‹‹ՎԱՐԴԳԵՍ ՄԱՆԿԱՆ›› ՎԻՊԱԿԱՆ ՊԱՏԱՌԻԿԻ ՆՈՐ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԱՐԵԳԻՆ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

Պատմահայր Խորենացու օրհնյալ ձեռքով հայկական հնագույն բանահյուսության փրկված նշխարներից է ‹‹Վարդգես մանկան›› վիպական բեկորը. ‹‹Հատուած գնացեալ Վարդգէս մանուկն ի Տուհաց գաւառէն, զՔասաղ գետով, եկեալ նստաւ զՇրէշ բլրով, զԱրտիմէդ քաղաքաւ, զՔասաղ գետով, կռել կոփել զդուռնն Երուանդայ արքայի››[1]:

Շատ անվանի ուսումնասիրողներ են զբաղվել պահպանված սույն հատվածի վերլուծությամբ ու մեկնաբանությամբ և նրանցից յուրաքանչյուրը մի քայլ է կատարել մեզ հասած փշրանքներից քիչ թե շատ ամբողջական պատկերացում ստանալու խնդրում: Այդ ուղղությամբ հատկապես գնահատելի է Ա. Շ. Մնացականյանի գիտական վաստակը, ով բարեխղճորեն ի մի է բերել աղբյուրներում պահպանված հիշյալ վիպական հատվածին առնչվող տվյալները, նախկին հետազոտողների տեսակետներն ու եզրահանգումները և փորձել է նորովի արժեքավորել դարերի խորքից մեզ հասած զրույցի պատառիկն ու դրա մասին եղած մյուս տեղեկությունները: Մասնավորաբար, նա եկել է այն տրամաբանական եզրակացության, որ Արարատյան դաշտում գտնվող Երվանդ արքայի նստավայրը` Արտիմեդը, չի նույնանում ‹‹Վարդգէսի աւան››-ին և, ինչպես իր նախորդներից Գ. Ա. Ղափանցյանը, համոզմունք է հայտնել, որ ‹‹Տուհաց գաւառը›› պիտի որոնել հյուսիսային Հայաստանում[2]: ‹‹Տուհաց գավառ››-ի տեղորոշման խնդիրն արծարծող հետագա ուսումնասիրությունների արդյունքում այն զետեղվել է Տայքում[3] կամ ‹‹Տա(վ)ուշի տեղում կամ նրա մերձակայքում››[4]:

V դարի հայ իմաստասեր Դավիթ քերականը Դիոնիսիոս Թրակացու քերականության մեկնությունում ‹‹փռյուգացի›› և ‹‹գալատացի›› անվանումները փոխարինել է ‹‹գոդերձական, տուհ, վրացի›› էթնոնիմներով[5]: Միևնույն կերպ են վարվել և Դիոնիսիոս Թրակացու քերականության միջնադարյան մյուս հայ մեկնիչները[6]: Ա. Շ. Մնացականյանը և Հ. Մ. Բարթիկյանը, ելնելով հիշյալ փաստից, կատարել են մի հավանական ենթադրություն. քանի որ փռյուգացիք և գալատացիք իրոք հարևաններ էին, ապա հայկական աղբյուրներում, ըստ երևույթին, նրանց անունները փոխարինվել են աշխարհագրական այլ տարածքում, սակայն նույնպես իրար կից բնակվող տարբեր ազգությունների անուններով: Մեզ առավել հավանական է թվում, որ տուհերի թվարկումը գոդերձականների և վրացիների միջև զուրկ չէ պատմաաշխարհագրական հիմքից: Համենայն դեպս, V դարի հայ քերականին չհետևելու և հիշյալ ազգությունները նույն հերթականությամբ չդիտարկելու ծանրակշիռ պատճառներ չենք տեսնում: VII դարի ‹‹Աշխարհացոյց››-ում Գոդերձական (Սամցխե) և Կրիս-խեւ կամ Մտկուրիս-խեւի (Վրաց աշխարհի հնագույն մայրաքաղաք Մցխեթա-Արմազի քաղաքի) գավառների միջև հիշատակված են երկու գավառ` Թաւր (Թոր) և Տանիս-խեւ[7]. վերջինս մեզ է հասել Տունիս-խեւ և այլ ձևերով, որոնք Ս. Տ. Երեմյանը համարում է աղճատման արդյունք: Այսինքն` վաղ միջնադարում ‹‹Տուհաց գավառը››, հավանաբար, նույնանում էր Թաւր և Տանիս-խեւ գավառների կամ գոնե դրանցից մեկի հետ` հարավում սահմանակից լինելով պատմական Թռեղք և Ջավախք գավառներին[8]:

Արտիմեդ քաղաքի տեղորոշման հարցում նույնպես որոշակի է Ա. Շ. Մնացականյանի ներդրումը: Նա միանգամայն իրավացիորեն առարկում է այն ուսումնասիրողներին, որոնց կարծիքով Վարդգեսավանը կառուցվել է Արտիմեդի տեղում, սակայն, հավանաբար, սխալվում է` ենթադրելով, որ Արտիմեդը գտնվել է այժմյան Էջմիածնի Մայր տաճարի մոտակայքում[9]:

Փորձելով պարզել, թե վիպական հիշատակության արժանացած ո՞ր բնակավայրն էր Արարատյան դաշտում (ավելի ճշգրիտ` սեպագիր աղբյուրների ‹‹Վ/Ուազա երկրում››), Շրեշ բլուրից[10] ոչ հեռու` Քասախ գետի մոտ, ‹‹շեն ու կանգուն›› մ. թ. ա. I հազարամյակի I կեսում[11], յուրաքանչյուր ոք անակնկալի կարող է գալ, քանի որ քննարկվող ժամանակաշրջանին վերաբերող հնագիտական քարտեզներում հիշյալ տարածքում նշված է ‹‹քաղաք›› հասկացությանը[12] համապատասխանող ընդամենը մեկ հնավայր` Մեծամորը: Մեծամոր հուշարձանախմբի ավելի քան հինգ տասնամյակ առաջ սկսված պեղումներով[13] հայտնաբերված հնագիտական նյութերը վկայում են, որ այն բնակեցված է եղել մ. թ. ա. V հազարամյակի վերջում, և (գուցե` կարճատև ընդհատումներով) կյանքն այստեղ շարունակվել է մինչև մ. թ. XVIII դարը: Բիայնական տիրապետության նախօրեին այս հնագույն պաշտամունքային կենտրոնը Վ/Ուազա երկրի ամենանշանավոր բնակավայրն էր, որի միջնաբերդը, նրա շուրջը տարածվող թաղամասերը և դամբարանադաշտերը զբաղեցնում էին մի քանի հարյուր հեկտար տարածություն: Հարթ տեղանքում վեր բարձրացող հրաբխային կոների վրա կառուցված միջնաբերդն օղակված էր պաշտպանական պարիսպներով: Այնտեղ կենտրոնացված էին պալատական շինությունները, տաճարական համալիրը և արտադրական գլխավոր միավորները` ձուլարանները, հումքի հարստացման կառույցները, արհեստանոցները[14]: Է. Վ. Խանզադյանի կարծիքով, վաղ երկաթի դարաշրջանում ‹‹Մեծամոր››-ն արքունի քաղաք էր[15]:

Կարծում ենք, ասվածը միանգամայն բավարար է ընդունելու, որ ‹‹Մեծամորը›› և՛ իր տեղադրությամբ, և՛ ժամանակագրությամբ, և՛ ‹‹արքայանիստ քաղաք›› հասկացությանը լիովին համապատասխանելու իրողությամբ, ամենայն հավանականությամբ, պիտի լիներ այն քաղաքը, որը Պատմահոր մեջբերած վիպական պատառիկում անվանված է Արտիմեդ[16]: Շրեշ բլուրից ոչ հեռու, Քասախ գետին նույնչափ մոտ, նման հզորության և նշանակության մեկ այլ քաղաք մ. թ. ա. I հազարամյակի I կեսում դժվար թե գոյություն ունենար[17]: Այստեղ պիտի հաշվի առնել երկու կարևոր հանգամանք: Նախ` անցած ավելի քան հարյուր տարվա ընթացքում այդ տեղանքը հնագիտորեն համեմատաբար լավ է ուսումնասիրվել և առայժմ վաղ երկաթի դարաշրջանի մեկ այլ քաղաք չի հայտնաբերվել[18]: Երկրորդ` ժամանակի քաղաքաշինությունն ուներ իր սկզբունքները, իսկ տեղանքի մակերևույթը քաղաքաշինարարներին մեկ այլ նպաստավոր դիրք չէր ընձեռում[19]: Հարկ է նկատի ունենալ, որ Արարատյան դաշտի այդ հատվածում` Քասախ գետի շրջակայքում, բնական այլ բարձրություններ, բլուրներ չկան: Իսկ այստեղ-այնտեղ կղզիների պես հարթավայրից ընդամենը 3–4 մ վեր բարձրացող արհեստական հողաբլուրները (մոխրաբլուրները)[20] կարող են միայն հուշել, որ արդեն պղնձեքարի և վաղ բրոնզի դարաշրջաններում այդ տարածքը խիտ բնակեցված է եղել:

Քննարկվող հարցի կապակցությամբ ուշադրության են արժանի նաև Ա. Շ. Մնացականյանի հետևյալ եզրակացությունները. ա) Արտիմեդ քաղաքը, հավանաբար, կոչվել է սրբավայրի և աստվածության անունով[21], բ) ‹‹Տիգրան և Աժդահակ›› վեպում նկարագրված սրբազան լեռան գագաթին ծննդաբերող կինը հայոց Մայր աստվածուհին է[22]: Եթե այս եզրահանգումները ճիշտ են, ապա բնական կլինի ենթադրել, որ Արտիմեդ քաղաքում պիտի լիներ սրբավայր` նվիրված ‹‹Արտեմիսի›› կամ որ նույնն է` Մեծ մոր պաշտամունքին, և որ Մայր աստվածուհին, թերևս, պատկերվել է ծննդաբերող կնոջ կերպարանքով: Մեծամորում այդպիսի սրբավայր իրոք կա, և դա չի կարելի համարել պատահական զուգադիպություն: Պեղումներով այստեղ հայտնաբերվել է 7 տաճարից բաղկացած պաշտամունքային համալիր[23], որի երկու գլխավոր սրբարաններից մեկը` ձախակողմյանը, ըստ բերված փաստարկների, ձոնված է եղել Մայր աստվածուհուն[24]: Վերջինիս կերպարը խորհրդանշող կոթողում պեղող հնագետը տեսնում է ծննդաբերող աստվածության հատկանիշներ` համադրություններ կատարելով ծննդաբերողի դիրքով պատկերված և այլ մշակույթների պատկանող համանման արտեֆակտերի հետ: Ավելի՛ն: Մեծամորյան մեկ այլ գտածո հիմք է տալիս խոսելու Ուազա երկրում հիշյալ դիցուհու պաշտամունքի խոր արմատների մասին ևս: Նկատի ունենք միջնաբերդի ուշբրոնզեդարյան շերտում հայտնաբերված թրծակավե արձանիկը: Այն եղջերավոր է, գլխանոց է կրում, ստինքները շեշտված են, ոտքերը ծալված են և լայն բացված: Է. Վ. Խանզադյանի կարծիքով, վերջինս` իր մի շարք հատկանիշներով, հիշեցնում է առավել վաղ դարաշրջանների ‹‹ծննդաբերող աստվածուհիների›› արձանիկները[25]:

Անդրադառնանք նաև վիպական կերպարների անուններին: Հ. Աճառյանի կարծիքով, Վարդգես անունը ‹‹հնում շատ անսովոր›› էր[26]: Խորենացու փրկած բեկորում այն հանդիպում է ‹‹Վարդգէս մանուկ›› զուգորդությամբ: Հայերեն ‹‹մանուկ››-ը նույնարմատ է հնդեվրոպական *mənu- նախաձևին, որի հիման վրա ուրարտական Մինուա կամ Մե(հ)նուա (Menua, Meinua) արքայի անվան համար առաջարկված է հայերեն ստուգաբանություն. ‹‹…թերևս ուրարտ. Menua անվան մեջ նույնպես առկա է հայ. Մանուկ-ի առանց փոքրացուցիչ ածանցի ձևը (Մանու-<հ.-ե. *mənu- ‹‹փոքր››)››[27]: Ասվածից ելնելով, կարելի է որպես վարկած առաջ քաշել այն տեսակետը, որ ‹‹Վարդգէս›› անվանը հաջորդող ‹‹մանուկ››-ը կարող էր լինել ոչ թե հասարակ, այլ` հատուկ անուն (‹‹Մանուկ››), այսինքն` հայրանուն (Մե(հ)նուա կամ Մինուա-Մանու արքայանունը): Մինուա/Մե(h)նուայի զարմի ամենաակնառու ներկայացուցիչը նրա Արգիշտի որդին էր: Արգիշտի անձնանունը խիստ մոտ է Էսքիլոսի հաղորդած ’Αργήστης (ռուսերեն` ԸՐչպրՑ) անվանը[28]: Ըստ Գ. Բ. Ջահուկյանի և Ա. Ե. Պետրոսյանի` Argišti անունը հայերենում, հավանաբար, կհնչեր Արգեստ[29]: Վերջինս կարող էր ‹‹Վ››-ի հավելումով դառնալ Վարգեստ[30] և ժողովրդական ստուգաբանությամբ վերաիմաստավորվելով` Վարդգես: Այսպիսով` ուրարտական և ասուրական սեպագիր արձանագրություններից հայտնի արքան` Վանի թագավորության հզորագույն տիրակալը` Արգիշտի I կամ ‹‹Մինուայի որդի Արգիշտին››, հայկական բանահյուսության վիպական պատառիկում, հավանաբար, դարձել է ‹‹Վարդգես մանուկ››, մինչև Խորենացուն հասնելը, ըստ երևույթին, անցնելով ‹‹*Մանուի որդի Արգեստ››, ‹‹*Մանու(կ)ի Վարգեստ››, ‹‹*Վարգեստ Մանուկ›› միջանկյալ փուլերը:

Առաջադրված վարկածը հաստատող ուղղակի վկայություններն առայժմ բացակայում են, սակայն կան ‹‹հուշող›› որոշակի տեղեկություններ, որոնց վրա կկամենայինք ուշադրություն հրավիրել:

Քննարկվող վիպական հատվածի մեջբերումից անմիջապես հետո Պատմահայրը հարկ է համարում ավելացնել. ‹‹Այս Երուանդ` առաջինն է, սակաւակեացն, որ ի Հայկազանց, զորոյ զքոյրն կին առեալ Վարդգէսի` շինեաց զաւանս զայս››[31]: Խորենացու սույն հավելումը կարծես նախազգուշացում է` ուղղված հետագա այն ուսումնասիրողներին, ովքեր կփորձեն չհամաձայնվել Մ. Աբեղյանի հետ, որ ‹‹կռել կոփել զդուռնն›› արտահայտությունը հիշյալ վիպական պատառիկում նշանակում է ‹‹աղջիկ ուզել››[32]: Ուրեմն, բանահյուսական փրկված բեկորը և Խորենացու հավելյալ տեղեկությունները համադրելով, կարելի է եզրակացնել, որ Վարդգես մանուկը ‹‹խնամախոսության›› էր եկել, իսկ հարսնացուն Երվանդ արքայի քույրն էր: Եթե Վարդգես = Արգեստ նույնացումը ճիշտ է, ապա առասպելական կերպարների պատմական նախատիպերի փնտրտուքի արդյունքում կստացվի, որ Արգիշտի I արքայի կինը Ուազա երկրի տիրակալի քույրն էր:

Որքանո՞վ է այս հետևությունը համապատասխանում իրականությանը, դժվար է ասել: Ուրարտական սեպագիր աղբյուրներից հայտնի է միայն, որ Վանի թագավորության կազմում Ուազա երկրի տարածքն ընդգրկվել է Արգիշտի I օրոք[33]: Ինչպես ամենուրեք, այստեղ էլ ուրարտացիները, ըստ երևույթին, հանդիպել են դիմադրության (գոնե` բնաշխարհի յուրացման սկզբնական փուլում): Այլ կերպ դժվար է մեկնաբանել այն իրողությունը, որ թե՛ Մեծամոր հնավայրում, թե՛ երկրի նշանակալից այլ բնակավայրերում` Արմավիր-Արգիշտիխինլիում, Կարմիր բլուրի բնակատեղիում, առկա են երկաթեդարյան ավերված-հրդեհված շերտեր, որոնց հաջորդում են ուրարտական մշակութային շերտերը[34]: Սակայն ուրարտական արձանագրությունները, որոնցում, որպես կանոն, տեղեկություններ են հաղորդվում նվաճված երկրների, դրանց արքաների և իրենց ցույց տրված դիմադրության վերաբերյալ, այս անգամ` հիշյալ առումով, անհասկանալի լռություն են պահպանում[35]: Ավելի՛ն: Սեպագիր աղբյուրներում տեղեկություններ չկան նաև Ուազայի վերանվաճման մասին, մինչդեռ գրավված մյուս երկրների նկատմամբ կրկնվող արշավանքները սովորական երևույթ էին[36]: Բացառված չէ, որ առաջին հայացքից տարօրինակ թվացող իրողությունների հիմքում ընկած լիներ այնպիսի կարևոր իրադարձություն, որը կարող էր որոշակիորեն նպաստել, որպեսզի ‹‹թշնամական Ուազա երկիրը›› Վանի թագավորության կազմում ընդգրկվեր մեկընդմիշտ և դառնար դրա հիմնական մարզերից մեկը: Արգիշտի I ամուսնությունը ‹‹Ուազայի Օրիորդի›› հետ, անշուշտ, ամրապնդելու էր ուրարտական գերիշխանությունն այդ երկրում: Առաջ քաշված այս վարկածի օգտին, մեր կարծիքով, կա ևս մեկ կարևոր կռվան: Դա Արգիշտի I արձանագրություններից մեկում (Խորխոռյան տարեգրություն) եղած վկայությունն է Էթիունիի Արդինը/ե քաղաքի ‹‹աստծուն›› (aštiuzi)[37] առևանգելու մասին[38]: Առևանգումը կազմակերպողները, հավանաբար, Էթիունյան դաշնության այն երկրներն էին (Էրիախի, Կատարզա, Ուիտերուխի), որոնց դեմ Արգիշտի I այդ միջադեպից հետո պատժիչ արշավանք է ձեռնարկել: Այս հանգամանքը մտածել է տալիս, որ Էթիունիի Արդինը/ե քաղաքը, ըստ երևույթին, հրաժարվել էր իր նախկին դաշնակիցներից և գտնվում էր Արգիշտի I հովանավորության տակ[39]: Այս Արդինը/են, հավանաբար, Ուազա երկրի արքունի քաղաքն էր[40]: Հնարավոր է, որ ուրարտական արձանագրության հիշյալ Արդինեն լինի հենց այն քաղաքը, որը ‹‹Վարդգես մանկան›› վիպական պատառիկում Խորենացու ձեռքով հիշատակվել է Արտիմէդ անունով: Ակնհայտ է, որ այս երկու քաղաքանունները (Արդինե, Արտիմեդ) իրար բավականաչափ մոտ են նաև հնչյունաբանորեն:

Քննարկվող հարցին առնչվող մեկ փաստ է հայտնաբերվել պատմական Վարդգեսավան-Վաղարշապատում: Էջմիածնի Մայր տաճարի վերականգնողական աշխատանքների ընթացքում, եկեղեցու բեմի տակ, ի թիվս այլ հնագիտական առարկաների, գտնվել է նաև ուրարտական բազալտե հուշակոթող[41]: Գ. Ա. Տիրացյանը հիշյալ գտածոն համադրում է Զվարթնոցի և Ոսկեբլուրի (Ալթին թեփե) նմանատիպ հուշակոթողներին[42], որոնք ուրարտական մշակույթի արգասիք են[43]: Քննարկվող տիպին է պատկանում նաև Կելիշինի արձանագրակոթողը[44], իսկ Թոփրաք կալեում գտնված մի կնքադրոշմ պատկերում է համանման երեք կոթողների առջև կատարվող արարողությունը[45]: Նմանօրինակ քարակոթողները, առհասարակ, բնորոշ են ուրարտական մշակույթին[46]:

Քանի որ, հետազոտողների փաստարկներով, Էջմիածնի կաթողիկեն կառուցված է հին Վաղարշապատի միջնաբերդի տարածքում, իսկ Վաղարշապատը, իր հերթին, ներառել է իր մեջ ‹‹Վարդգէսի աւանը››[47], ապա Վարդգեսավանի հիմնադրման ժամանակը, անշուշտ, հնարավոր պիտի լինի որոշել հիշյալ տեղանքի (իմա` բնակատեղի կենտրոնական հատվածի) մշակութային ստորին շերտերի թվագրությամբ: Նման հնարավորություն, առայժմ, մենք չունենք, սակայն չենք կարող հաշվի չառնել նաև, որ ‹‹ձեռքի տակ›› եղած ամենավաղ գտածոն ուրարտական բազալտե կոթողն է: Այն կարող է հուշել, որ ‹‹Վարդգէսի աւանի›› հիմնադիրը, հավանաբար, Վանի արքաներից է[48]:

Մյուս իրողությունը, որը կարելի է համարել կողմնակի վկայություն` ի նպաստ առաջադրված վարկածի, բիայնական արքայացանկում Ռուսա անունով տիրակալների առկայությունն է: Այդ անունը կրող առաջին արքան Արգիշտի I թոռն է` Ռուսա Սարդուրորդին: Նրանից առաջ` շուրջ մեկ դար, ուրարտական որևէ արքա այդպես չի անվանակոչվել: Ժամանակին Գ. Ա. Ղափանցյանն առաջ է քաշել այն տեսակետը, որ Ռուսա և Երուազ անձնանունները համարժեք են[49], իսկ Ս. Տ. Երեմյանը ‹‹Երուազ››-ին զուգահեռ առաջարկել է ‹‹Արուազ›› ձևը[50]: Քանի որ Երվազ անունը հանդիպում է Երվանդունիների տոհմում, ապա կարելի է ենթադրել, որ Ռուսա Սարդուրորդու նախնիներից մեկը, ըստ երևույթին, ամուսնացել է Երվանդունի օրիորդի հետ[51]:

Այսպիսով` V դարում տուհերը, հավանաբար, բնակվել են գոդերձականների և վրացիների հարևանությամբ (նրանց միջև), իսկ VII դարում ‹‹Տուհաց գաւառ››-ը, ըստ երևույթին, նույնանում էր Թաւր (Թոր) և Տանիս (Տունիս)-խեւ գավառների կամ առնվազն սրանցից մեկի հետ` զբաղեցնելով Թռեղքի լեռներից հյուսիս` մինչև Կուր գետն ընկած տարածքը:

‹‹Երուանդ արքայի Արտիմէդ քաղաքը›› նույնանում է Արարատյան դաշտավայրի հնագույն բնակավայրերից մեկին, որն այսօր որպես հնավայր հայտնի է ‹‹Մեծամոր›› անունով, իսկ մ. թ. ա. VIII դարի սկզբում, ամենայն հավանականությամբ, Ուազա երկրի արքայանիստ քաղաքն էր և ‹‹Խորխոռյան տարեգրությունում›› հիշատակված է Արդինը/ե անունով:

Հնարավոր է, որ ‹‹Վարդգես մանկան›› վիպական կերպարի համար պատմական նախատիպ է հանդիսացել Մինուայի/Մե(հ)նուայի որդի Արգիշտին: Եթե պատմահնագիտական և լեզվաբանական մի խումբ անուղղակի տվյալների վրա հիմնված այս եզրահանգումը ճիշտ է, ապա կարելի է որոշ հետևություններ անել.

ա) Արգիշտի I կերպարը վիպականացվել է, նա դարձել է ասքի հերոս[52]: Խորենացու փրկած պատառիկը, ըստ երևույթին, Վարդգես-Արգեստի մասին պատմող ժողովրդական զրույցի սկիզբն է: Այն, հավանաբար, ստեղծվել է Արարատյան դաշտում և դեպքերի նկարագրությունն էլ սկսվել է հենց այն իրադարձությունից, որն անմիջականորեն առնչվում է տեղաբնիկ հայերին:

բ) Մինուայի որդի Արգիշտին Արարատյան դաշտ է իջել հյուսիսից` Քասախ գետի ափերով: ‹‹Ուազայի Օրիորդի›› հետ դինաստիական ամուսնությամբ նա ամրապնդել է իր իշխանությունը տերության համար ռազմավարական կարևորագույն նշանակություն ունեցող հենակետում: Արարատյան դաշտավայրին, այդուհետ, մեկընդմիշտ վերապահվելու էր հայոց պետականության հիմնախարսխի դերը:

գ) Արգիշտի արքան է հիմնադրել Շրեշ բլուրից ոչ հեռու գտնվող ‹‹Վարդգէսի աւանը›› (*Արգեստավա՞ն), որի կենտրոնն այժմյան Էջմիածնի մայր տաճարի տարածքում էր:

դ) Հնագույն Ուազա երկրի տիրակալ Երուանդի անունը, որը բացակայում է մինչ օրս հայտնի սեպագիր արձանագրություններում, քննարկվող վիպական հատվածում հիշվում է մ. թ. ա. VIII դարի առաջին քառորդի իրադարձությունների հետ կապված: Եթե անձնանունների նույնությունը պայմանավորված է դինաստիական ընդհանրությամբ, ապա հնարավոր է դառնում վերականգնել նաև այս երկրում մ. թ. ա. VIII դարի սկզբում իշխող հարստության անվանումը` Երվանդական (Երվանդունի):

Հայկական բանահյուսության վիպական փրկված բեկորները, որոնք դարեր շարունակ արժանացել են հայագետների ուշադրությանը, հետազոտողների համար այսօր էլ արդիական են:

НОВАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ФРАГМЕНТА ЛЕГЕНДЫ

О «ВАРДГЕСE МАНУКЕ»

ГАРЕГИН ТУМАНЯН

Р е з ю м е

В «Истории Армении» Мовсеса Хоренаци (кн. II, гл. 65) сохранился фрагмент древнеармянской легенды о «Вардгесe мануке». Возможно, что историческим прототипом легендарного образа «Вардгесa манукa» являлся Аргишти, сын Минуа. Если данная историческая реконструкция выполнена нами правильно, то из этого можно сделать несколько выводов:

а) Образ Аргишти I приобрел эпичность, он стал героем легенды. Эпический фрагмент, дошедший до нас благодаря Хоренаци, по-видимому, является началом народного сказания о Вардгесе-Аргесте. Оно, вероятно, создавалось на Араратской равнине.

б) Аргишти, сын Минуа, сошел в Араратскую равнину с севера, по реке Касах. В результате династического брака с принцессой «страны Уаза» он укрепил свою власть на опорном пункте, имевшем важнейшее стратегическое значение для всего государства.

в) Царь Аргишти обосновал неподалеку от Шреш-Блура «поселок Вардгеса», центр которого находился на территории нынешнего Эчмиадзинского кафедрального собора.

г) Имя владыки древнейшей «страны Уаза» Еруанда, отсутствующее в известных по сей день клинообразных надписях, в обсуждаемом отрывке легенды упоминается в связи с событиями первой четверти VIII в. до н. э. Если тождественность личных имен обусловлена династической общностью, то становится возможным восстановить название господствующей в этой стране в начале VIII в. до н. э. династии – Ервандакан (Ервандуни).

A NEW INTERPRETATION OF A FRAGMENT OF THE LEGEND

ABOUT “VARDGES MANOUK”

GAREGIN TOUMANYAN

Summary

A fragment of the old Armenian legend about “Vardges Manouk” was preserved in the “History of Armenia” by Movses Khorenatsi (book II, chapter 65).

Possibly, Argishti – the son of Menua was the historical prototype for the legendary character of “Vardges Manouk”. If this inference, based on a number of indirect historical-archeological and linguistic evidences is correct, several conclusions can be made:

a) Argishti I was celebrated and became a legendary character. The legend fragment that reached us thanks to Khorenatsi, possibly is the beginning of the popular legend about Vardges-Argest, most probably created in Ararat plain.

b) Argishti – the son of Menua descended to Ararat plain from the north – along the bank of Kasakh river. As a result of his dynastic marriage with the princess of the “Land Uaza”, he strengthened his power over this strategic base, which was crucially important for his state.

c) The king Argishti established “Vardges’ settlement” not far away from Shresh-Blur. The center of it was situated in the territory of Etchmiatsin cathedral.

d) The name of the ruler of the ancient “Land Uaza” – Yeruand, which was not found in the known to date cuneiform inscriptions, is mentioned in the discussed fragment in relation to the events of the first quarter of the 8th century B.C. If the similarity of human names is stipulated by dynastic commonality, it becomes possible to restore the name of the dynasty ruling in this land at the beginning of the 8th century B.C. – Yervandakan (Yervanduni).

Заметки

[←1]

Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն հայոց, աշխ. Մ. Աբեղեան եւ Ս. Յարութիւնեան, Տփղիս, 1913, Գիրք երկրորդ (այսուհետև` Խորենացի, II), ԿԵ: Դեռևս մեկուկես դար առաջ հայագետներին ոչինչ հայտնի չէր վիպական այս պատառիկում ակնարկվող պատմական իրադարձությունների մասին. տե՛ս История Армении Моисея Хоренского. Новый перевод Н. О. Эмина (с примечаниями и приложениями). М., 1893, с. 112, 278.

[←2]

Ա. Շ. Մնացականյան. Դիտողություններ ‹‹Վարդգես մանկան›› վիպական հատվածի վերաբերյալ.– ՊԲՀ, 1975, -2, էջ 231–232, Гр. Капанцян. Историко-лингвистическое значение топонимики древней Армении. Ереван, 1940, с. 18.

[←3]

Հ. Մ. Բարթիկյան. ‹‹Տուհաց գավառի›› տեղադրության հարցի շուրջ.– ՊԲՀ, 1976, -4, էջ 201:

[←4]

Պ. Մ. Մուրադյան. ‹‹Տուհաց գավառի›› տեղորոշման հարցի շուրջ.– ՊԲՀ, 1979, -1, էջ 248–249:

[←5]

Н. Адонц. Дионисий Фракийский и армянские толкователи. Пг., 1915, с. 20. Լրիվ նախադասությունը հետևյալն է. ‹‹Ազգական է որ ազգի է յայտական, որպէս գոդերձական, տուհ, վրացի››:

[←6]

Վարդան Արեւելցի. Մեկնութիւն Քերականի, աշխ. Լ. Գ. Խաչերյանի. Երևան, 1972, էջ 118:

Եսայի Նչեցի. Վերլուծութիւն քերականութեան, աշխ. Լ. Գ. Խաչերյանի. Երևան, 1966, էջ 122:

[←7]

Ս. Տ. Երեմյան. Հայաստանը ըստ ‹‹Աշխարհացոյց››-ի, Երևան, 1963, էջ 53, 61, 79, 84–85. տե՛ս նաև քարտեզը:

[←8]

Իհարկե, չեն բացառվում նաև ‹‹Վարդգես մանկան›› վիպական հատվածում նկարագրված իրադարձություններից մինչև վաղ միջնադար ընկած ժամանակահատվածում էթնիկական տեղաշարժերի և տեղանունների փոփոխման հնարավորությունները:

[←9]

Ա. Շ. Մնացականյան. նշվ. աշխ., էջ 222–225:

[←10]

Շրեշ բլուրի տեղորոշման վերաբերյալ (Վաղարշապատից մոտավորապես կես կիլոմետր հյուսիս) տե՛ս Մ. Աբեղեան. Հայ ժողովրդական առասպելները Մ. Խորենացու Հայոց պատմութեան մէջ, Վաղարշապատ, 1899, էջ 555–556, ծան. 1, Եր. Լալայան. Դամբանների պեղումներ Խորհրդային Հայաստանում, Երևան, 1931, էջ 61–62, Խ. Սամուելյան. Հին Հայաստանի կուլտուրան, հ. I, Երևան, 1931, էջ 120, Е. А. Байбуртян. По поводу древней керамики из Шреш-блура.– ,Советская археологияե, III, 1937, с. 210–212; Նույնի` Последовательность древнейших культур Армении на основании археологического материала. Ереван, 2011, с. 24–25, карта 1; Ս. Հ. Սարդարյան. Նախնադարյան հասարակությունը Հայաստանում, Երևան, 1967, էջ 191, 193 և այլն:

[←11]

Առայժմ պայմանականորեն ընդունենք այս ժամանակահատվածը, քանի որ, ըստ Խորենացու, ‹‹վիպական›› Երվանդ արքան` Երվանդ առաջինն է (Խորենացի, II, ԿԵ):

[←12]

Դժվար է ընդհանրացված և միարժեքորեն ճշգրիտ սահմանում գտնել ‹‹քաղաք›› հասկացությունը բնութագրելու համար: Այն շատ տարողունակ է և դրան անդրադառնալու առիթներ դեռ կունենանք: Այստեղ նշենք միայն քննարկվող ժամանակաշրջանի քաղաքի հիմնական հատկանիշներից մի քանիսը. ա) բնակավայրի պարսպապատ (պաշտպանված) լինելը, բ) միջնաբերդի գոյությունը, գ) պաշտամունքային և աշխարհիկ որոշ կառույցների կոթողային ճարտարապետությունը, դ) արտադրական շինությունների առկայությունը: Թվարկված և չթվարկված մի խումբ այլ հատկանիշներով էլ պայմանավորված է քաղաքի գերակայությունը մերձակա մյուս բնակավայրերի նկատմամբ, դրանցում արհեստների և առևտրի կենտրոնացումը, բնակչության համեմատական մեծաքանակությունը և այլն:

[←13]

Լ. Բարսեղյան. Ուշ բրոնզե էպոխայի մի քանի նորահայտ պաշտամունքային հուշարձաններ.– ՊԲՀ, 1962, -3, էջ 259–260, А. А. Мартиросян. Армения в эпоху бронзы и раннего железа. Ереван, 1964, с. 88.

[←14]

Է. Վ. Խանզադյան, Կ. Հ. Մկրտչյան, Է. Ս. Պարսամյան. Մեծամոր. Երևան, 1973, էջ 8–11, E. Khanzadian. Metsamor 2. La necropole, vol. 1. NeuchՉtel-Paris, 1995, p. 1, 103.

[←15]

Է. Խանզադյան. Մեծամորում հայտնաբերված ոսկե իրերը.– Հին Հայաստանի ոսկին. Հանրապետական գիտական նստաշրջան, Զեկուցումների թեզիսներ, Երևան, 1997, էջ 12–13:

[←16]

Ենթադրելով, որ Արտիմեդը գտնվել է Էջմիածնի Մայր տաճարի մոտակայքում, Աս. Մնացականյանը, այնուամենայնիվ, հիշատակում է ‹‹ոչ այնքան հեռու գտնվող Մեծամորը››, որպես ‹‹առավել հին պաշտամունքային կենտրոն›› (Ա. Շ. Մնացականյան. նշվ. աշխ., էջ 226, ծան. 59):

[←17]

Մեծամոր հնավայրի տարածքում փռված Տարոնիկ գյուղը գտնվում է Էջմիածնից ընդամենը 8 կմ հեռավորության վրա (տե՛ս Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 11, Երևան, 1985, էջ 618): Հին քաղաքի (իմա` Արտիմեդի) հյուսիսարևելյան արվարձանները, բնականաբար, գտնվել են Շրեշ բլուրին էԲլ ավելի մոտիկ: Ինչպես գիտենք, Ասորեստանում գործածվող երկարության ‹‹bĕru›› չափը մոտավորապես հավասար էր 7–8 կմ կամ երկժամյա երթով անցնելիք ճանապարհի (И. М. Дьяконов. Ассиро-вавилонские источники по истории Урарту.– «Вестник древней истории», 1951, ¹ 2, с. 267, прим. 12; Г. А. Меликишвили. Наири-Урарту. Тбилиси, 1954, с. 45, 275, 288, 291): Բացառված չէ, որ այն կիրառված լինի նաև Վանի թագավորությունում, հատկապես, եթե նկատի ունենանք ուրարտական և ասուրական ‹‹կանգուն››-ի գրեթե նույնականությունը` 0,51–0,52 Ù (А. В. Сивков. Об основных линейных мерах Урарту и древней Армении.– «Известия АН Арм.ССР, 1944, ¹ 1–2, с. 85–88): Նմանապես հայտնի է, որ հին աշխարհում որպես հեռավորության միավոր օգտագործվում էր նաև ձայնաչափը (տե՛ս Հոմերոս. Ոդիսական, Երևան, 1988, VI): Մասնավորապես, ‹‹կովի բառաչի լսելիության›› հեռավորությունը հավասար էր համարվում 7 կմ (Махабхарата, V. Удьйогапарва или Книга о старании. Пер. с санскрита и комм. В. И. Кальянова. Л., 1976, с. 353, 551, прим. 40): Ստացվում է, որ ‹‹Վարդգես մանուկը›› կանգ է առել Արտիմեդից մոտավորապես 1 ‹‹bՍru›› կամ ‹‹կովի բառաչի լսելիության›› հեռավորության վրա: Հետաքրքիր է նաև, որ հնում պատերազմի դաշտից հիշյալ տարածության վրա գտնվելն արդեն անվտանգ էր համարվում:

[←18]

Արտիմեդ քաղաքի հետ նույնականացնելիս, բնականաբար, Շրեշ բլուրից դեպի հյուսիս գտնվող նշանավոր հին բնակավայրերը` Աշտարակը, Օշականը, Աղթամիրը և այլն, հաշվի չեն առնվում, քանի որ Քասախի ակունքներից (հյուսիսից) գետի ափերով դեպի հարավ շարժվողը նախ կհասներ հենց այդ բնակավայրերին (թվարկված հերթականությամբ) և այլևս կարիք չէր ունենա ճանապարհը շարունակել մինչև Շրեշ բլուր: Այնուամենայնիվ, եթե որևէ զորավար որոշեր նման զորաշարժ կատարել, ապա դրա հետևանքով Շրեշ բլուրի մոտակայքում հայտնված նրա զորքը նախալեռնային (համեմատաբար բարձր) գոտու ամրություններում տեղակայված զորամիավորումների նկատմամբ կհայտնվեր բացահայտ անշահավետ դիրքում:

[←19]

Վաղ երկաթի դարաշրջանի քաղաքաշինությանը բնորոշ են բարձունքների վրա կառուցված ‹‹անառիկ›› միջնաբերդերը (Գ. Ե. Արեշյան, Կ. Կ. Ղաֆադարյան. Հայկական լեռնաշխարհի ճարտարապետությունը նախնադարյան համայնական հասարակարգի և պետական առաջին կազմավորումների ժամանակաշրջանում.– Հայկական ճարտարապետության պատմություն, հ. 1, Երևան, 1996, էջ 70–71): Որմնահեցեր կամ աշտարակներ ունեցող պարիսպներով շրջապատված այդ տարածքների պատկառելի չափերը պայմանավորված են դրանցում մոնումենտալ պաշտամունքային (տաճարական) և աշխարհիկ (պալատական) շինությունների, ինչպես նաև օժանդակ կառույցների առկայությամբ (И. М. Дьяконов. История Мидии. М.–Л., 1956, с. 185–186, 411; В. М. Массон. Экономика и социальный строй древних обществ (в свете данных археологии). Л., 1976, с. 144): Ուրարտական քաղաքները ևս, որպես կանոն, ‹‹փռված էին բարձր բլուրների ստորոտներում, որոնց գագաթներին, շրջապատված հզոր պարիսպներով, վեր էին խոյանում նրանց միջնաբերդերը›› (Կ. Լ. Հովհաննիսյան. Ուրարտական ճարտարապետությունը.– Հայկական ճարտարապետության պատմություն, հ. 1, էջ 92):

[←20]

Ի դեպ, դրանցից երկուսը հենց այդպես էլ կոչվում են. մեկը` Կղզյակ բլուր, մյուսը` Մոխրաբլուր:

[←21]

Ըստ պատմադիցաբանական մտածողության` քաղաքը Մայր-երկիր, Մայր-հող առավել ընդհանուր և հին գաղափարի կերպավորումն է և համադրելի է ծիսական կենտրոն, տաճար, զոհարան հասկացություններին (В. Н. Топоров. Заметки по реконструкции текстов.– Исследования по структуре текста. М., 1987, с. 124–130): Այս առումով հետաքրքիր է թվում նաև Գ. Տեր-Մկրտչյանի կարծիքն Արտիմեդ դիցուհու վերաբերյալ, ըստ որի ‹‹Արտիմէդ կամ Դէմետրա դիցուհին դարձել է Գիսանէի եղբայր Դէմետրը…›› (տե՛ս Պ. Հ. Հակոբյան. Գալուստ Տեր Մկրտչյանի նամակները Նիկողայոս Մառին.– Մառը և հայագիտության հարցերը, Երևան, 1968, էջ 221):

[←22]

Ա. Շ. Մնացականյան. նշվ. աշխ., էջ 226:

[←23]

Է. Վ. Խանզադյանը տաճարական համալիրը թվագրում է մ. թ. ա. II հազարամյակի վերջով – I հազարամյակի սկզբով: Շերտագրական դիտողություններով պարզվում է նաև, որ վերջինիս գործառնության ժամանակագրական վերին սահմանը համընկնում է Ուազա երկրում ուրարտացիների հայտնվելու ժամանակաշրջանին:

[←24]

Է. Վ. Խանզադյան, Կ. Հ. Մկրտչյան, Է. Ս. Պարսամյան. նշվ. աշխ., էջ 107–123, նկ. 110, աղ. XXV:

[←25]

Է. Խանզադյան. Մեծամորում հայտնաբերված արձանիկներն ու կուռքերը.– Հայ արվեստին նվիրված հանրապետական ութերորդ գիտական կոնֆերանս, Զեկուցումների թեզիսներ, Երևան, 1997, էջ 17–18:

[←26]

Հ. Աճառյան. Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Ե, Երևան, 1962, էջ 109:

[←27]

Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն. նախագրային ժամանակաշրջան. Երևան, 1987, էջ 441. տե՛ս նաև Ա. Ե. Պետրոսյան. Արամի առասպելը հնդեվրոպական առասպելաբանության համատեքստում և հայոց ազգածագման խնդիրը, Երևան, 1997, էջ 99:

[←28]

Эсхил. Трагедии. В пер. Вяч. Иванова. М., 1989, с. 26; Э. А. Грантовский. Ранняя история иранских племен Передней Азии. М., 1970, с. 308, 314. Չի բացառվում, որ Էսքիլոսի ‹‹Պարսիկներ›› ողբերգությունում զոհվածների շարքում հիշատակված Արգեստը Քսերքսեսի բանակում հայկական զորքերի հրամանատարը լիներ, քանի որ արշավանքում զոհված բուն պարսկական մեծատոհմիկների թվում նրա անունը բացակայում է, իսկ Արտեմբարի, Դադակի, Արսամի և ուրիշների անուններն առկա են (Эсхил. Նշվ. աշխ., էջ 45): Հետաքրքիր է, որ Արգեստի անունը հիշվում է հեծելագնդի հրամանատարներից մեկի` Արսամի անվան անմիջական հարևանությամբ, այսինքն` նա ևս կարող էր հեծելազորի հրամանատար լինել: Նշված ժամանակաշրջանում Հայաստանի կառավարիչները Երվանդունիներն էին (Գ. Տիրացյան. Երվանդունիներ.– Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 3, Երևան, 1977, էջ 640): Այս կերպ Արգեստ անունն առնչվում է Երվանդունիների տոհմին:

[←29]

Հարցի վերաբերյալ մանրամասն խորհրդատվության համար երախտապարտ եմ Ա. Ե. Պետրոսյանին և երջանկահիշատակ Գ. Բ. Ջահուկյանին: Մեր կարծիքով, Argišti անձնանունը կարող է առնչվել նաև հայկական *Արգաստ գետանվանը և Արգաստովիտ կամ Արգաստեայ ովիտ գավառի անվանը (Ս. Տ. Երեմյան. Հայաստանը ըստ ‹‹Աշխարհացոյց››-ի, էջ 39). հմմտ. Ռուսայի հովիտ տեղանվան հետ (Г. А. Меликишвили. Урартские клинообразные надписи. М., 1960, с. 344–346 (¹ 281); Н. В. Арутюнян. Топонимика Урарту. Ереван, 1985, с. 114; Նույնի` Корпус урартских клинообразных надписей. Ереван, 2001, с. 344–347 (¹ 421), 487, 519):

[←30]

Հետազոտողների կարծիքով, ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում հիշատակված մի շարք դիցանուններ և տեղանուններ հարկ է ընթերցել ‹‹Ու››-ի կամ ‹‹Վ››-ի հավելումով` Ուա, Ուարուբանի, Վազա, Վարդա/ո (Í. Â. Àðóòþíÿí. Íîâûå óðàðòñêèå íàäïèñè Êàðìèð-áëóðà. Åðåâàí, 1966, ñ. 84, 91, ïðèì. 43; Նույնի` Áèàéíèëè (Óðàðòó). Åðåâàí, 1970, ñ. 426; Ա. Պետրոսյան. Արա Գեղեցիկ և սուրբ Սարգիս.– Հայոց սրբերը և սրբավայրերը, Երևան, 2001, էջ 166, Վ. Ա. Գայսերյան. Սեպագիր աղբյուրներում հանդիպող մի քանի երկրների տեղադրությունը.– ՊԲՀ, 1985, -1, էջ 210, 214): ‹‹Վ›› սկզբնատառի ավելացումով, ըստ Ն. Ադոնցի, Ասպուրակ անձնանունը դարձել է Վասպուրակ (Ն. Ադոնց. Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում, Երևան, 1987, էջ 445–446): Ի դեպ, բերված օրինակն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում, քանի որ, մեր կարծիքով, այստեղ խոսքը վերաբերվում է հայկական տառադարձությամբ հնչող ուրարտական ևս մեկ արքայի` Իշպուհ/ինիի անվանը, ըստ որի էլ, հավանաբար, կոչվել է Վասպուրականը (Գ. Ս. Թումանյան. Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ, Երևան, 2005, էջ 28, ծան. 120): ‹‹Վ›› սկզբնատառի ավելացման մեկ այլ օրինակ ենք տեսնում Խորենացու հիշատակած Վարբակես անվան մեջ (տե՛ս Խորենացի, I, ԻԱ), որը նույնանում է Կտեսիասի հաղորդած Արբակեսին (È. Ì. Äüÿêîíîâ. Èñòîðèÿ Ìèäèè, ñ. 313, 352; Ս. Տ. Երեմյան. Հայկական առաջին պետական կազմավորումները (VII–VI դդ. մ. թ. ա.).– ՊԲՀ, 1968, -3, էջ 101): Թերևս, ավելորդ չէ նշել, որ տասնամյակներ առաջ Աշտարակում Արեգնազ անունը տալու փոխարեն ասում էին ‹‹Վարքազ կամ Վաքազ››:

[←31]

Խորենացի, II, ԿԵ:

[←32]

Մ. Աբեղեան. նշվ. աշխ., էջ 553–554:

[←33]

Г. А. Меликишвили. Урартские клинообразные надписи, с. 221–224 (¹ 127, IV), 238–239 (¹ 128, В2), 265–266 (¹ 142); Н. В. Арутюнян. Новые урартские надписи Кармир-Блура, с. 84; Նույնի` Топонимика Урарту, с. 14.

[←34]

Է. Վ. Խանզադյան, Կ. Հ. Մկրտչյան, Է. Ս. Պարսամյան. նշվ. աշխ., էջ 56–58: А. А. Мартиросян. Город Тейшебаини. Ереван, 1961, с. 10, 59; Նույնի ` Аргиштихинили. Ереван, 1974, с. 19.

[←35]

Н. В. Арутюнян. Биайнили, с. 209; Д. Саркисян. О некоторых документах страны Аза, связанных с социальными отношениями в Урарту.– «Вестник общественных наук» АН АрмССР 1988, ¹ 3, с.71.

[←36]

Գ. Ա. Ղափանցյան. Ուրարտուի պատմությունը, Երևան, 1940, էջ 59, А. А. Мартиросян. Аргиштихинили, с. 19. Այն հարցին, թե որքան հաստատուն հիմնավորվեցին ուրարտացիները ‹‹թշնամական երկրում››, ուշադրություն է դարձրել նաև Գ. Ա. Մելիքիշվիլին (Г. А. Меликишвили. Наири-Урарту, с. 110):

[←37]

Ժամանակին Գ. Մելիքիշվիլին է նկատել, որ սեպագիր արձանագրության aštiuzi- ն համարժեք է հայերեն աստուած բառին. տե՛ս Г. А. Меликишвили. К чтению одного места в летописи урартского царя Аргишти I.– Переднеазиатский сборник, III. М., 1979, с. 174–176. Մեր կարծիքով, ուրարտական արձանագրության մեջ պարզապես հայերեն բառ է գործածվել, այսինքն` նույնությամբ մեջ է բերվել ‹‹կուռքի›› բուն անվանումը` առանց թարգմանության, ինչպես որ այն կոչվել է ՚Ազա երկրում:

[←38]

KURE-ti-ú-ni-[ni] URUAr-di-ni-e-i áš-ti-ú-zi ir-bi-la-[ni]. Н. В. Арутюнян. Корпус урартских клинообразных надписей, с. 175–180 (¹ 173, V). Հարցի վերաբերյալ տե՛ս նաև Հովհ. Կարագյոզյան. Սեպագիր տեղանուններ, Երևան, 1998, էջ 301, Г. А. Меликишвили. Урартские клинообразные надписи, с. 225–228 (դ 127, V); F. W. KՓnig. Handbuch der chaldischen Inschriften, II. Graz, 1957, S. 97 (դ 80, ‹‹ 12) և այլն:

[←39]

Չի բացառվում, որ Էթիունյան դաշնության հյուսիսային երկրները, պատմական իրադարձությունների բերումով զրկված լինելով դեպի նախկին պաշտամունքային կենտրոն ուխտագնացության հնարավորությունից, որոշել են առևանգել իրենց ընդհանուր սրբությունը` Էթիունիի Արդինը/ե քաղաքի աստծո արձանը:

[←40]

Ուրարտերենում Ardinə բառը պարզապես քաղաք էր նշանակում: Այդպես էր կոչվում նաև Մուծածիր քաղաքը (Մահկերտ տուն գավառում). տե՛ս М. Л. Хачикян. Хурритский и урартский языки. Ереван, 1985, с. 45, 134. Սա շփոթություն է առաջացրել որոշ հետազոտողների մոտ, ովքեր քննարկվող արձանագրության վկայությունը Էթիունիի Արդինը/ե քաղաքի վերաբերյալ հաշվի չառնելով, թյուրիմացաբար ենթադրել են, թե aštiuzi-ն առևանգվել է Արդինը/ե-Մուծածիրից: Մինչդեռ, ինչպես վերն ասվեց, ըստ Արգիշտի I հիշյալ արձանագրության, առևանգվել է ոչ թե Ուրարտուի գլխավոր աստվածության` Խալդիի արձանը, այլ Էթիունի երկրի Արդինը/ե քաղաքի aštiuzi-Ý: Հավելենք, որ Հայկական լեռնաշխարհում և դրա հարակից տարածքներում մինչ օրս կան արդ արմատով կազմված բազմաթիվ բնակավայրեր` Արդն, Արդվի, Արդվին և այլն (Թ. Խ. Հակոբյան, Ստ. Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ. Խ. Բարսեղյան. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, Երևան, 1986, 409–417): Միանգամայն անհավանական է նաև, որ էթիունցիները կարողանային արշավել Մուծածիր, առևանգել Խալդիի արձանը և հաջողությամբ ետ դառնալ հենց Արգիշտի I օրոք, երբ Վանի թագավորությունը հասել էր իր հզորության գագաթնակետին:

[←41]

Ակնարկ հայ ճարտարապետության պատմության, Երևան, 1964, լուսանկ. 38:

[←42]

Г. А. Тирацян. К вопросу о градостроительной структуре и топографии древнего Валаршапата.– ИФЖ, 1977, ¹ 2, с. 84.

[←43]

T. Özgüç. Altintepe, II. Tombs, Storehouse and Ivories.– Türk Tarih Kurumu Yayinlarindan, V. Seri, № 27. Ankara, 1969, pp. 70–71, 73–74, fig. 29–33, pl. XXVI–XXVII.

[←44]

Կոթողի նկարագրությունը և գունավոր լուսանկարը տե՛ս M. Salvini. La civilt dell’Urartu.– Le Scienze: edizione italiana di Scientific American, num. 204, an. XVIII, vol. XXXV. Milano, agosto 1985, p. 78. Գ. Ա. Ղափանցյանը գտնում էր, որ հիշյալ ‹‹կապույտ սյունը›› ձևով նման է Զվարթնոցի կոթողին և ուրարտական նույնատիպ այլ քարակոթողների, որոնք, ինչպես և խաչքարերը, ‹‹փշիկով›› ամրացված են իրենց պատվանդանին (Գ. Ա. Ղափանցյան. նշվ. աշխ., էջ 142): Այժմ Վանի թանգարանի բակում են գտնվում վերին մասում կորացող ուղղանկյուն պրիզմայաձև մի շարք այլ կոթողներ:

[←45]

Б. Б. Пиотровский. Ванское царство (Урарту). М., 1959, с. 228, рис. 73; Կ. Լ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 174:

[←46]

F. W. König. Handbuch der chaldischen Inschriften, II, S. 250–260, taf. 119–121.

[←47]

Ա. Քալանթար. Հին Վաղարշապատի պեղումները, Երևան, 1935, էջ 54–55, Г. А. Тирацян. Культура древней Армении. Ереван, 1988, с. 153.

[←48]

Վարդգես = Արգիշտի նույնացման կապակցությամբ հարկ է ավելացնել, որ ‹‹Վարդգես մանկան›› վիպական հատվածում կարող էին պահպանված լինել Արգիշտի I գահակալության երկրորդ տարվա իրադարձությունների արձագանքները, երբ ‹‹Ջաւախք Վերին երկիրը›› (KURzabahae šili) նվաճելուց հետո բիայնական զորքերն արշավեցին դեպի հարավ, ի թիվս այլ ‹‹երկրների››` գրավելով նաև Շիրակը, úiṭèruḫi ցեղի արքայանիստ քաղաքը և KURapuni երկիրը (Г. А. Меликишвили. Урартские клинообразные надписи, с. 210–213 (¹ 127, I), 234–236 (¹ 128 B1)):

[←49]

Գ. Ա. Ղափանցյան. նշվ. աշխ., էջ 215, Գ. Ա. Ղափանցյան. Արա Գեղեցկի պաշտամունքը, Երևան, 1944, էջ 98:

[←50]

Ս. Տ. Երեմյան. Հայկական առաջին պետական կազմավորումները, էջ 108:

[←51]

Տեղին է հիշել ամենուրեք լայնորեն տարածված այն սովորությունը, որ մանկանը հաճախ տրվում է մահացած նախնիներից մեկի անունը` վերջինիս վերադարձը նմանակելով (Дж. Томсон. Исследования по истории древнегреческого общества. Доисторический эгейский мир. М., 1958, с. 40): Հին Մերձավոր Արևելքում ևս երեխային չէին կոչում դեռևս ողջ հարազատի անունով, որովհետև դա կնշանակեր այդ հարազատի մահը ցանկանալ (И. М. Дьяконов. Урартские письма и документы. М.–Л., 1963, с. 62): Ըստ ազգագրական ուսումնասիրությունների` նույն սովորությունը կար և հայերի մոտ (Ստ. Լիսիցյան. Լեռնային Ղարաբաղի հայերը (ազգագրական ակնարկ).– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 12, Երևան, 1981, էջ 50): Եթե Վանի թագավորությունում ևս տարածված է եղել այդ ավանդույթը, ապա Ռուսա I, հավանաբար, ծնվել է իր նշանավոր պապի կենդանության օրոք:

[←52]

Իրոք, տարօրինակ կլիներ, եթե նման պատմական բացառիկ անձնավորության գործունեության արձագանքներն իսպառ ջնջված լինեին ժողովրդի հավաքական հիշողությունից: