ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ` ՆՎԻՐՎԱԾ ԱՌՆՈ ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆԻ

90-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

2011 թ. հունվարի 22-ին լրացավ ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, ԽՍՀՄ և ՀԽՍՀ պետական մրցանակների դափնեկիր, ականավոր կոմպոզիտոր և տաղանդավոր դաշնակահար Առնո Հարությունի Բաբաջանյանի (1921–1983) ծննդյան 90-ամյակը, որի կապակցությամբ ստեղծվել էր պետական հոբելյանական հանձնաժողով՝ ՀՀ վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի գլխավորությամբ:

Հոբելյանական միջոցառումների շարքում ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի նախաձեռնությամբ 2012 թ. մայիսի 17-ին ԳԱԱ նախագահության նիստերի դահլիճում իր նիստերը գումարեց Ա. Բաբաջանյանի ստեղծագործությանը նվիրված գիտաժողովը: Զեկուցումներով հանդես եկան գիտնականներ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտից, Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայից, Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանից և Ալ. Սպենդիարյանի տուն-թանգարանից, ովքեր իրենց զեկուցումներում ներկայացրեցին կոմպոզիտորի բազմաժանր ստեղծագործությունը:

Բացման խոսքով հանդես եկավ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի տնօրեն, արվեստագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Արարատ Աղասյանը՝ նշելով, որ Ա. Բաբաջանյանը մեր երաժշտական մշակույթի այն խոշոր և առավել ինքնատիպ երևույթներից է, ում ծննդյան յուրաքանչյուր տարեդարձ ընկալվում է որպես հոբելյան: Ա. Բաբաջանյանի ստեղծագործական և կատարողական գործունեությունը դեռևս կենդանության օրոք արժանացել է երաժշտագետների սևեռուն ուշադրությանը: Ու թեև հրատարակված մենագրությունների և հոդվածների շնորհիվ հայ (և ոչ միայն հայ) երաժշտագիտության մեջ վաղուց արդեն ձևավորվել ու բեղմնավոր ճանապարհ է անցել բաբաջանյանագիտությունը, սակայն այսօր էլ հետաքրքրությունը չի սպառվել և չի սպառվի հետագայում ևս: Կարևորելով Ա. Բաբաջանյանի տեղն ու դերը XX դարի հայ և խորհրդային երաժշտական մշակույթի բնագավառում` նա գոհունակությամբ նկատեց, որ նստաշրջանի աշխատանքներին մասնակցում են ինչպես փորձառու, այնպես էլ երիտասարդ մասնագետներ` գիտակրթական տարբեր օջախներից:

Այնուհետև հրապարակվեց ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, Ա. Բաբաջանյանի մտերիմ բարեկամ Էդվարդ Միրզոյանի` նստաշրջանին հատուկ հղված ողջույնի ջերմ ու սրտառուչ խոսքը, որտեղ մասնավորապես նշված էր. ‹‹Սրտանց ուրախ եմ և հիացած իմ սիրելի Առնոյին նվիրված նախաձեռնության համար: Ցավում եմ, որ ներկա չեմ կարող լինել: Շատ կուզեի մասնակցել և խոսել նրա ստեղծագործության, արտակարգ տաղանդի և մեր մտերմության մասին››:

Գիտաժողովի մասնակիցներին ողջունեց ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, ԽՍՀՄ և ՀԽՍՀ պետական մրցանակների դափնեկիր, ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի գիտական խորհրդի անդամ Հովհաննես Չեքիջյանը և պատմեց հետաքրքիր դրվագներ իրենց հանդիպումներից: Ողջույնի խոսքով հանդես եկան նաև Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ռեկտոր, պրոֆեսոր Շահեն Շահինյանը և Ա. Բաբաջանյանի հիշատակի միջազգային հիմնադրամի տնօրեն, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Ժակ Հակոբյանը: Առաջին նիստը, որը նախագահում էր Ա. Աղասյանը, սկսվեց ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ, արվեստագիտության դոկտոր Աննա Ասատրյանի ‹‹Ա. Բաբաջանյանի երգերը›› թեմայով զեկուցումով: Ընդգծելով այն հանգամանքը, որ Ա. Բաբաջանյանի երգերը բացառիկ երևույթ էին հայ և խորհրդային երաժշտության մեջ, դրանցից շատերը ստեղծման օրից դառնում էին հանրահայտ (շլյագերներ) և դրանք երգում էր ողջ երկիրը, բանախոսը մեր երկրում մշակութային քաղաքականությունն իրականացնող պետական այրերին խնդրեց ‹‹վերջապես հայկական էստրադային երաժշտությունից դուրս մղել դիլետանտիզմը, հնարավորություն ստեղծել, ստիպել-պարտադրել, որ հայ երգիչները կատարեն պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորների բարձրարժեք երգերն ու, վերջապես, դադարեցնել ժողովրդի ճաշակի սրընթաց անկման խթանումը, հայկական կինոարտադրության մեջ ներգրավել պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորներին, ֆիլմերում ու սերիալներում օգտագործել նրանց գրած երաժշտությունը››:

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, արվեստագիտության դոկտոր Կարինե Ջաղացպանյանը խոսեց Ա. Բաբաջանյանի դաշնամուրային տրիոյում ազգային և համաեվրոպական երևույթների սինթեզի մասին: Զեկուցողը բացահայտեց այդ զուգորդումների օրգանական և համոզիչ դրսևորումները Ա. Բաբաջանյանի երաժշտության մեջ:

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, արվեստագիտության թեկնածու Ժաննա Զուրաբյանի զեկուցումը նվիրված էր ‹‹Գարուն ա›› երգի ստեղծագործական երկու վերակերպավորումներին: Բանախոսը համեմատական դիտարկմամբ վեր հանեց ժողովրդական ‹‹Գարուն ա›› երգի հատվածային մեջբերման ընդհանրությունները Էդ. Միրզոյանի լարային կվարտետում և Ա. Բաբաջանյանի դաշնամուրային տրիոյում, որոնք, ստեղծված լինելով 1940–50-ականներին, նոր հետաքրքրություն առաջացրեցին ‹‹Գարուն ա››-ի հանդեպ հայ կոմպոզիտորների կողմից և հիմնավորեցին այդ երգի հուզական-կերպարային ընկալումն ու վերաիմաստավորումը` որպես հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի հետ կապված երաժշտական սիմվոլիկ նյութ:

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, արվեստագիտության թեկնածու, կոմպոզիտոր Միխայիլ Կոկժաևը ներկայացրեց Ա. Բաբաջանյանի Ջութակի կոնցերտի առաջին մասի երաժշտական ձևի բաժինների տարածական-ժամանակային հարաբերակցությունների կերպարային վերլուծությունը:

Նստաշրջանի առաջին նիստը եզրափակեց Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դասախոս, արվեստագիտության թեկնածու Տաթևիկ Շախկուլյանի ‹‹Ա. Բաբաջանյանի դոդեկաֆոնիկ ստեղծագործությունների շուրջ›› զեկուցումը: Բանախոսը եզրակացրեց, որ ‹‹Ա. Բաբաջանյանի որոշ գործերում հստակ և ամբողջականորեն դրսևորվում է XX դարի մոդեռնիստական ուղղություններից մեկը` տասներկուտոնային համակարգը, սակայն զարգացման տրամաբանության տեսանկյունից այն դասական դոդեկաֆոնիայի կանոններին միայն մասամբ է հետևում և ձեռք է բերում տեխնիկական լուծումների և գեղագիտական մոտեցումների յուրովի մեկնաբանություն` համապատասխան հայ ազգային երաժշտամտածողությանը››:

Նստաշրջանի երկրորդ նիստում, որը վարում էր Ա. Ասատրյանը, առաջինը հանդես եկավ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դոցենտ, արվեստագիտության թեկնածու Վալենտին Թովմասյանը` ‹‹Ա. Բաբաջանյանը և Հայկական հնգյակը›› բանախոսությամբ:

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դոցենտ, արվեստագիտության թեկնածու Լիլիթ Եփրեմյանի ‹‹Հենրիխ Լիտինսկու դասարանում›› զեկուցումը վերաբերում էր մեզանում քիչ արծարծված թեմային, այն է` Մոսկվայում Հայաստանի մշակույթի տանը հայ կոմպոզիտորների, այդ թվում` Ա. Բաբաջանյանի վերապատրաստվելու տարիներին կոմպոզիցիայի դասարանի ղեկավար Հենրիխ Լիտինսկու մեթոդաբանության ընդգծված հակախաչատրյանական ուղղվածությանը:

Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի դասախոս, արվեստագիտության թեկնածու Սաթենիկ Մելիքյանը ‹‹Ա. Բաբաջանյանը հայ ծաղրանկարիչների աչքերով›› զեկուցման մեջ անդրադարձավ Սերգեյ Արուտչյանի, Գեորգի Յարալյանի և Վարդան Աճեմյանի ընկերական շարժերին, որտեղ յուրաքանչյուրն իր նկարելաոճին համապատասխան պատկերել է մեծանուն կոմպոզիտորին:

Ալ. Սպենդիարյանի տուն-թանգարանի աշխատակից Շուշան Հյուսնունցն անդրադարձավ Ա. Բաբաջանյանի դաշնամուրային պոեմին, որը դիտարկվեց որպես հայ դաշնամուրային գրականության մեջ 1960-ականներին սերիալ տեխնիկայի կիրառման առաջին փորձերից մեկը, ուր զարմանալիորեն զուգակցվում են արդի երաժշտամտածողության կոնկրետ արտահայտչամիջոցները ազգային երաժշտության կերպարային, թեմատիկ և երաժշտալեզվական առանձնահատկությունների հետ:

ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Արսեն Համբարձումովի զեկուցումը նվիրված էր կինոստեղծագործության հորինվածքում Ա. Բաբաջանյանի երաժշտության դերին` ‹‹Առաջին սիրո երգը›› և ‹‹Հարսնացուն Հյուսիսից›› ֆիլմերի օրինակով:

Ամփոփելով գիտաժողովի արդյունքները` Աննա Ասատրյանը կարևորեց զեկուցումների բովանդակությունը, նշելով, որ տարբեր տեսանկյուններից անդրադառնալով Ա. Բաբաջանյան ստեղծագործողին` բանախոսներն ամենայն խորությամբ ներկայացրեցին կոմպոզիտորի երաժշտական հարուստ ժառանգությունը:

ԻՆԵՍՍԱ ԱՎԱԳԻՄՈՎԱ