի Խարխոց գյուղ, Աբրահամ Գրիգորյան – Բիթլիսի Նաբային գյուղ, Ալեքսան Շահբազյան – Կարս, Ազիզ Մուրադյան – Մոկաց գավառի Հաղին գյուղ, Ահարոն Եղիազարյան – Հայոց Ձորի Հնդստան գյուղ, Համբարձում Կարապետյան – Շատախ, Զմրուխտ Կարապետյան – Ալաշկերտի Բերդ գյուղ և ուրիշներ) տեղավորվել են Տավուշի մարզի գյուղերում երիտասարդ տարիքում, ամուսնացել են միմյանց հետ և սկզբնական շրջանում ապրել են ներփակ ու տեղացիների հետ ամուսնական կապեր չեն հաստատել: Գաղթից հետո առաջին տասնամյակներին նրանց հարմարվելու և ինտեգրման գործընթացը դանդաղ է կատարվել: Բնօրրանի, հարազատների, ունեցվածքի կորուստը ծայրաստիճան սրել էր արևմտահայ գաղթականության զգացմունքները: Նրանց մնացել էր հիշողությունը, հուշերը, ժողովրդական բանավոր ավանդույթն ու հոգևոր մշակույթը, որոնք դարձան այն պատվանդանը, որին կառչելով` դիմակայեցին ահավոր ողբերգությանը: Արևմտահայ գաղթականության առաջին սերնդի բանասացներն իրենց բնօրրանի բանահյուսությունն ավանդել են ոչ միայն իրենց զավակներին, այլև՝ տեղացիներին: Անկախ այն բանից, թե հայ մարդը որտեղ է բնակվում, նա մնում է իր նախապապերից ժառանգած ավանդույթների կրողն ու շարունակողը: Տավուշի մարզի բազմաշերտ բնակչության միաձուլումը նպաստել է հայ ժողովրդի տարբեր հատվածների բանահյուսական երկացանկի ու ասացողական ավանդների համատեղմանը:  Միավորման գործընթացի հետևանքով Տավուշի բանահյուսությունը հարստացել է նոր սյուժեներով ու մոտիվներով, ինչպես նաև ձեռք է բերել ասացողական ավանդների նոր որակ: Վանեցի նշանավոր հեքիաթասաց Խաչո բիձան թե՛ իր երկացանկը և թե՛ ասացողական վարպետության առանձնահատկությունները փոխանցել է իր որդուն՝ բանասաց Հարություն Հարությունյանին և գետահովիտցի հովիվ բանասաց Ավետիք Զիլաբյանին: Նույն նկատառումներով է առաջնորդվել վասպուրականցի հեքիաթասաց (մասնագիտությամբ բրուտ) Արշակ Ռաջոյանը, որի երկացանկում հարյուրից ավելի հեքիաթ է եղել:

Մեր լավագույն բանասացներից Տիգրան Բաբասյանի բանահյուսական երկացանկը ձևավորվել է իր պապի՝ Ալեքսան Պետրոսյանի, մոր քեռու՝ Ավակիմ Հովակիմյանի, իր ծնողների և վասպուրականցի Արշակ Ռաջոյանի պատմածների հիման վրա: Մանկության տարիներին ձմռան երկար գիշերները նա ունկնդրել է վերոհիշյալ բանասացների պատումները և, ինչպես ինքն է ասում, ‹‹…կամաց-կամաց մենք էլ սվորել ենք, մեր ըրեխեքին, մեզանից փոքրերին, թոռներին պատմըմ ենք››[18]: 1949-ից մինչև 1951 թվականը Տիգրանը Չինարի գյուղում աշխատել է որպես կոշկակար և ունեցել է վեց աշակերտ, որոնց համար ամեն երեկո մեկ հեքիաթ է պատմել. ‹‹… հա՛, ամեն ըր(ւգ(ւ պարտադիր մի հատ հեքիաթ պդի պատմեի: Ասըմ ին՝ ա՛յ մարթ, էսքանը, որդեղի՞ց գիտես››: Նա յուրացրել էր իր վարպետների ասացողական տեխնիկայի գաղտնիքները, որոնց վարպետորեն ավելացրել էր իր սեփական նորամուծությունները: Փաստորեն, Տիգրան Բաբասյանն իր երկացանկում համատեղել է տեղական, արցախյան, արևմտահայ բանահյուսական ստեղծագործությունները, որոնք, անցնելով նրա ստեղծագործ էության միջով, ձեռք են բերել նոր որակ: Շնորհալի բանասաց Տիգրան Բաբասյանը տիրապետում էր հանպատրաստից ստեղծագործելու արվեստին, որի միջոցով վարպետորեն ներդրում էր անում ավանդական վիպական բանահյուսության տեքստի մեջ՝ հեքիաթապատումի մեջ ավելացնելով նոր որակ: Սերը, ոգևորությունը, ունկնդրին լարված պահելու կարողությունը, դերասանական զինանոցի միջոցներին դիմելը (դիմախաղ, ձեռքերի շարժումներ, ձայնի ու ինտոնացիայի փոփոխություն) նրան հնարավորություն էին տալիս բորբոքել ունկնդիրների հետաքրքրությունը, ստեղծել շիկացած մթնոլորտ և մինչև պատումի ավարտը լարված պահել լսարանը: Այս բանասացի մոտ ակնհայտ էր անհատական ասացողական-ստեղծագործական մոտեցումը: Բանասացը սիրում էր իր պատումների հերոսներին, ոգևորվում էր նրանց անսպասելի գործողություններով, անհանգստանում էր նրանց ճակատագրի համար, հավասարապես տառապում էր նրանց հետ, նրանց հետ հիասթափվում[19], հուսավառվում էր ու, շարունակելով իր անդուլ երթը, պատումը հասցնում էր հաղթական ավարտին՝ գերագույն բավարարվածությամբ ու հաճույքով: Նրա սիրելի հերոսները քաջ են, ազնիվ ու քաղաքավարի, պատշաճության սահմաններից դուրս չեն գալիս, թույլ չեն տալիս վիրավորել իրենց արժանապատվությունը [օրինակ՝ ‹‹Ո՛չ, հարգարժան դև,– ասըմ ա,– հողը, ճ(ւրը քունն ա, տ(ւ պտի զարկես, առաչի զարկն էլ ա քունը››, ՀԱԲ, հ. 21, - 4 (4), էջ 27], վեհանձն ու ներողամիտ են [‹‹– Իմ թաքավորությունից կհանեք, թող դորն ուզըմ են, դենը քյն(ն, շան ու կիլի ըռեխ ընգնեն, ինձանով չըլեն››, ՀԱԲ, հ. 21, - 4 (4), էջ 34]: Բանասացը վարպետորեն օգտագործել է Տավուշի խոսվածքի բառագանձը, առած-ասացվածքները, պատկերավոր դարձվածները, օրհնանք-բարեմաղթությունները, իր խոսքը հարստացրել է ինքնատիպ համեմատություններով[20]: Տ. Բաբասյանը պատկանում է այն եզակի բանասացների թվին, որի երկացանկը բաղկացած է բանահյուսական տարաբնույթ նյութերից (հեքիաթ, երգ, առած-ասացվածք, հանելուկ, աղոթք, անեծք, սուտ, զվարճախոսություն և այլն):

Մեր հավաքչական և հետազոտական երկարամյա աշխատանքի ընթացքում հանգել ենք այն եզրակացության, որ յուրաքանչյուր բանասաց անհատականություն է և առանձնանում է մյուսներից ոչ միայն իր բանահյուսական երկացանկով, այլև կատարողական, պատմողական առանձնահատկություններով: Բանասացների բազմազանությամբ է պայմանավորված պատումների բազմազանությունը. նույն հեքիաթը կամ զրույցը մեկի մոտ կարող է լինել երկարաշունչ և ամենայն մանրամասնությամբ, մի ուրիշի մոտ՝ սեղմ ու հակիրճ: Բանասացը նույն հեքիաթը ամեն անգամ պատմելիս հիմնական ասացողական առանձնահատկությունները պահպանելով հանդերձ՝ ամեն անգամ մի նոր մանրամասն է ավելացնում, նոր շունչ է հաղորդում պատումին: Սույն եզրակացությանը հանգել ենք նույն բանասացից տարբեր տարիների միևնույն հեքիաթները գրի առնելու ընթացքում: Օրինակ՝ բանասացներ Մեսրոպ Շահնազարյանի, Ալբեկ Առուստամյանի պատումները քարացած ստեղծագործություններ չեն, այլ շարժուն և նոր հետաքրքրություն առաջացնող երևույթներ են:

Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բանահյուսական ստեղծագործությունները մշտապես շարժման ու զարգացման մեջ են եղել, ու թեև պատմական շարժընթացը դեպի անկում է տանում բանահյուսությունը, այնուամենայնիվ, ըստ սովորության (իներցիայով) այն շարունակում է պահպանել զարգացման օրենքները: Ավագ և միջին սերնդի բանասացների երկացանկին բնորոշ են ավանդական վիպական բանահյուսության ժանրերը (հիմնականում՝ հեքիաթ, զրույց, ավանդություն, առակ, իրապատում զրույց, առած-ասացվածք, աղոթք, օրհնանք-բարեմաղթություն, աշխատանքային, հայրենասիրական և զինվորի երգեր, խաղիկներ): Դիտարկումները ցույց են տվել, որ կրտսեր սերնդի բանասացներին գրավում են զվարճախոսությունները, զրույցները, ժամանակակից թեմատիկայով տեղական ստեղծագործողների երգերը, հանելուկները, ‹‹հիշատակ›› կոչվող քառյակները, շուտասելուկները, մանկական հաշիվ-զայրանքները, ժողովրդական խաղերի որոշ տեսակները:

Ակնհայտ է, որ ավագ և միջին սերնդի բանասացների թվի նվազման հետ, նվազում է նաև ավանդական բանահյուսական ժանրերի կենսունակությունը, որն իր տեղն աստիճանաբար զիջում է այն ժանրերին, որոնք բավարարում են ժամանակակից ունկնդրի պահանջները:

Տավուշի մարզի բանասացների ու բանասացական ավանդույթի պատմությունը ցույց է տալիս, որ բանասացի դերը բանահյուսական ժառանգության պահպանման ու վերարտադրման գործում շատ կարևոր է: Անառարկելի փաստ է, որ XX դարի 50–70-ական թվականների Տավուշի բանասացները, շարունակելով պահպանել և հարստացնել իրենց նախնիների ասացողական ավանդույթները, փորձում են այն փոխանցել իրենցից հետո եկող սերնդին:

Բանահավաքչական և հետազոտական աշխատանքների ընթացքում պարզվել է, որ բանահյուսությունը, որպես կոլեկտիվ ու անհատական ջանքերով ստեղծված և պահպանվող կենդանի երևույթ, XX դարի 50–70-ական թվականներին Տավուշի մարզում դեռևս շարունակում էր գեղագիտական, հոգևոր և դաստիարակչական գործառույթներ իրականացնել՝ շնորհիվ ավանդապահ ու նվիրյալ բանասացների:

ИЗ ИСТОРИИ СКАЗИТЕЛЕЙ ТАВУША

ЭСТЕР ХЕМЧЯН

Резюме

Развитие, хранение и передачу фольклорного материала осуществляют сказители. Сказители – одаренные индивидуумы, которые с детства росли в конкретной среде, питаясь фольклорной традицией. Они имеют блестящую память, умеют своеобразно воспроизвести выученное. В 50–70-х гг. XX века в селениях Тавушской области очагами хранения и передачи фольклора служили: а) табаководческие сушилки; б) скотоводческие кочевья; в) лесорубные бригады; г) сельские детские сады; д) сельские площади, предназначенные для бесед мужчин (гехамеч). Тавушские сказители старшего поколения наследовали свои сказительские традиции и фольклорный репертуар от мастеров-сказителей конца XIX века. Подражая жестам, модуляции и тембру голоса своих мастеров, сказители добавляли к фольклорному материалу понятия, топонимы и термины, свойственные данной исторической эпохе, понятные современным слушателям. Тавушские сказители наследовали духовную культуру трехслойного общества области (местную, арцахскую, араратскую и западноармянскую), формировавшуюся в результате исторических передвижений. Исследование показало, что с убавлением количества сказителей старшего и среднего поколения, убавляется также бытование жанров традиционного фольклора.

FROM THE HISTORY OF TAVUSH NARRATORS

ESTHER KHEMCHYAN

Summary

Development, storage and transfer of folklore material is performed by story-tellers. They are gifted individuals who grew up from childhood in an environment full of folk traditions, have brilliant memory, and are able to reproduce originally the learned. In the 50s – 70s of the 20th century in the villages of Tavush region, a spring of storage and transmission of folklore were: a) tobacco dryers, b) pastoral nomadic camps, c) timber brigades, d) rural kindergartens, e) rural areas intended for men speeches (geghamech). Tavush story-tellers of older generation inherited their traditions and folklore repertoire from master - story-tellers of the end of the 19th century. Story-tellers, imitating gestures, tone of voice and modulation of their masters have added to the folklore material concepts, place names and terms peculiar to this period of history and clear to contemporary audience. Tavush story-tellers inherited spiritual culture of three-layer society of the region society (local, Artsakh, Ararat and Western Armenian), formed as a result of historical movements. The study showed that with the decrease of narrators of older and middle generation, the presence of genres of traditional folklore is decreasing, as well.

Заметки

[←1]

Բանասաց անվանումից զատ կիրառվում են նաև ասացող, պատմող, հեքիաթասաց, երգասաց, առակախոս և այլ անվանումներ, որոնք մասնակի տարբերություններով գրեթե նույն իմաստն են արտահայտում: ‹‹Ասացող›› բառը մեկնաբանվում է որպես ժողովրդական զրույց` վեպ, հեքիաթ պատմող, երգող վարպետ (Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. I, Ա-Ե, Երևան, 1969, էջ 184), նույն նշանակությունն ունի նաև բանասաց եզրը (նույն տեղում, էջ 280): Հեքիաթասաց կամ հեքիաթախոս անվանում են հեքիաթ պատմող անձին (Ժամանակակից հայոց լեզվի` բացատրական բառարան, հ. III, Կ-Մ, Երևան, 1974, էջ 348), իսկ առակ պատմող և իր խոսքը առակներով, առած-ասացվածքներով համեմող մարդուն` առակախոս կամ առակասաց (Ժամանակակից հայոց լեզվի բառարան, հ. I, էջ 170):

[←2]

Ս. Բ. Հարությունյան. Բանագիտական ակնարկներ, Երևան, 2010, էջ 25:

[←3]

Ս. Մկրտչյան. Տոները հայ արդի կենցաղում (էթնոսոցիոլոգիական ուսումնասիրություն).– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն (այսուհետև՝ ՀԱԲ), հ. XXII, Երևան, 2007, էջ 154, Քաջբերունի. Հայկական սովորություններ.– Ազգագրական հանդես (այսուհետև՝ ԱՀ), գ. VII-VIII, Թիֆլիս, 1901, էջ 130:

[←4]

Քաջբերունի. նշվ. աշխ., էջ 146–201:

[←5]

Ա. Ղանալանյան. Հայ շինականի աշխատանքի երգերը, հ. Բ, Երևան, 1937, էջ 14–15:

[←6]

Վ. Բդոյան. Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում, Երևան, 1972, էջ 470:

[←7]

Ըստ երգասացի՝ ‹‹Երփ որ կովի տակն ենք մտնըմ, որ կթենք, ըր(ւգ(ւնը և ռավոտը, երքըմ ենք էս երքը, որ կովը (ղ(տըկալի և կաթը վր( անի [Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի բանահյուսական արխիվ (այսուհետև՝ ՀԱԻԲԱ)` FFVII: 8066,02-8066,02, Վերժինե Սվազլյանի հավաքածու]:

[←8]

Մեր բանահավաքչական աշխատանքի ընթացքում նյութեր ենք գրառել գյուղամիջյան հավաքատեղիներում, ծխախոտագործական չորանոցներում, մանկապարտեզներում, անասնապահական յայլաներում: Հավաքչական աշխատանքն ու դիտարկումները ցույց են տվել, որ հիշյալ հավաքատեղիները նպաստավոր միջավայր են ստեղծում բանահյուսական որոշակի ժանրերի (հեքիաթ, զրույց, զվարճախոսություն, ավանդություն, հուշապատում, առած-ասացվածք, անեծք-օրհնանք, հանելուկ, խաղիկ և այլ ժանրեր) պահպանման, փոխանցման, ինչպես նաև գրառման համար:

[←9]

Այդ բանասացներն են՝ Հարություն Հովակիմյանը՝ Թովուզից և Սոնա Մամյանը՝ Դովեղից` 107, Հարություն Ամիրյանը՝ Այգեհովիտից՝ 115, Շաքար Դանիելյանը՝ Նավուրից՝ 103, Համբարձում Ղազարյանը՝ Շամշադինի Ծաղկավանից՝ 101, Հակոբ Բայրամյանը՝ Ոսկեպարից՝ 100, Խանում Բադալի Նազարյանը՝ Կիրանցից՝ 137 տարեկան [ըստ Ռուբեն Սիմոնյանի պրպտումների՝ Խանում Բադալի Ամիրխանյանը (Նազարյանը երրորդ ամուսնու ազգանունն է) ծնվել է 1860 թ.  Ղազախի գավառի Սռի գյուղում. տե՛ս Ռ. Սիմոնյան. Կիրանց, Երևան, 2008, էջ 9]:

[←10]

‹‹Հա՛, պապի պատմածներն եմ ես պատմըմ, թե չէ ի՞նչ եմ ես գիդացել: Իրա տղեքը, ըղճկեքը մինն էլ ա հիշըմ չեն իրա պատմածնին, ես եմ հիշըմ  ու որոշել ի, որ էս տրետ էլ կարա ոչ ոչ մինն ասի, մինն էլ ա ասեմ իրա պատմածներից›› (ՀԱԻԲԱ FEI: 0459-0461, Է. Խեմչյանի հավաքածու):

[←11]

Քաջբերունի. նշվ. աշխ, էջ 115–116:

[←12]

Նույն տեղում, էջ 203:

[←13]

Է. Խեմչյան. Իջևան (Ձորոփոր).– ՀԱԲ, հ. 25, Երևան, 2008, էջ 307, - 18 (301), Է. Խեմչյան. Տավուշ.– ՀԱԲ, հ. 21, Երևան, 2000, էջ 214, - 8 (350):

[←14]

Б. Н. Путилов. Фольклорное наследие и современная культура.– Русский фольклор, т. IX. М.–Л., 1964, с. 76–77.

[←15]

Մեր գիտահետզոտական աշխատանքի ընթացքում բազմիցս առիթ ենք ունեցել համոզվելու, որ այնպիսի շնորհալի վարպետ բանասացներ, ինչպիսիք են Մեսրոպ Շահնազարյանը, Սամսոն Բաբայանը, Հայկ Խեմչյանը, Տիգրան Բաբասյանը, Ալբեկ Առուստամյանը, Արսեն և Կոստի Պապյանները, Աբրահամ Գրիգորյանը, Նատո Քոսակյանը, Սուլթան Մայիլյանը և ուրիշներ իրենց միջավայրում սիրված, հարգված անհատներ էին, որոնց կարծիքն ու խոսքը վճռորոշ նշանակություն ուներ և որոնց օգնությանն ու խորհուրդներին դիմում էին բոլորը: Բազմիցս առիթ ենք ունեցել հիանալու  մեր անգրագետ կամ կիսագրագետ բանասացների մտքի պայծառությամբ ու ճկունությամբ: Նրանք տարիների փորձով իմաստնացած ու հարստացած՝ ավելի ճիշտ, բանական ու իրական մոտեցում ունեին ժամանակակից երևույթներին և կարողանում էին ճիշտ գնահատել մարդկանց ու իրադրությունները և որը փայլուն ու վարպետորեն օգտագործում էին իրենց պատումներում: Օրինակ, հատկանշական է բանասաց Կոստի Պապյանի ‹‹Եղունիկն ու աղվեսը›› առակի եզրափակիչ մտորումները իր հետ պատահած մի դեպքի մասին, որը հիշեցնում է աղավնու և աղվեսի պատմությունը.

‹‹Հիմա ես քյն(ցել եմ, մտել մի գրասենյակ, փափաղըս վե կալել, դիրեկտորը հրե ըստոլի քըմակին նստած՝ իրան մհար կիր ա կյրըմ.- Հը՛, բիձա, ի՞նչ ա, ասա՛, լսըմ եմ:

Իրան մհար կիր ա կյրըմ, կուզը կախ արած, ես ասըմ եմ՝ ըսկի նրա վեջեն չի: Հմէլ տ(ռ ես իմ կյ(նգ(տն անիլու, էն ղոլեն մի մարթ ա նի մտնըմ, վեր ա կենըմ ու տրա հետ ըսկըսըմ շուլուղ-մուլուղ անըմ, ըստոլը քաշըմ տրա տակին տընըմ ու ետ տ(ռնըմ.- Հա՛, բիձա, ասա լսըմ եմ, բիձա, ասա լսըմ եմ:

Ու իրան համար էտ մարթի հետ զրից անըմ, էտ մարթի հետ արխային զրից անըմ, ես հլե ասըմ եմ, ճամփա պահըմ, թե հրես մի պ(ն կասի, էտ դիրեկտորը մի պ(ն չի ասըմ: Էտ ա էտ եղունիկի ղայդի էտ ա ասըմ եմ, ասըմ, ասըմ, ասըմ ա.- Հա՛, հա՛, պապաշա, քյն(, մի պ(ն կանենք էլի:

Ըտի ասըմ եմ, ասըմ, ըսկի վեջեն չի, ն( իրան զրիցն ա անըմ, իրան կիրն ա կյրըմ, մհէլ հեռախոսն ա վեր ունըմ, հեռախոսով մնի հետ զրից անըմ, ես էլ հլե ընդի կյլ(ւխս պ(ց արած, ղաքին կաղնած հլե կյ(նգ(տս  տալիս եմ, տալիս եմ, մի վախտ ետ ա տ(ռնըմ, ասըմ.– Հա՛, լսեցի, բիձա, դե քյն(, մի պ(ն կանենք, քյն(:

Էտ ա վեր եմ կենըմ, բըրախըմ ու առնըմ քյնըմ›› [ՀԱԲ, հ. 21, - 59 (59), ‹‹Եղունիկն ու աղվեսը››, էջ 150]:

[←16]

Н. Рошияну. Традиционные формулы сказки. М., 1974, с. 74.

[←17]

XVIII դարի վերջից մինչև XX դարի սկիզբը մարզի տարածքում բոլոր տարաբնակեցումների ու տեղաշարժերի հետևանքով, որպես բանահյուսական արժեքների կրողներ, ձևավորվել էր ազգաբնակչության երեք շերտ. ա) տեղաբնակներ (արմատական բնակչության հետնորդները), բ) XVIII դարի վերջից մինչև XIX դարի սկիզբը Արցախից և Արարատյան դաշտից վերաբնակվածներ, գ) 1915–1920 թվականներին գաղթած արևմտահայեր:

[←18]

ՀԱԻԲԱ FEI: 4011-4022, Է. Խեմչյանի հավաքածու, Շամշադին, 1981:

[←19]

‹‹Էս Արա Գեղեցիկս մնըմ ա փոր ու փոշման նստած›› [ՀԱԲ, հ. 21, - 4 (4), ‹‹Արա Գեղեցիկ››, էջ 25]:

[←20]

Էնքան պընըցրել են, վըեր տ(ռել ա քառասուն օրվա սոված թախտաբիթի›› [ՀԱԲ, հ. 21, - 5 (5), ‹‹Խազօղլու հեքիաթը››, էջ 43]: