ՎԱՂ ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐԻ ԻՄԱՍՏԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ ՆՈՐ ՓՈՐՁ

ՆՈՐԱՅՐ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

Բառապաշարի իմաստային տեղաշարժերի ուսումնասիրման ոլորտում հայերենագիտությունը զգալի արդյունքներ է գրանցել: Մ. Աբեղյանից և Հր. Աճառյանից (առաջին հերթին պետք է շեշտել ‹‹Հայերեն արմատական բառարանում›› ամբարված իմաստափոխական հսկա նյութը) բացի` խնդրին անդրադարձել են Էդ. Աղայանը, Գ. Ջահուկյանը, Մ. Մուրադյանը, Ռ. Ղազարյանը[1] և այլ ուսումնասիրողներ, արվել են նաև վաղ աշխարհաբարի առանձին հեղինակների երկերում հանդիպող նորակազմությունների մասին մասնակի դիտարկումներ[2]: Թեև պետք է ասել, որ Գ. Ջահուկյանի ‹‹Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն և բառակազմություն›› ուսումնասիրությունը գիտական այլ խնդիր է լուծում. այստեղ առավելապես ներկայացված է հայերենի ‹‹ձևութային իմաստաբանության›› ներկա վիճակը և իմաստափոխական դրսևորումների՝ որպես լեզվի զարգացման ընթացքի մասին քիչ բան է ասված: Գ. Ջահուկյանն ինքն էլ գրում է. ‹‹…ներկա աշխատությունը պետք է կոչվեր ժամանակակից հայոց լեզվի արմատագիտություն և բառակազմություն, որովհետև նրա հիմնական խնդիրն է արմատների և բառակազմական միջոցների ու ձևերի արտահայտության և բովանդակության պլանների ուսումնասիրությունը››[3]:

Մ. Աբեղյանը իմաստափոխության մի քանի հիմնական տեսակ է մատնանշում. 1. ‹‹Բառերի նշանակության փոփոխությունն իբրև հետևանք մշակույթի փոփոխության››, ինչպես՝ նաւ, քար: 2. ‹‹Սեռի անվան գործածությունն իբրև տեսակի ու անվան անուն և ընդհակառակը››, օրինակ՝ հաւ, որձ, այդ թվում հատկանվանացում՝ Ծաղիկ, Մանուկ, Նորք: 3. ‹‹Բառերի փոխաբերական նշանակությունը նմանակման զուգորդությամբ››՝ գլուխ, թերթ, պոչ: 4. ‹‹Բառերի նշանակության փոփոխությունը կցորդական զուգորդությամբ››՝ տուն, շրջապատ, ծուխ: Վերջինի մեջ թվարկում է մի քանի տարատեսակներ[4]: Բառերի իմաստի փոփոխության պատճառներ են լինում փոխաբերությունը, փոխանունությունը, համըմբռնումը և այլն:

Հայերենագիտության մեջ, Մ. Աբեղյանի վերոնշյալ դասակարգումից բացի, առանձնացվել են նաև իմաստափոխության դրսևորումներ՝ ըստ լեզվական հիմունքների: Այսպես օրինակ՝ Էդ. Աղայանը խոսում է իմաստափոխական դրսևորումների տարբեր խմբերի մասին և դրանք դասակարգում 15 կետում: Դրանցից հիշատակենք այն կետերը, որոնք այս կամ այն չափով առնչվում են նաև մեր նյութին:

– Իմաստափոխություն հոմանիշների տարբերակման հիմունքով. օրինակ՝ խմիչք բառն ուներ առհասարակ ‹‹ըմպելիք›› իմաստը, իսկ հետագայում խմիչք-ը ստացավ ‹‹ոգելից ըմպելիք›› իմաստը: Աշխարհաբարում տարբերակվել են իմաստով նաև կտուր-տանիք-հարկ-ծածկ բառերը:

– Իմաստափոխություն համանշային պայմանավորվածության հիմունքով. շրթունք բառը ստացել է ‹‹ամանի պռունկ, որևէ բանի եզր›› իմաստները բարբառների պռոշ-պռունկ համանիշ բառերի իմաստային տարբերակման հիման վրա:

– Իմաստափոխություն ապաստուգաբանության հիմունքով. հաւատամք գրաբարյան բայաձևը ստացել է ‹‹հավատամք՝ հավատքի հանգանակ›› իմաստը:

– Իմաստափոխություն թյուրըմբռնման հիմունքով, որի դրսևորումներից են հետևյալ օրինակները. վարկաբեկել-ը շփոթվել է վարքաբեկել-ի հետ, այգողք (ըստ Էդ. Աղայանի՝ ծագել է այգ+ողբք, հմմտ. այգալաց) բառի մեջ այգ բաղադրիչը բարբառներում չի պահպանվել, որի պատճառով բառը ստացել է ինքնահող ձևավորումը, ծնեբեկ-ը վերածվել է ծնեփուկ-ի (եփել բառի հետ է զուգորդվել), ճրագալոյց-ճրագալույս, քեռորդի (սխալմամբ համարում են՝ քեռու որդի): Սրանց մի մասում ոչ թե իմաստն է փոխվել, այլ բառի ներքին ձևը, որ նույնպես իմաստափոխություն է:

– Իմաստափոխություն իմաստների բաղարկության հետևանքով. նմանության հետևանքով շփոթ է առաջանում՝ մեղանչել՝ իբրև մեղքը քավել, մեղք գալ, հոգոց քաշել – լաց հանել և այլ բառերում:

– Բառի կրած ձևափոխություններով պայմանավորված իմաստափոխություն. համարել-համրել, կոտրել-կոտորել, հատել-էտել:

Բառիմաստի պատմական զարգացումը, իբրև հետևանք, առաջ է բերում բառիմաստի և բառի բովանդակության մի քանի փոփոխություններ, որոնք իր հերթին Էդ. Աղայանը թվարկում է չորս կետում:

1. Բառիմաստի ընդլայնում. տուն – ստացել է նաև ‹‹չափածոյի մի հատված›› իմաստը, այդպիսի իմաստային լայնացում են ապրել նաև սուր, բերան, ջուր, քաշել (ստացել է նաև՝ կշռել, ծխել, տևել իմաստները) և շատ այլ բառեր: Այդպիսին է նաև հատուկ անունների հասարակացումը՝ բորդո, մեկենաս, ղարաբաղ (ձիու տեսակ) և այլն:

2. Բառիմաստի նեղացում և մասնավորում. գրբ. քաջ բառն ուներ ‹‹կտրիճ, գեղեցիկ, ընտիր, ճարտար›› և նման իմաստներ, այժմ մնացել է դրանցից ‹‹կտրիճ››: Նույն կերպ իմաստի նեղացման օրինակներ են՝ հավ, սեռ, ժամանակ, թիակ: Այդպիսին է նաև հասարակ անունների հատկանունացումը՝ Վանք, Բերդ, Կալեր, Նորք, Հրայր և այլն:

3. Իմաստների բևեռացում. բառի նախնական իմաստին հակադիր իմաստների առաջացումն է, օրինակ՝ դեղ – նախապես նշանակել է ‹‹խոտ, դեղաբույս››, սակայն ստացել է նաև թույն իմաստը: Աղ, որից է աղու-ն (դրանից է ծագել ‹‹աղվոր›› բառը) որոշ բարբառներում ստացել է ‹‹դառնահամ, թունավոր›› իմաստը: Մեղք – ձեռք է բերել ‹‹հանցանք›› և ‹‹գութ›› հակադիր իմաստները և այլն:

4. Իմաստների փոխհաջորդում. իմաստափոխության այն դրսևորումն է, երբ բառի հին իմաստը կորչում, մահանում և նոր իմաստ է ձեռք բերում, այլ կերպ ասած՝ բառի նախկին իմաստի փոխարինումն է նոր իմաստով, օրինակ՝ սեղան – ‹‹զոհարան›› և ‹‹կահույքի մի տեսակ››, ծախսել – ‹‹սպառել, ոչնչացնել›› և ‹‹վաճառել››, խաղալ – ‹‹շարժվել›› և ‹‹խաղ անել››, խնդրել – ‹‹որոնել›› և ‹‹խնդրանք ներկայացնել›› և այլն: Սա, ինչպես պարզաբանում է Էդ. Աղայանը, կարելի է դիտել իբրև հետևանքի հետևանք, այսինքն՝ երեք կարգի իմաստափոխական իրակությունների (իմաստի ընդլայնում, նեղացում և բևեռացում) հետևանք[5]:

Վերջին դասակարգումը՝ բառիմաստի նեղացում, լայնացում, շրջում` հիմնական տարատեսակներով, շարունակում է գործածական մնալ և ներկայացվել հայոց լեզվի գրեթե բոլոր դասագրքերում:

Իմաստափոխության դրսևորումների վերը նշված ավանդական դասակարգումներն ընդհանուր առմամբ կարող են գործածական լինել վաղ աշխարհաբարի համար: Նախ նշենք, որ վաղ աշխարհաբար ասելով նկատի ունենք միջին հայերենից գրական նորմավորված աշխարհաբարի անցման այն լեզվավիճակը, երբ միջին հայերեն–բարբառներ–գրաբար լեզվական իրողությունները գործածվում էին կողք կողքի: XVII–XVIII դարերի վաղաշխարհաբարյան այդպիսի բնութագիր ունեցող մի շարք աղբյուրներից քարտագրել ենք իմաստափոխության տասնյակ դրսևորումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս մեկ անգամ ևս անդրադառնալու բառերի իմաստափոխության դասակարգման խնդրին:

Պետք է խոստովանել, որ ամենևին հեշտ չէ բառիմաստների, առավել ևս՝ իմաստափոխության դրսևորումների համար դասակարգման ընդհանուր հատկանիշներ ու եզրեր մատնանշել: Իմաստափոխության յուրաքանչյուր փաստ մի առանձին և ուրույն դրսևորում է՝ միայն իրեն հատուկ իմաստափոխության ընթացքի, պատմական միջավայրի, լեզվի տարածքային տարբերակի ընդգրկմամբ: Առավել ճշգրիտ լինելու համար իմաստափոխության ամեն մի դրսևորման ու բառի համար պետք էր մի նոր խումբ առաջարկել: Օրինակ՝ ձող բառը ձեռք է բերել ‹‹դրոշ›› իմաստը, սակայն հստակ չէ՝ այն իմաստի նեղացմա՞մբ է արտահայտել նախ՝ ‹‹դրոշի ձող››, ապա՝ ‹‹դրոշ›› իմաստները, թե՞ իմաստի լայնացման շնորհիվ ձող-ը սկսել է արտահայտել նաև ‹‹դրոշ›› իմաստը: Մեկ այլ օրինակ. տուփ բառը գործածվել է ‹‹նավակ, լաստ›› իմաստներով, բայց հստակ չի կարելի ասել, թե դա արդյունք է տուփ բառի՝ մեզ հայտնի իմաստի նեղացմա՞ն, թե՞ լայնացման: Շատ հաճախ բառիմաստի նեղացում կամ լայնացում բնորոշումները պայմանական և սուբյեկտիվ են դիտվում, դրանց սահմանները հստակ նշելը հաճախ անհնար է լինում, անգամ երկու հակադիր կերպով կարելի է մեկնաբանել:

Որպեսզի չգնանք հայերենագիտության մեջ ընդունված իմաստափոխության տեսակները մեր քաղած նյութի վրա ձևելու ճանապարհով, այլ հակառակը՝ իմաստափոխության վաղ աշխարհաբարյան դրսևորումներից բխեցնենք ընդհանուր օրինաչափություններ ու տարատեսակներ, առաջարկում ենք առանձնացնել հետևյալ խմբերը: Դրանց մասին, անշուշտ, տարբեր առիթներով խոսել են հայերենագետները (Լ. Հովհաննիսյան, Վ. Համբարձումյան և ուրիշներ), սակայն խոսքն այս դեպքում իմաստափոխության հատկապես վաղաշխարհաբարյան դրսևորումներին է վերաբերում:

1. Իմաստափոխություն բազմիմաստության հիմունքով: Այս դեպքում բառի մի քանի իմաստների միջից ընդգծվում և տարածում է ստանում հատկապես մեկը, որի գործածությունից էլ առաջ են գալիս նոր իմաստներ: Օրինակ՝ գրաբարում մուտ բառը, ըստ ՆՀԲ-ի, նշանակում է` ‹‹1. մտնելը, ներս գալը, 2. մտնելու տեղը, անցնելու տեղը›› և այլն, իսկ ժամանակագրությունների մեջ նույն բառը հանդիպում է ‹‹ամսամուտ, ամսվա սկիզբ›› իմաստով:

Բովր բառի ‹‹վավաշոտ›› միջինհայերենյան իմաստից վաղ աշխարհաբարում ածանցվել է ‹‹խոնավ, արգավանդ›› իմաստը:

Դատարկել բառի պատճառական ձևը՝ դադարկացնել, ձեռք է բերել հատկապես ‹‹բեռնաթափել›› իմաստը:

ՆՀԲ-ում հաստել բառն ունի ‹‹հաստատել, պնդել, արմատացուցանել›› իմաստները, որոնցից պահպանվել է ‹‹ապավինել՝ մնալ, հաստատվել›› իմաստը ‹‹ի մեզ է հաստեր›› արտահայտության մեջ:

Պատառ-ը ունի ‹‹կոտոր, բեկոր՝ մանաւանդ հացի›› (ՆՀԲ) հիմնական իմաստը, Ակոռի գյուղի ‹‹քյոթուկում››, սակայն, բառը ստացել է ‹‹հողակտոր, հողաբաժին իմաստը››:

2. Իմաստափոխություն համանունության հիմունքով: Այս դեպքում գրությամբ կամ արտասանությամբ նույն կամ նման բառերն իրարից անկախ են ծագել լեզվի տարբեր փուլերում: Դրանք, փաստորեն, պատմական համանունության դրսևորումներ են, որպիսիք շատ ու շատ են հանդիպում վաղ աշխարհաբարյան աղբյուրներում և, կարծում ենք, առավել մանրամասն քննության կարիք ունեն: Բերենք մի քանի օրինակ:

Ստորոտ բառն ունի ‹‹լեռան ստորոտ›› իմաստը. մեր քննած աղբյուրներում հանդիպում է ստորոտ՝ իբրև ‹‹անարգ, ցած››, որը ծագել է ոչ թե գրաբարյան բառից, այլ ինքնուրույնաբար առաջացել է լեզվի նոր շրջանում (ստոր+ոտ)՝ դառնալով գրաբարյան համապատասխան բառի համանուն:

Լուսոյմօտ բառը կիրառվել է ‹‹լույսին՝ առավոտվան մոտ, լուսադեմ›› իմաստով և իր հնչումով ու կազմությամբ համանուն է լուսամուտ ‹‹պատուհան›› բառին՝ վերջինի հետ ծագման ընդհանրություն չունենալով:

Հնատիպ գրքերում հանդիպող տեսակ ‹‹տեսողություն›› բառը ծագումով և իմաստով նման չէ տեսակ ‹‹կերպ, սեռ, եղանակ…›› բառին և սոսկ համանուն է հանդես գալիս:

Տէրունի-ն միջին հայերենում ունի ‹‹կիրակի›› իմաստը, իսկ վաղ աշխարհաբարյան դիվանական փաստաթղթերում ցույց է տալիս անմիջականորեն Էջմիածնին պատկանող կամ անմիջնորդ ձևով արքունիքին (պարսկական) ենթակա բնակավայրերը, շրջանները. այս երկու բառերը, դարձյալ, համանուններ են:

Ծագմամբ իրար հետ անմիջականորեն չեն կապված նաև XVII դարում հանդիպող ուղղական` իբրև ‹‹ուղղադավան›› և ուղղական (հոլով) բառերը, դրանք հանդես են գալիս որպես պատմական համանուններ:

3. Իմաստափոխություն բարբառային կամ խոսակցական տարբերակների հիման վրա: Միևնույն բառը կամ նրա հնչյունափոխված տարբերակը խոսակցական լեզվում կամ բարբառում կարող է ստանալ գրական լեզվից տարբերվող իմաստ: Դրանք հենց բուն բարբառային բառերն են: Վաղ աշխարհաբարյան բնագրերում նման օրինակների շատ կարելի է հանդիպել:

Միջ. հայ. ‹‹հետին, վերջին›› իմաստն ունեցող յետի բառը մեր հանդիպած բնագրում ստացել է մեկ ուրիշ՝ ‹‹հաջորդ›› իմաստը, և իմաստային այս փոփոխության ակունքը, անշուշտ, լեզվի խոսակցական տարբերակն է:

Աղմունք (> աղմուկ)՝ իր սկզբնաձևի համեմատ հնչյունափոխություն կրած բառը բարբառի հարթության վրա ստացել է նոր իմաստ՝ ‹‹վեճ, կռիվ››:

Խմել բառի նոր՝ ‹‹հարբել›› իմաստը սովորական է գրեթե բոլոր բարբառների ու խոսակցական լեզվի համար, և դրա առաջին կիրառություններին նույնպես հանդիպում ենք վաղ աշխարհաբարյան աղբյուրներում:

Ջարդել բառի՝ խոսակցական լեզվում ունեցած ‹‹վատ խոսել, կոտրատելով խոսել›› իմաստին հանդիպում ենք արդեն XVII դարում հետևյալ կապակցության մեջ՝ ‹‹կէսն հայերէն, կէսն արապերէն ջարդելով››:

Սրանք ‹‹աշխարհաբարյան իմաստափոխություններ են, որոնք տեղի են ունեցել ժողովրդախոսակցական լեզվում՝ նրա տարածքային բոլոր դրսևորումներում››[6]:

4. Իմաստափոխություն փոխառյալ բառերի իմաստների փոփոխման ճանապարհով: Տարբեր ժամանակներում տարբեր աղբյուրներից կատարված փոխառյալ միևնույն բառը ձեռք է բերում տարբեր իմաստներ:

Օրինակ, ղասապ փոխառյալ բառն ունի ‹‹մսագործ, մսավաճառ›› իմաստը, իսկ վաղ աշխարհաբարում հանդիպում է ‹‹հասարակ մարդ›› իմաստով:

Թուրքերենից փոխառյալ տապան ‹‹նրբան›› բառի հիման վրա առաջացել է տապան չափել՝ ‹‹հեռանալ›› իմաստն ունեցող հարադիր բայը:

Ասլ արաբական փոխառյալ բառի՝ միջին հայերենում (‹‹արմատ, ծագում››) և վաղ աշխարհաբարում (‹‹փաստաթղթի բնագիր օրինակ››) ունեցած իմաստները տարբերվում են իրարից:

Դարայփուլ բառը միջին հայերենում վկայված է ‹‹բարձր տեղից պոկված՝ փուլ եկած›› իմաստով, մինչդեռ պարսկերենից փոխառյալ այս բառը (պարսկ. dare+pol) մի հիշատակարանում նշանակում է ‹‹լեռնանցք, կիրճ››:

Սանահնի հիշատակարանում հանդիպում է պարսկերենից փոխառյալ ճիպայ (պարսկ. ĵib) բառը՝ ‹‹փոսորակ›› իմաստով, մինչդեռ դրան համապատասխանող ջիւպպէ/ջուպայ բառը միջ. հայ. ունի ‹‹արևելյան տարազի երկար և լայն վերնազգեստ›› նշանակությունը:

5. Իմաստափոխություն խոսքիմասային փոխանցմամբ: Հայերենի զարգացման մի փուլից մյուսին անցնելիս հաճախ բառերը փոխում էին իրենց խոսքիմասային իմաստը, դրանով պայմանավորված նաև՝ ձևաբանական նոր հատկանիշներ ստանալով:

Խոտահար բառը ՄՀԲ-ում բերված է որպես գոյական՝ ‹‹խոտհարք, խոտատեղ›› իմաստով, իսկ Առաքել Դավրիժեցու երկում գործածվել է որպես ածական և ունի ‹‹հնձված խոտի նման›› իմաստը: Անշէն բառը ժամանակագրության հեղինակը գործածել է՝ հակադրելով շեն-ին, և այստեղ արտահայտում է ոչ թե ‹‹չշինված, կործանված››, այլ ‹‹աղքատ››:

Բիւրեղէն բառը ՄՀԲ-ում ունի ‹‹բյուրավոր›› իմաստը, իսկ վաղաշխարհաբարյան բնագրերից մեկում ստացել է ‹‹բյուրեղ, բյուրեղյա›› իմաստը:

Կարծում ենք՝ կարևոր է նաև իմաստափոխություն կրած բառերը համեմատության մեջ դնել գրաբարի և միջին հայերենի տվյալների հետ, քանի որ համեմատության եզրը, այնուամենայնիվ, գրաբարում կամ միջին հայերենում տվյալ բառի ունեցած իմաստն է: Ըստ այդմ` հստակորեն տարբերակվում են երկու խումբ իմաստափոխ բառեր:

Բառեր, որոնց իմաստը փոփոխվել է գրաբարյան իմաստի համեմատ:

Անկասկածութիւն – գրաբարում ունի ‹‹ապահովութիւն››, վաղ աշխարհաբարում հանդիպում է ‹‹հարստություն›› իմաստով:

Ափորձ – գրբ. ‹‹փորձ չունեցող››, վաղ աշխ. ‹‹անփորձանք, փորձանքից զերծ››:

Խնդրակ – գրբ. ‹‹1. մարդ փնտրող, 2. վէճ անող, 3. օգնել ուզող››, վաղ աշխ. ‹‹քննող, զննող, ուսումնասիրող››:

Ծրագրել – գրբ. ‹‹ստուերագծել, նշանակել զծիրն, նախանկարել››, վաղ աշխ. ‹‹նկարագրել››:

Պատառ – գրբ. ‹‹կոտոր, բեկոր՝ մանաւանդ հացի››, վաղ աշխ. ‹‹հողակտոր, հողաբաժին››:

Վեհերեւել – գրբ. ‹‹վախենալ, ծուլանալ››, վաղ աշխ. ‹‹վեհ տեսքով երևալ՝ ներկայանալ›› և այլն:

Բառեր, որոնց իմաստը փոփոխվել է միջին հայերենի համեմատ:

Գծող – միջ. հայ. ‹‹ընդօրինակող գրիչ››, վաղ աշխ. ‹‹հեղինակ, գրող››:

Ժողովակ – միջ. հայ. ‹‹հավաքված, կուտակված››, վաղ աշխ. ‹‹փոքր, աննշան ժողով, ժողովիկ››:

Խարար – միջ. հայ. ‹‹քուրձ››, վաղ աշխ. ‹‹էժան ապրանք›› (՞):

Ճիպայ – միջ. հայ. ‹‹արևելյան տարազի երկար և լայն վերնազգեստ››, վաղ աշխ. ‹‹գրպան, փոսորակ››:

Շեշտաւոր – միջ. հայ. ‹‹շեշտված, շեշտակիր››, վաղ աշխ. ‹‹հմուտ, վարժ›› և այլն:

Ստորև ներկայացնում ենք իմաստափության մեր քաղած դրսևորումներից մի քանիսը: Դրանք հայերենի պատմական զարգացման արտացոլումն են և լավագույնս ցույց են տալիս միջին հայերենից աշխարհաբարին անցման շրջանում կատարված իմաստային տեղաշարժերը մեր լեզվում:

ԱՂՄՈՒՆՔ – աղմուկ բառի բարբառային աղմունք տարբերակը ստացել է ‹‹վեճ, կռիվ›› իմաստը. ‹‹Մեր մէջն մէկ փոքր աղմունք անկավ՝ ասեցինք, թէ Փսվեր հողն Ոռնակայ ձորին բադալ չէ›› (Յիշ. Սանահն., 173):

ԱՆՇԷՆ – հեղինակը հակադրում է շեն և անշէն բնակավայրերը, վերջինն այստեղ արտահայտում է ոչ թե ‹‹չշինված, կործանված››, այլ ‹‹աղքատ›› իմաստը. ‹‹յազգն մահմետականաց ըմբռնեալ էին զգաւառս Հայոց, աւերելով եւ գերելով զամենայն շէնս եւ զանշէնս›› (Մանր ժաման., II, 240):

ԱՆՓՈՐՁ – գործածվում է ոչ թե ‹‹փորձ չունեցող››, այլ՝ ‹‹անփորձանք, փորձանքից զերծ›› իմաստով. ‹‹Աստուած զքո եղբօր թագաւորութիւնն եւ զքո բարձրութիւնն հաստատուն եւ անփորձ պահեսցէ աստ եւ ի հանդերձելումն›› (Մ. Շահմ. Յիշատ., 319):

ԱՍԼ – ըստ ՄՀԲ-ի՝ միջ. հայ. ասլ (արաբ. ‘asl ձևից) բառը գործածվում է մի քանի իմաստներով՝ ‹‹1. արմատ բույսի, 2. ցեղ, ծագում, էություն, 3. ազնիվ, ցեղական››: Այստեղ գործածվում է ‹‹փաստաթղթի բնագիր›› իմաստով. ‹‹Ես՝ Սուրբ Նախավկայի առաջնորդ Յոհան Վարդապետս ասլն տեսի, սավատս (պատճեն) մօհրեցի, ես՝ Սարգիս էրէցս, սորա ասլն տեսի սաւադս մօհրեցի›› (Դիւան Նոր Ջուղ., 97):

ԱՒՏԱԼ – (հաւատալ>աւտալ) ՄՀԲ-ն ներկայացնում է ‹‹հավատալ›› իմաստով, այստեղ ունի ‹‹վստահել›› իմաստը. ‹‹Թէ տեղաց (այստեղ) մի պարտք անելու ջանամք, հինգ ղուռուշ մարդի չի աւտար տալու›› (Դիւան Ս. Յակ., 1941, 86):

ԲԱԶՄԱԿԱՆ – հարկի մի տեսակ է, թերևս՝ խնջույքների, հավաքույթների համար տրվելիք հարկ, որն առաջացել է գրաբարի բազմական ‹‹սեղանակից, խնջույքի մասնակից›› բառի իմաստի փոփոխմամբ. ‹‹Եպիսկոպոս և առաջնորդ սուրբ ուխտիս Բարսեղ արհիեպիսկոպոս և միաբանքս մեզ հէնց գիր տվին (համաձայնություն տվեցին՝ ստորագրեցին), որ մեզանէ էլ բազմական չուզեն›› (Յիշ. Սանահն., 136):

ԲՈՎՐ – միջ. հայ. գործածվում է ‹‹վավաշոտ, շվայտ››, այստեղ՝ ‹‹արգավանդ, խոնավ›› (՞) իմաստով. ‹‹Իմ կամաւ և ուժար սրտիւ Ոռնակայ իմ ծիլ բովր հողն տվի Բարսեղ եպիսկոպոսին և առաջնորդ Սանահնու (Յիշ. Սանահն., 176):

ԳՐԱՊԱՆ – գրաբարում ունի ‹‹հագուստի ծայրը, գրպան›› իմաստը, այստեղ՝ ‹‹գրերի, դիվանի պահապան››. ‹‹Ընդ որս էր եւ իշխան ոմն՝ որ էր գրապան թագաւորական գրեանց›› (Դաւրիժ., 348): Բառը տարբեր է Սուրբ Գրքում հանդիպող գրապանակ-ից. հմմտ. ‹‹Լայնեն զգրապանակս իւրեանց, եւ երկայնեն զքղանցս հանդերձից իւրեանց›› (Մատթ. ԻԳ-5), ուր գործածված է ‹‹գրուած իբր պահպանակ›› իմաստով, և ըստ ՆՀԲ-ի, հատկապես այս բառից է առաջացել բարբառների գրպան բառը:

ԴԱԴԱՐԿԱՑՆԵԼ – ‹‹բեռնաթափել›› իմաստն է ստացել դատարկել բառի բարբառային պատճառական ձևը. ‹‹Դարցեալ Ժէյգիդունի նավերն Կալիս կու բառնան, Կալիս կու դադարկացնեն այլ տեղ չկայ (Զ. Ագուլ. Օրագր., 16):

ԴԱՐԱՅՓՈՒԼ – ըստ Սանահնի վանքի հիշատակարանները հրատարակողի՝ դարայփուլ ծագում է պարսկ. dare+pol ‹‹լեռնանցք, կիրճ, անդաստան›› բառից: Նշված իմաստը տարբերվում է ՄՀԲ-ում վկայվածից, որը նույն բառի համար տալիս է այլ իմաստ՝ ‹‹բարձր տեղից փուլ եկած՝ պոկված››. ‹‹Ըստեփանոսի գեղի սինուռն՝ Ղօրչու մեծ խմհատն … գայ դարիվէր հասարականց (հասարակաց) խմհատի ծէրն Աղբիւրի գլխի դարայփուլն (Յիշ. Սանահն., 148):

ԵՐԿԱԹ – մի շարք աղբյուրներում երկաթ բառը կիրառվել է ‹‹նավի խարիսխ›› իմաստով, դրանից էլ ծագել է երկաթ ձգել ‹‹խարիսխ գցել›› հարադիր բայը. ‹‹Հանդարտ հով մի ելաւ, յետնուց ժամանակին Եաֆայու առաջին երկաթ ձգեցանք›› (Զուար քահ., 1867, 133): ‹‹Սեպտեմբերի 18 օրն չորեքշաբթի կանուխ սապահ նամազուն (աղոթքի ժամին) Ըռոտօզ երկաթ ձգեց›› (Զուար քահ., 1867, 131): Որ այս հարադիր բայը վաղ աշխարհաբարում ուներ լայն գործածություն, հավաստի է դառնում Ագուլիսի (կամ Ջուղայի) բարբառում պահպանված արկաթ գձել հարադրության օրինակով. ‹‹Յամի ՌՃԹ (1660) յունվարի մէկումն նավն եկին Իսպանիայ, ի քաղաքն Կալիս արկաթ գձեցինք›› (Զ. Ագուլ. Օրագր., 55): ‹‹Այսօր եկինք Իզմիր, արկաթ գձեցինք, դուրս ելանք ցամաք›› (Զ. Ագուլ. Օրագր., 55): Մեկ այլ օրինակ՝ ‹‹Իսկ նաւավարքն յունաց ազգին / Յետ այնորիկ զերկաթն առին›› (Ուշ միջն. բան., 561):

ԺԱՄ – ժամ բառը ‹‹եկեղեցի›› իմաստով հանդիպում է վաղ շրջանի աղբյուրներից, այդ մասին վկայում է նաև ՆՀԲ բառահոդվածը. ‹‹կարգաւորութիւն ժամուց ի պաշտամունս եկեղեցւոյ. ժամասացութիւն. ուստի և ռամկօրէն եկեղեցին ժամ ասի››: Ահա նշված իմաստափոխության մի դրսևորում վաղաշխարհաբարյան բանաստեղծության մեջ. ‹‹Իսկ ժողովուրդն դիմեցին / Ի դարպաս եպիսկոպոսին / Կուզէին զնա քարկոծէին / Թէ չէ տվեալ զբալնիք ժամին›› (Ուշ միջն. բան., 101):

ԺՈՂՈՎԱԿ – ՄՀԲ-ում ունի ‹‹հավաքված, կուտակված›› իմաստը, այստեղ՝ ‹‹փոքր, աննշան ժողով, ժողովիկ››. ‹‹Ձեռնագրով զսուրբ ժողովն Քաղկեդոնի ընկալան և զժողովակն Դվնայ դատապարտեցին›› (Ստ. Ռօքշայ, 73):

ԼՈՒՍՈՅՄՕՏ – գործածվել է ոչ թե ‹‹պատուհան, լուսամուտ››, այլ՝ ‹‹լուսադեմ, լուսանալուն մոտ, առավոտ›› իմաստով. ‹‹Թվին ՌՃՁԱ ապրիլի Ա օր, որ օրն է շաբաթ լուսոյմօտն Ովսէփն մօրէն ընծայեցաւ, աշխարհ Եկաւ›› (Մանր ժաման., I, 294):

ԽՆԴՐԱԿ – ԱԲ-ում բառն ունի ‹‹1. մարդ փնտրող, 2. վէճ անող, 3. օգնել ուզող›› իմաստները: Այստեղ՝ ‹‹քննող, զննող, ուսումնասիրող››. ‹‹Ամենայն ազգք և լեզուք բնականապէս խնդրակք են եզրակացութեանն ճշմարտութեան›› (Դիւան Ս. Յակ., 1940, 316): ‹‹Եւ այսմ ունիմ զձեզ իսկ վկայեալս աստանօր՝ թէ խնդրակ իցեմ սմին›› (Դիւան Ս. Յակ., 1940, 316):

ԽՇԿԵԼ – բառը գործածվել է միջ. հայ. խշկել ‹‹փոքրացնել, պակասեցնել›› բառից տարբերվող իմաստով, այստեղ ունի ‹‹քայքայվել›› իմաստը. ‹‹…իսկ բժշկին անհմուտ գոլով՝ յոլովագոյն ի գործ էարկ զջերմ դեղն ի մարմին նորա, յորմէ պատճառէ չորացեալ խշկեցան ամենայն մասունք ներսին փորոտեաց նորա›› (Դաւրիժ., 318):

ԽՐԱՏԵԱԼ – պետք է ենթադրել, որ գրաբարի խրատեմ ‹‹խրատ տալ, հորդորել, ուղղել›› բառը աղբյուրներում ու բառարաններում չարձանագրված մեկ այլ իմաստ էլ է ունեցել, որը պահպանվել է վաղ աշխարհաբարում որպես ‹‹հղկել››, այստեղ՝ ‹‹հղկ(վ)ած››. ‹‹Սկսան զժամատունն շինել խրատեալ քարամբք եւ մածուցեալ կրով›› (Դաւրիժ., 283): ‹‹Փիլիպպոս սկսաւ զայն եւս նորոգել՝ խրատեալ քարիւ եւ մածուցեալ կրով›› (Դաւրիժ., 285): Քիչ հավանական է թվում գրաբարի խառատել ‹‹խառնելով հատանել›› բառի հնչյունական փոփոխմամբ խրատեալ-ի ծագումը:

ԿԱՆԱՉ – բառը փոխանվանական կիրառությամբ ձեռք է բերել նոր իմաստ՝ ‹‹կանաչ փաթթոց››, որ կրում էին մահմեդական մի աղանդի անդամները. ‹‹Խաչատուրն հայհոյեաց զնա եւ զկանաչն նորա›› (Դաւրիժ. 405): Նույն իմաստով կանաչ բառը գործածվել է նաև կանաչ գլուխ կապակցության մեջ, որպես ‹‹կանաչ գլխանոց՝ փաթթոց կրող մարդ››. ‹‹Նոր ղատին յունիսի ԺԹ եմուտ ի քաղաքս, կանաչ գլուխ է և շինտիլիկ աղէկ մարդ կ’երևայ›› (Դիւան Ս. Յակ., 1941, 84):

ԿՈԽԵԼ - գրավել, զավթել, նաև՝ պարտվել. ‹‹Թվին ՌԿԵ (1616) … գիշեր կիրակլուս, ազգն յուռուս կոխեց Կաֆան և աւիրեց բազում տեղի, քաղաքս այս կրկին նորոգեսցի›› (Մանր ժաման., I, 208): ‹‹ՌՀԸ թըւականին ազգն ուռուս եկաւ Բ աւուր ճանփայ ու կոխեց Խարա-Սուն… մալն ու խազնան առաւ, ետոյ Սուղտան կոխեց›› (Մանր ժաման., I, 215): ‹‹Ի Թաւրէզ պատերազմեցան եւ կոխվեցաւ Ջղալօղլին եւ փախեաւ›› (Մանր ժաման., I, 478):

ՀԵՏԱՔՐՔԻՐ – Առ. Դավրիժեցու երկում՝ ‹‹հետամուտ›› իմաստը, հետաքրքիր լինել՝ ‹‹հետամուտ լինել››. ‹‹Որք եւ պատահեցան կաթուղիկոսին Մելքիսէթի՝ եւ ետուն նմա աղերս, եւ ոսկի դահեկանս, զի մի լիցի հետաքրքիր եւ կամ վրէժխնդիր գործոց նոցա›› (Դաւրիժ., 167):

ՁԳԵԼ – ձգել բառի՝ բարբառներում, խոսակցական լեզվում, արևմտահայերենում հայտնի ‹‹թողնել›› իմաստով կիրառությանը հանդիպում ենք արդեն XVII դարի բնագրերում. ‹‹Ռ թուման թագաւորին թարջիմանն ինձ վրայ է ձգած. տայք՝ գրէրն առնուք (Դիւան Նոր Ջուղ., 92):

ՁՈՂ – իմաստը պահպանվել է հատկապես ‹‹դրոշի ձող››, ապա և ‹‹դրոշ›› փոփոխությամբ: Դրա ապացույցն է հետևյալ հատվածը, ուր ձողը թարգմանված է թուրքերենի նույնիմաստ բառով. ‹‹Բայց զոր ձողն կրէր՝ կենդանի ըմբռնեալ տարան ընդ ինքեանս ի բանակն Տաճկաց, նոյնպէս եւ զձողն առին, որ թարգմանի տաճիկ լեզուաւ պայրախ›› (թուրք.-պարսկ. բայրակ ‹‹դրոշ››) (Յ. Կամենացի, Պատմ., 51): ‹‹Բայց ի հեթմանին զօրացն զձողն առին›› (Յ. Կամենացի, Պատմ., 54):

ՁՈՂԱԿԻՐ – իմաստի զարգացումը տե՛ս վերը՝ ՁՈՂ ‹‹դրոշ›› բառի տակ, որից բաղադրվել է ձողակիր՝ ‹‹դրոշակիր›› նոր բառն ու իմաստը. ‹‹Իսկ զօրք Լեհաց եւ Խազախացն … ճակատէին ընդ նոսա, մինչեւ սպանին զերկու ձողակիրս նոցա, եւ զգլուխսն եւ զձողսն բերեալ թագաւորորդւոյն›› (Յ. Կամենացի, Պատմ., 60):

ՂԱԲԱԼ – ծագել է թուրք. gab ‹‹աման, պատյան›› բառից, որը հիշատակարաններում և այլ աղբյուրներում գործածվում է որպես չափման միավոր. ‹‹Իւր հող ու ջրովն և Նորատուս Լ ղաբալ ձէթ վախմ արարի Սանահնու Սուրբ Աստուածածնին և Սուրբ Սամէբուն (Յիշ. Սանահն., 145):

ՃԻՊԱՅ – ՄՀԲ-ն ներկայացնում է ջիւպպէ՝ հղում անելով ջուպայ բառին, որը նշանակում է ‹‹արևելյան տարազի երկար և լայն վերնազգեստ››: Ըստ բնագիրը կազմողի` ճիպայ բառը ծագում է պարսկ. ĵib ‹‹գրպան, փոսորակ›› համարժեքից. ‹‹Մեր յօժար սրտիւ ծախեցինք ի վերայ Բարսեղ պարոնտէրին Ջրանցի ջամփի տակի ճիպէքն, իւր վերի կռան հողն… Ջումանց ճիպէքի վերի կուռն›› (Յիշ. Սանահն., 227):

ՄԵԾԱՆԱԼ – հարստանալ. ‹‹իւր քվեր աղչիկն շահն տվել այ Մուսաբէկն, Ե խաս գեղն տվել Մուսաբէկն, այսպէս մեծացել ա›› (Զ. Ագուլ., Օրագր., 144):

ՄՈՒԽ – ՆՀԲ-ն ներկայացնում է որպես ռամկական բառ՝ ‹‹ծուխ›› իմաստով, վաղ աշխարհաբարում բազմիցս հանդիպում է ‹‹ծխախոտ›› իմաստով. ‹‹Խիստ է և բարկասիրտ թագաւորն … զայն նոր ելեալ չար մուխն, որ ասի թութուն, և սև ջրի ըմպելոյ տներն աւերեց›› (Մանր ժաման., II, 400): ‹‹Թէ մէկ մի գտնու, որ մուխ կամ սև ջուր ըմպեն, ազատելոյ չէ›› (Մանր ժաման. II, 400): Մուխ-ը ‹‹ծխախոտ›› իմաստով ունի նաև Ս. Մալխասյանի ‹‹Հայերենի բացատրական բառարանը››, ուր ներկայացված է որպես ծածկաբանություն:

ՅԱԲԵՂԱՅ – գործածվում է ‹‹յաբեղայ սարկաւագ›› կապակցության մեջ, և դա ենթադրել է տալիս, որ իմաստի նեղացմամբ ստացել է իր սկզբնական՝ ‹‹կուսակրոն քահանա›› իմաստից տարբեր մեկ այլ իմաստ, գուցե՝ սարկավագին բնորոշող մի մակդիր, դեռևս չամուսնացյալ սարկավագ. ‹‹Դաւիթ վարդապետն նըւիրակ եկաւ մեզի Էջմիածնէն, նորընծայ տէր Յակոբ կաթողիկոսէն, լուսաբուղ մեռոնաւն, մէկ յաբեղայ սարկաւագով›› (Մանր ժաման., I, 227):

ՇԵՇՏԱՒՈՐ – ՄՀԲ-ում ունի ‹‹շեշտված, շեշտակիր›› իմաստը, այստեղ՝ ‹‹հմուտ, վարժ››. ‹‹Ըստ ժամանակին առ հասարակ դիւցազանց հետևամարտքն (հետևակ՞) ի վերայ ուսոց ձիոց բերեալք և պարսաւորքն առ հասարակ դիպ աղեղունք շեշտաւորք ի սուսեր և ի նիզակ վառեալք մերկք վահանօք… պարածածկեալք (Մանր ժաման., I, 269):

ՈՒՂՂԱԿԱՆ – Եփրեմ Ղափանցու (XVII դ.) ‹‹Ընդդէմ երկաբնակաց›› ոտանավորում բառն ունի ‹‹ուղիղ՝ ուղղադավան›› իմաստը, և սոսկ համանուն է հանդես գալիս ուղղական (հոլով) բառին. ‹‹Սոյն այս կերպիւս օրինաց բան/Միշտ պարսաւեն յազգս թորգոմեան/Թէ՝ ձեր օրէնքն չէ ուղղական/Այլ է խոտան և անպիտան›› (Ուշ միջն. բան., 569):

ՊԱՀԵՍՏ – Առ. Դավրիժեցու երկում գործածվել է ‹‹բանտ›› իմաստով. ‹‹Առաքեաց ի Շիրազ քաղաքի ունել զնա ի պահեստի, եւ անդէն եւս կարգեալ ի վերայ նորա պահապանս›› (Դաւրիժ., 142): ‹‹Հրամանաւ Շահաբասին կայր ի պահեստի մայրն Թամրազին, որոյ անունն էր Մարիամ›› (Դաւրիժ., 144):

ՋԱՐԴԵԼ – գրաբարի ջարդել բառի ‹‹ջախել, կոտորել, խորտակել, մանրել…›› (ՆՀԲ) իմաստի ‹‹վատ խոսել, կոտրատելով խոսել›› իմաստային անցմանը հանդիպում ենք արդեն XVII դարում. ‹‹Կէսն հայերէն, կէսն արապերէն ջարդելով. իմացիր որ մղսի ասելն քէչիյին կասեն›› (Զուար քահ., 1868, 115):

ՍՏՈՐՈՏ – գործածվել է ոչ թե ‹‹ստորին կողմ››, այլ ‹‹ցած, անարգ›› իմաստով. ‹‹Բագարատ իշխանն Հայոց՝ ստորոտ և լիրբ ի չարախօսութենէ, ոմանց դրեալ խորհիտ զկաթողիկոսն›› (Ստ. Ռօքշայ, 94): Ստորոտ բառը նշված իմաստով հանդիպում է գրաբարի ստորոտաքարշ ‹‹նշանակ ցոփութեան›› բառում (ըստ ՆՀԲ-ի), և ստորոտ բառի հատկապես այդ իմաստը անկախաբար գործածված հանդիպում է վաղ աշխարհաբարում:

ՎԵՀԵՐԵՒԵԼ – ԱԲ-ում նույն բառն ունի ‹‹վախենալ, ծուլանալ›› իմաստները, այստեղ՝ ‹‹վեհ տեսքով երևալ՝ ներկայանալ››. ‹‹յօժանդակութեամբ սրբազան և վեհերևեցեալ հայրապետիս … մեք ամենեքեան կնիք ունողքս կնքեցաք›› (Դիւան Նոր Ջուղ., 81):

ՏԱՐԲԵՐԱՆԱԼ – գործածվել է ոչ թե ‹‹տարբերակել, տարբերել››, այլ ‹‹տարուբերվել›› իմաստով. ‹‹Բուրաստանեացն շուշանք և ի ջուրս, որ վայելչանայ / Գին չեն մազ մի թարթիչիդ վեր ի վայր, որ տարբերանայ›› (Ուշ միջն. բան., 445): Նույն իմաստով ՆՀԲ-ն ունի տարբերիլ բառը:

ՏԵՍԱԿ – գործածվել է ոչ թե ‹‹սեռ, տեսակ›› իմաստով, այլ՝ տեսողություն, հմմտ. չորս զգայարանների անվանումները՝ տեսակ (տեսողություն), լսակ (լսողություն), հոտոտակ, ճաշակ. ‹‹…ծանօթութիւնս այս յառաջագայի ի հնկից զգայութեանց գլխաւորաց մարմնոյ, այսինքն ի տեսակէ, որ է յաչս, ի լսակէ, որ է յականջս, ի հոտոտակէ, որ է ի քիմս, ի ճաշակէ, որ է ի բերանն և ի շօշափակէ, որ է ի ձեռս (Նոր. ծաղ. զօր., 4):

ՏԷՐՈՒՆԻ – միջին հայերենում ունի ‹‹կիրակի›› իմաստը, այստեղ բառը ցույց է տալիս այն շրջանները, որոնք, ըստ Լեոյի, անմիջապես պատկանում էին Էջմիածնին. ‹‹Ի վերայ օրհնեալ տէրունի ժողովրդականացդ մերոց կարգեաց առաջնորդ և հոգաբարձու զհոգևոր որդին մեր զՅոհան Վարդապետն›› (Դիւան Նոր Ջուղ., 79): ‹‹Իսպահանայ տէրունի երկրներն›› (Դիւան Նոր Ջուղ., 81):

ՏՈՒՓ – ըստ Առ. Դավրիժեցու՝ բազմաթիվ հայեր Արաքսն անցնել են տուփով: Այս և մյուս գործածությունները ցույց են տալիս, որ բառը նշանակում էր ‹‹լաստ›› կամ ‹‹նավակ››. ‹‹Ի բազմութենէն ո՛չ բաւէր նոցա նաւ կամ տուփ, որով անցցեն զգետն›› (Դաւրիժ., 79): ‹‹Զքարն եւ զկղմինտրն ի գեղջէն Աստապատայ բերէին տփով զերեսօք ջուրց Երասխ գետոյն›› (Դաւրիժ., 281): ‹‹Մէկ սարկաւագ, եւ երեք աշխարհական մտին ի տուփ եւ սկսան կոտորել զպաղն (սառույցը)›› (Դաւրիժ., 488):

ՔԱՌԱԿՈՒՍԻ – գլխարկի տեսակ, որ քառակուսու ձև ուներ. ‹‹Այլ եւ զորպիսութիւն եւ զձեւ զգեստուցն գտին ի գրոց, զքուսիթայն, որ է գլխոյ թօփին: Եւ սահմանեցին ամենեցուն, թէ իւրաքանչիւր ոք իւրովք զգեստուքն շրջեսցի, եթէ միայնակեաց իցէ՝ քուսիթայիւն եւ քառակուսովն›› (Դաւրիժ., 220):

Դժվար չէ նկատել, որ նշված օրինակների մեջ զգալի թիվ են կազմում իմաստափոխության այն դրսևորումները, որոնք տեղի են ունեցել ժողովրդախոսակցական լեզվի տարածքային, հատկապես արևելյան և արևմտյան տարբերակներից որևէ մեկում կամ բարբառներում: Դա հենց վաղ աշխարհաբարի յուրահատկությունն է. որպես լեզվավիճակ, նոր ձևավորվող աշխարհաբարն իր մեջ ներառում է միջին հայերենի ուշ շրջանի, ժամանակի բարբառների, միջխոսակցական ‹‹քաղաքացիական›› հայերենի, աշուղական հայերենի իրողությունները՝ իրարից անբաժան: Վաղ աշխարհաբարի ‹‹միասնական›› այդ լեզվավիճակը նկատելի է նաև իմաստափոխության մեր քաղած օրինակներում. դրանք դեռևս չեն բաժանվել արևմտահայերեն և արևելահայերեն ճյուղավորումների:

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱԲ – Առձեռն բառարան հայկազեան լեզուի, Անթիլիաս, 1988

Դաւրիժ. – Առաքել Դաւրիժեցի. Գիրք պատմութեանց, աշխատ. Լ. Ա. Խանլարյանի, Երևան, 1990

Դիւան Նոր Ջուղ. – Դիւան Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի, մասն Ա, Էջմիածնի կաթողիկոսների կոնդակներ (1652–1705), աշխատասիրեց՝ Խաժակ Տէր-Գրիգորեան, Անթիլիաս, 2003

Դիւան Ս. Յակ. – Դիւան Սուրբ Յակոբայ, Ա–ԺԹ.– Սիոն, 1930 նոյեմբեր–1941 յուլիս–օգոստոս

Զ. Ագուլ. Օրագր. – Զաքարիա Ագուլեցու Օրագրութիւնը, Երևան, 1938

Զուար քահ. – Զուար Ճիյէրճի Օղլու քահանայի Ճանապարհագրութիւն և ուխտ յԵրուսաղէմ.– ‹‹Բազմավէպ››, 1867–1869

ՀԲԲ – Ստ. Մալխասեանց. Հայերէն բացատրական բառարան, հ. I–IV, Երևան, 2010

Մանր ժաման., I – Մանր ժամանակագրություններ (XIII–XVIII դդ.), հ. I, կազմեց՝ Վ. Ա. Հակոբյան, Երևան, 1951

Մանր ժաման., II – Մանր ժամանակագրություններ (XVII–XVIII դդ.), հ. II, կազմեց՝ Վ. Ա. Հակոբյան, Երևան, 1956

ՄՀԲ – Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան. Միջին հայերենի բառարան, հ. 1–2, Երևան, 1987–1992

Մ. Շահմ. Յիշատ. – Մահտեսի Շահմուրատի Հիշատակարանը. Փետրվար, 1683 թ.– Հ. Անասյան. XVII դարի ազատագրական շարժումներն Արևմտյան Հայաստանում, Երևան, 1961, էջ 315–319

Յիշ. Սանահն. – Յիշատակարան Սանահնոյ վանից (Սանահնի քէօթուկը), աշխատ. Պարոյր Մուրադեանի, Ս. Էջմիածին, 2007

Յ. Կամենացի, Պատմ. – Յովհաննէս Կամենացի. Պատմութիւն պատերազմին Խոթինու, աշխատասիրութեամբ Հ. Ս. Անասեանի, Երևան, 1964

ՆՀԲ – Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. Ա–Բ, Վենետիկ, 1836–1837:

Նոր. ծաղ. զօր. – Նորագոյն ծաղիկ զօրութեանց, թարգմ. Յովհ. Կոստանդնուպոլսեցւոյ, Վենետիկ, 1685

Ստ. Ռօքշայ – Ստեփանոսի Ռօքշայի Ժամանակագրութիւն կամ տարեկանք եկեղեցականք, հրատ. Հ. Ոսկեան, Վիեննա, 1964

Ուշ միջն. բան. – Ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծությունը (XVI–XVIII դարեր), աշխատասիրությամբ Հասմիկ Սահակյանի, հ. 2, Երևան, 1987

НОВАЯ ПОПЫТКА КЛАССИФИКАЦИИ СЕМАНТИЧЕСКИХ ИЗМЕНЕНИЙ В НОВОАРМЯНСКОМ ЯЗЫКЕ

НОРАЙР ПОГОСЯН

Резюме

Семасиология изучает историю значения слов. Примеры семантических метаморфоз, которые содержатся в новоармянских источниках XVII–XVIII вв., отражают развитие значения слов в истории армянского языка. Тексты из различных территорий восточной и западной Армении – Акори, Агулис, Новая Джуга, Ван, Константинополь и др. – различаются также по жанру: рассмотрены исторические, дневниковые, хронологические произведения. Анализ этих источников дает полное представление о семантических явлениях раннего периода новоармянского языка. Рассмотренные семантические изменения можно классифицировать по следующим основным группам: семантические метаморфозы по полисемии слов; по омонимии; основанные на диалекте; изменение значения заимствованных слов; в результате преобразования частей речи. Представляется также большое количество слов, значения которых претерпели изменения в древне- и среднеармянском языках.

A NEW ATTEMPT OF CLASSIFICATION OF SEMANTIC METAMORPHOSIS IN EARLY MODERN ARMENIAN LANGUAGE

NORAYR POGHOSSYAN

Summary

Semasiology studies the history of meaning of words. Examples of semantic metamorphosis that contain Armenian sources of the 17th–18th centuries illustrate the evolving meanings of words throughout the language’s history. Texts are from different parts of Eastern and Western Armenia: Acori, Agoulis, Nor Jougha, Van, Constantinople and so on. These writings also belong to different genres: historic, diary, chronologic. Analysis of these sources gives an idea that it is possible to have a complete perspective on the semantic mutations the Armenian language has undergone. Semantic mutations highlighted include a few general groups: semantic metamorphosis as a result of polysemy of words; by means of homonymy; dialectically based; by mutation of the meaning of the loan words; as a result of the absolute transmutation of the meaning of the word. A multitude of word samples are represented that have changed their meaning in ancient and medieval Armenian languages.

Заметки

[←1]

Էդ. Աղայան. Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, Երևան, 1984, Գ. Ջահուկյան. Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն և բառակազմություն, Երևան, 1989, Մ. Մուրադյան. Բառագիտություն.– Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. 2, Երևան, 1972, Ռ. Ղազարյան. Միջին հայերենի բառապաշարը, Երևան, 1992:

[←2]

Տե՛ս, օրինակ՝ Ն. Հովհաննիսյան. Նաղաշ Հովնաթանի տաղերի լեզուն որպես վաղ աշխարհաբարի արտահայտություն.– Հայոց լեզվի պատմության հարցեր, պր. 3, Երևան, 1991, էջ 61–192, Ռ. Ղազարյան. Արևելահայ վաղ աշխարհաբարը ըստ Զաքարիա Ագուլեցու ‹‹Օրագրութեան››.– ‹‹Բանբեր Երևանի համալսարանի››, 1995, -2, էջ 9–29:

[←3]

Գ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ., էջ 6:

[←4]

Տե՛ս Մ. Աբեղյան. Հայոց լեզվի տեսություն, Երևան, 1965, էջ 14–163:

[←5]

Էդ. Աղայան. նշվ. աշխ., էջ 101:

[←6]

Էդ. Աղայան. նշվ. աշխ., էջ 75: