ԳՐԱԲԱՐԻ ՏՊԱԳԻՐ ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐՈՒՄ ՉՎԿԱՅՎԱԾ ԲԱՌԵՐ

(Ձեռագիր բառարանների նյութի հիման վրա)

ՆԱԶԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Ըստ Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ձեռագրացուցակների[1]` XVIII դարից ավանդված մի շարք ձեռագրերում ամփոփված են հին հայերենի հոմանիշների առավել ամբողջական բառարանները` հետևյալ խորագրերով` ‹‹Նշանաքումն[2] նոյնանշան բառից ըստ դասաւորութեանց մերոց տառիս›› (ձեռ. 566, 234բ-279ա), ‹‹Հաւաքումն բառից որք նշանակութեամբ նոյն կամ մերձաւորք են. Մատթէոսի վ. Բառգիրք հոմանիշ բառից›› (ձեռ. 3110, 75ա-112ա), ‹‹Բառք նոյնանշանք` ժողովեալք ըստ այբուբենից, ի մխիթարեան Մատթէոսի գերերջանիկ վարդապետէ›› (ձեռ. 873, 185ա-220բ և ձեռ. 775, 53ա-80ա): Նշվածներին հարկ է հավելել նաև ձեռ. 6762-ում ամփոփված անխորագիր բառարանը (101ա-130բ(, քանի որ ձեռագրերի համեմատությունից պարզվել է, որ վերջինս և ձեռ. 566-ինը որոշ տարբերություններով հանդերձ նույնն են: Նշված ձեռագիր բառարաններում հանդիպում են` ա) գրաբարի տպագիր բառարաններում[3] չարձանագրված և բ) XVIII դարից հետո լույս տեսած բառարաններում վկայված բառեր: Եվ քանի որ ձեռագիր բառարանները չունեն բնագրային օրինակներ, ուստի առաջին խմբի բառերի գոյությունը փորձ է արվում հաստատել հայերենի բառակազմության կաղապարային կառույցների առանձնահատկություններով, իսկ երկրորդ խմբի բառերի գոյությունը, բնականաբար, հավաստում են հետագայում լույս տեսած բառարանները: Սակայն հավանական կրկնություններից (հոմանիշային շարքեր, ձեռագրահամարներ, էջեր և այլն) խուսափելու համար սույն հոդվածում բառերը ներկայացվում են միասնաբար, առանց վերը նշված խմբավորման. հետագա շարադրանքից պարզորոշ է դառնում բառերի` բառարաններում վկայված կամ չվկայված լինելը:

Ակնապուշել. հոմանիշային շարքն է` հայիլ. նայիլ. յառել [4]. պշնուլ. ակնապուշել((. նկատել. վերանկատել. վերակնել. կարկառել. տեսանել (ձեռ. 6762, 114ա. 566, 255ա. 3110, 96բ. 775, 65բ. 873, 201բ)[5]:

Ըստ բառարանների` գրաբարում և միջին հայերենում բառասկզբի ակն արմատով վկայված են մոտ մեկ տասնյակ բայեր. հմմտ. ակնառել, ակնարկել, ակնածել, ակնկալել, ակն(ա)հարիլ, ակնկորել, ակն(ա)բացել և այլն:

Հ. Աճառյանը պիշ արմատի (‹‹յառած աչքերով նայիլը››)[6] ‹‹գաւառական›› ձևերը թվարկելիս ‹‹կարճատես››, ‹‹շիլ›› նշանակություններով պուշ// բուշ արմատական ձևն է ներկայացնում Ալաշկերտի, Մուշի, Նոր Նախիջևանի, Սեբաստիայի, Նոր Բայազետի բարբառներում[7]: Միաժամանակ ակնապիշ-ը համարելով ‹‹նոր բառ››` Հ. Աճառյանն արձանագրում է նաև XVII դ. վկայված ակնապուժիլ-ը` ‹‹վրան նայելով հիանալ›› նշանակությամբ (ՀԱԲ, ն. տ.): ‹‹Հայոց լեզվի բարբառային բառարանը›› հավելում է Արարատյան, Կարինի, Ակնի, Վանի, Մոկսի բարբառներում գործածվող պուշ // պյուշ- ի նաև ‹‹աչքերը հառած` ակնապիշ նայող›› իմաստը[8]:

Ուրեմն և նկատի առնելով վերը նշվածը` ակնապուժիլ-ից բացի կարելի է, թերևս, ընդունել ակնապուշել-ը` փոքր-ինչ սաստկական նշանակությամբ` ‹‹աչքերը սևեռած, հառած անթարթ նայել››:

Այլային. հանդիպում է օտար. օտարական կամ օտարածին. այլասեռ. այլային. այլազգ. անընտել[9]. անծանօթ (եթէ պիտոյ իցէ տե՛ս և զպանդուխտն) հոմանիշային շարքում (ձեռ. 6762, 129բ. 566, 278բ. 3110, 112ա. 775, 80ա. 873, 220բ): Այն ճիշտ նույնպիսի կազմություն է, ինչպիսին են դերանուն (այս դեպքում, սակայն, անորոշ դերանուն) + ային վերջածանց կաղապարով հայերենում վկայված իւրային, մերային, ձերային, նոցային բառերը[10]: Այլային-ը, ամենայն հավանականությամբ, կազմվել է ի հակադրություն յուրային-ի: Ինչ վերաբերում է օտար ( այլ իմաստային առնչությանը, ապա ՆՀԲ-ն օտար բառի բացատրություններում արձանագրում է նաև այլ-ը (ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 1028), իսկ այլ-ը` նշում ‹‹որպէս Օտար››[11]: Նոր Նախիջևանի բարբառում այլու-ն ունի ‹‹օտար›› նշանակությունը` ‹‹Գնացին, ելան ի դուռս այլուին››[12]: ‹‹Արդի հայերենի բացատրական բառարանի›› տվյալներով օտար-ը ‹‹կողմնակի, ուրիշ, այլ›› իմաստներն ունի[13]:

Ատենաբան. վկայված է ճարտասան. ճարտարաբան [14]. հռետոր. րետոր. ճոռոմաբան. ճոռոմախօս. ատենաբան. փաստաբան. խորախօս հոմանիշային շարքում (ձեռ. 6762, 116բ. 566, 259ա. 3110, 100ա. 775, 68ա. 873, 204բ): Գրաբարի բառարանները վկայում են ատենաբանել, ատենաբանութիւն, ատենաբար բառերը (ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 335)[15]: ‹‹Միջին հայերենի բառարանը›› նշում է ատենաբանութիւն-ը իբրև ‹‹ատենաբանելը, ճառախոսութիւն››[16]:

Հ. Աճառյանը ‹‹թուաբան, բուսաբան, լեզուաբան›› բառերն է թվարկում ‹‹նոր գրականում ստեղծուած բազմաթիւ նոր բառեր››-ի շարքում (ՀԱԲ, հ. 1, էջ 385):

Ս. Գալստյանը ժամանակակից հայերենում առանձնացնում է -բան ածանցով երկու կառույց` գոյականից և այլ խոսքի մասերի արմատներից կազմված. առաջինը` ‹‹նախատիպի ցույց տված առարկայի ուսումնասիրությամբ զբաղվող գիտության ճյուղի մասնագետ›› բառակազմական նշանակությամբ (արվեստաբան, ախտաբան, երկրաբան, լեզվաբան և այլն)[17]: Նրա հավաստմամբ մյուս տիպի բաղադրություններում -բան արմատի բառային նշանակությունը (որպես բաղադրության երկրորդ եզր գործածվելիս) ‹‹մթագնվում է››, և դրանք ընկալվում են որպես ածանցավոր կազմություններ[18]: Սակայն չի նշվում, թե -բան բաղադրիչն այս կազմություններում ինչ բառակազմական նշանակություն ունի, բայց և լսաբան-ը բացատրվում է ‹‹ձայնագետ››, կոնծաբան-ը` ‹‹հարբեցող, հարբեցողության մասնագետ››:

Ըստ բառարանների տվյալների` գռեհկաբան, դատարկաբան, զավեշտաբան, զվարճաբան, կատակաբան, կարճաբան, համառոտաբան, հեգնաբան, հստակաբան, ճարտարաբան, ճոռոմաբան, մեծաբան, սակավաբան կազմություններում -բան բաղադրիչի բառակազմական նշանակությունն է ‹‹խոսող›› (դատարկաբան` ‹‹դատարկ բաներ խոսող››, զվարճաբան` ‹‹Նույնն է Զվարճախոս››, սակավաբան` ‹‹քիչ խոսող, քչախոս››. տե՛ս ԱՀԲԲ, էջ 259, 280, 363, 381, 699, 707, 804, 947, 987, 1268)[19]: Եվ թեև վերը նշված բաղադրություններում միայն կատակ բառն է գոյական, բայց և այնպես ատենաբան-ն էլ, թերևս, կարող է բառացի նշանակել ‹‹ատյանում, դատարանում խոսող››: Մանավանդ որ ատենաբան-ը ‹‹հռետոր›› նշանակությամբ արձանագրել է ՄՀԲԲ-ն[20]: Նույն իմաստով, բայց և ‹‹հնց.›› նշումով են առանձնացրել բառը ԱՀԲԲ-ն (էջ 123) և ԺՀԼԲԲ-ն[21]: Եվ քանի որ հռետոր-ը բացի ‹‹հռետորական արվեստին հմուտ անձ›› լինելուց ունի նաև ‹‹ճարտարախոս մարդ›› և ‹‹ճառախոս›› նշանակությունները (հմմտ. ԱՀԲԲ, էջ 898, ԺՀԼԲԲ, հ. 3, էջ 384), ուստի ‹‹դատարանում խոսող›› անձը (անկախ այն հանգամանքից` ում շահերն է ներկայացնում- պաշտպանում) պետք է ճարտար խոսի, ճարտարախոս լինի:

Նույն հոմանիշային շարքում առկա փաստաբան-ը Հ. Աճառյանը ‹‹նոր բառ›› է համարում (ՀԱԲ, հ. 4, էջ 484): Այնինչ Երեմիա Մեղրեցին փաստաբան-ը բացատրում է որպես ‹‹պատճառաբան›› (ԲՀ, էջ 323), այսինքն` ‹‹Որ պատճառօք խօսի առ արդարացուցանել զդատ կամ զանձն›› (ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 614): Թերևս հարկ է հիշատակել հունարենից պատճենված և դասական հայերենում արձանագրված փաստբանական ‹‹բարդ նորաբանությունը››` ‹‹պատճառները քննող›› նշանակությամբ[22]:

ՄՀԲԲ-ում ամրագրված նշանակությունը` ‹‹1. Իրաւաբան, որ դատարանում պաշտպանում է մէկի գործը›› (հ. 4, էջ 489. տրվում է նաև ‹‹2. Ընդհանրապէս` պաշտպան›› նշանակությունը), կիրառելի է նաև այժմ, բայց և ըստ բառարանների տվյալների` որոշակի գործառույթների հավելումով (գործը վարել, իրավաբանական խորհուրդներ տալ և այլն. տե՛ս ԱՀԲԲ, էջ 1513)[23]: ԺՀԼԲԲ-ն միաժամանակ ‹‹փխբ.›› նշումով հավելում է նաև ‹‹Լավ ճառախոս, իր խոսքը փաստարկներով հաստատող անձ›› իմաստը[24]:

Ամեն դեպքում և՛ խոսքը փաստարկող-հիմնավորողը, և՛ ապացույցներով խոսող-ներկայացնողը, և՛ որևէ մեկին պաշտպանողը (այն էլ դատարանում) պետք է փոքր-ինչ հռետոր և ճարտարախոս լինի, որպեսզի կարողանա համոզել լսողին (առավել ևս երդվյալ ատենակալներին):

Գրաստախել. հոմանիշային շարքն է` յիմար. մորոս. անմիտ. անիմաստ. տգէտ. անգէտ. ռակայ. տխմար. ախմար. խելաժէտ. խելագար. խելացնոր. յիմարամիտ. ախմարամիտ. բթամիտ. վայրենամիտ. պաճարամիտ((. գրաստախել. շուարեալ[25]. մանկախել (ձեռ. 6762, 118ա. 566, 261բ. 3110, 102ա. 775, 69ա. 873, 207ա): Բաղադրված է գրաստ և խել արմատներով` բառացի ‹‹գրաստի խելք ունեցող›› նշանակությամբ. կազմված է, թերևս, նշված հոմանիշային շարքում և հետագայում լույս տեսած բառարաններում առկա մանկախել-ի համաբանությամբ:

Ըստ ‹‹Հայոց լեզվի հանգաբառարանի››` բառավերջում խել արմատով կազմություններ հայերենում չկան[26]. միտ արմատով կազմությունները շուրջ յոթ տասնյակ են, մինչդեռ խելք-ով բաղադրությունները երեքն են[27]:

Լ. Հովհաննիսյանը Զաքարիա Քանաքեռցու (XVII դ.) ‹‹Պատմագրութիւն››-ից առանձնացրել է պակասախելք կազմությունը[28]:

ՄՀԲԲ-ը ‹‹հազուադէպ բառ կամ նշանակութիւն›› նշումով ունի գրաստամիտ բառը (ՄՀԲԲ, հ. 1, էջ 475, ԽՀՌԲ, հ. 1, էջ 296), որն արձանագրում է նաև ‹‹Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարանը››` ‹‹տե՛ս Բթամիտ›› հղումով[29]:

Նույն հոմանիշային շարքից խելաժէտ-ը բաղադրված է խել հայերեն և -ժէտ, ինչպես հավաստում են հետազոտողները, անկախաբար չկիրառվող փոխառյալ արմատներով[30]. վերջինս իրանական žatan, zatan ‹‹զարնել, հարվածել, խփել›› բայի հիմքից է, որը Գ. Ջահուկյանի վկայությամբ գիտակցվել է իբրև ինքնուրույն վերջածանց և հայկական հիմքերից կազմել բայեր[31]: Հ. Աճառյանը -ժետ-ը իմաստով նույնական է համարում հայերեն -հար-ին (ՀԱԲ, հ. 2, էջ 228): Լ. Հովհաննիսյանի կարծիքով էլ փոխառյալ որոշ բառերի համաբանությամբ հայերենը -ժէտ-ով կերտել է հիվանդություն նշող իմաստային դաշտը համալրող մի քանի նոր բառ: Նա իր ենթադրությունն ամրագրում է նաև -ժէտ-ի բառաբարդման կաղապարների խիստ սահմանափակությամբ, որքանով այն առկա է միայն վերջահար դիրքում[32]:

Վերը նշվածն է հաստատում նաև խելաժէտ բառը, որը, ինչպես արդեն հիշատակվել է, Հ. Աճառյանը իմաստով նույնական է համարում խելահար-ին` ‹‹խենթացած, խելագարված, խելքը թռցրած›› նշանակությամբ. խելահար-ը ‹‹բնստ.›› նշումով առկա է միայն ԱՀԲԲ-ում (էջ 573): ՄՀԲԲ-ն ‹‹հազուադէպ բառ կամ նշանակութիւն›› նշումով է արձանագրում խելաժէտ-ը` հղելով խելագար-ին[33]. նույն ձևով է վկայում ԽՀՌԲ-ն (հ. 1, էջ 32):

Խաւարագոյն, խաւարատիպ. հոմանիշային շարքն է` սեաւ. սևագոյն, սևաթոյր. թուխ. արջնատես. արջնաթոյր. թխատիպ. մթագոյն. մթնալուրթ. խաւարագոյն. խաւարատիպ. լրթագոյն(. սևատես (ձեռ. 6762, 124ա. 566, 270ա. 3110, 107ա. 775, 74ա. 873, 213ա): Երկու կազմություններում էլ խաւար ‹‹մութն. մթութիւն›› արմատն է [ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 933. մութ(ն)` ‹‹թխագոյն››. տե՛ս ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 299]: Բարդությունները, թերևս, կազմ-ված են բառարաններում և հոմանիշային շարքում առկա սևագոյն և թխատիպ (=սևագոյն, ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 813) բառերի համաբանությամբ:

Ստ. Մալխասյանցն արձանագրում է խաւարակերպ բարդությունը` ‹‹խաւարի նման, մութ, սև››[34]: Եվ եթե տիպ-ն ու կերպ-ը ՀԼՀԲ-ում հոմանիշ են դիտվում (էջ 625(, ուրեմն խաւարատիպ-ն էլ ունի այն նույն իմաստը, ինչ խաւարակերպ-ը:

Հոմանիշային շարքում առկա է նաև մթնալուրթ-ը` մութ(ն) և լուրթ բաղադրիչներով: Լուրթ-ը նշանակում է ‹‹Աղօտ սպիտակ խառն ընդ կապոյտ, կամ թխագոյն բաց …›› (ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 903(, իսկ լրթագոյն հոմանիշը բացատրվում է որպես ‹‹…մթնագոյն›› (ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 907): Թերևս նաև այս վերջին բացատրությունը նկատի առնելով է Հ. Աճառյանը նշում` ‹‹…լուրթ է ըստ ոմանց նաև ‹‹մութ, սև, թուխ›››› (ՀԱԲ, հ. 2, էջ 304): Բայց և հետագայում Գ. Ջահուկյանն առանձնացնում է լուրթ-ի ‹‹մուգ, մութ›› նշանակությունը (տե՛ս ՀՍԲ, էջ 303(, Լ. Հովհաննիսյանն էլ գրաբարի գունանունների բառիմաստային խումբը քննելիս կապոյտ (ուրեմն նաև լուրթ) գունանվան առնչությամբ վկայում է. ‹‹…գունային առանձնահատկությամբ եզրեր ունի սևի, կանաչի, մոխրագույնի և այլ երանգների հետ…››[35] (ընդգծումը` Ն. Հ.), այլև սեաւ-ի առնչությամբ փաստում` ‹‹հ.-ե. ծագումով…. մութ/մութն - արմատը թերևս գործառել է սև, սևություն իմաստով››[36]:

Սեաւ (‹‹Գույն մթին և խաւարին` հակառակ սպիտակի…››. տե՛ս ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 704) հենաբառով հոմանիշային շարքն ավարտվում է սևատես բարդությամբ (այն չկա ձեռ. 566-ում և 3110-ում): Սև և տես արմատներով բաղադրված կազմությունն էլ, հավանաբար, հոմանիշային շարքում ‹‹Սեաւ տեսլեամբ կամ տեսակաւ. արջնագոյն. թխագոյն…›› նշանակությամբ առկա արջնատես-ի (ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 375) և ՄՀԲ-ում  ‹‹Մթին` մռայլ տեսք ունեցող›› նշանակությամբ վկայված մթնատես-ի նմանակումն է (հ. Բ, 1992, էջ 133):

Թեև արդի հայերենին խորթ չէ համանման կազմություններում երկրորդ բաղադրիչ տես-ի` ‹‹տեսք ունեցող, տեսքով›› նշանակությունը (հմմտ. բարետես, գեղատես, դժնատես, սիրունատես. հմմտ. նաև լատինաբան հայերենում Վ. Համբարձումյանի արձանագրած խոնարհատես-ը[37]), բայց արդի հայերենի բացատրական բառարաններում սևատես-ը այլ իմաստ ունի` ‹‹ամեն ինչ սև գույնով տեսնող, ամեն ինչ մռայլ գույներով տեսնող` ներկայացնող` բնութագրող, հոռետես›› (ԱՀԲԲ, էջ 1295, ԺՀԼԲԲ, հ. 4, էջ 291):

Հարկ է, թերևս, առանձնացնել ՆՀԲ-ում և ՄՀԲԲ-ում ‹‹սևագոյն, սև երևացող›› նշանակությամբ առկա սևատեսակ-ը (ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 711, ՄՀԲԲ, հ. 4, էջ 208), որը ‹‹սևավուն›› նշանակությամբ և ‹‹հնց.›› նշումով վկայված է արդի բացատրական բառարաններից միայն ԱՀԲԲ-ում (էջ 1295):

Խստավզել. ՄՀԲ-ն XIV դ. ձեռագրերի հիշատակարաններից արձանագրել է խստավզել-ը` ‹‹համառել›› նշանակությամբ (ՄՀԲ, հ. Ա, էջ 358): Ձեռագիր բառարաններում այն իմաստային փոքր-ինչ այլ նրբերանգ ունի և տրվում է հպարտանալ. ամբարտաւանել. փքանալ. ուռել. յօրանալ. գոռոզանալ(. բարձրամտել(( . մեծամտել. բարձրավզել. ընդվզել. ամբարհաւաճել. սնափառիլ. փառամոլիլ. սնապարծել. յանդգնիլ. ժպրհիլ. սոպռանալ(((. խստավզել((((. սիգալ(((((. ընդունայն պանծալ. անձնացոյց լինել (ձեռ. 6762, 115ա. 566, 256բ. 3110, 97բ. 775, 66բ. 873, 203բ) հոմանիշային շարքում[38]:

Ինչպես արդեն նշվել է, ձեռագիր բառարանները չունեն բնագրային օրինակներ, և ի հաստատումն խստավզել-ի` միջին հայերենում ունեցած ենթադրվող ‹‹հպարտանալ›› իմաստի` բերենք մի քանի դիտարկում:

ՆՀԲ-ն արձանագրել է խստավիզ բառը` ‹‹Տ. Խստապարանոց›› նշումով` վերջինս բացատրելով իբրև ‹‹….բարձրավիզ. անընկճելի. յամառ. ընդվզեալ. անսաստ….›› (ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 998. տե՛ս նաև ԳՀԲ, էջ 347. ընդգծումը` Ն. Հ.): Ընդգծված անընկճելի-ն, ընդվզեալ-ը, անսաստ-ը նաև նշանակում են ‹‹չճնշվող, չխոնարհվող, անհնազանդ, ըմբոստ›› (հմմտ. ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 149, 323, 776, 781):

ՀԱԲ-ն ունի Վզան ‹‹հպարտ›› նշանակությամբ բառը, որից վզանիլ ‹‹հպարտանալ››` նշելով, որ ‹‹ՆՀԲ համարում է վիզ բառից, ինչպես կայ հյ. ընդվզիլ….›› (ՀԱԲ, հ. 4, էջ 333–334): ՆՀԲ-ի բնագրային օրինակը Փիլոն Եբրայեցուց է` ‹‹Բանս անխոնարհս, և վզան, և անգայ, նմանեալ կաղնւոյ, որ բեկցի յառաջ զխոնարհելն և զ’ դալ›› (ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 818): Միաժամանակ ՆՀԲ-ն ունի Վզիմ, Տ. Ընդվզիլ բառահոդվածը. վկայությունը Մխ. Գոշի ‹‹Դատաստանագրքից›› է (ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 819): ԲՀ-ի առանձնացրած Վզանումն - անխոնարհումն (էջ 302) բառահոդվածով էլ ‹‹չխոնարհվել››-ը փոխաբերական իմաստով, թերևս, հանգում է ‹‹հպարտ լինել››-ին: Այնուհանդերձ ‹‹հպարտանալ›› իմաստն ընդունելի է, մանավանդ եթե նկատի առնվեն ‹‹Հայոց լեզվի դարձվածաբանական բառարանում›› արձանագրված հետևյալ դարձվածային միավորները` Վիզը ծուռ ‹‹գլխակոր, տխուր, ընկճված, անօգնական››, Վիզը ծռել ‹‹….3. Խոնարհվել››, Վիզը ծուռ մնալ ‹‹1. Հուսահատվել, վհատվել››, Վիզը կոտրել ‹‹1. Մեծ չափով վնասել, ընկճել….››[39]:

Համակուտել. հոմանիշային շարքն է` ժողովել. հաւաքել. կուտել. համակուտել. րամել. գումարել. խմբել. խռնել. խռկել. հոլոնել(. բովանդակել. եկեղեցուցանել. հանդէս առնել (ձեռ. 6762, 108բ. 566, 246բ. 3110, 89ա. 775, 60բ. 873, 195բ): Համ- + բայ կաղապարով համակուտել բաղադրությունը կարելի է հավելել Հ. Աճառյանի` համ- նախածանցի ‹‹ամբողջ, բոլորովին, շատ, յոյժ (սաստկական կազմելու համար)›› նշանակությամբ արձանագրած կազմություններին[40]: Համակուտել բառացի կարող է նշանակել ‹‹շատ կուտել››:

Համ- նախածանցով հաջորդ կազմությունը համահետևիլ-ն է` վկայված հետևիլ(( կամ համահետևիլ(((. զհետ երթալ կամ երթալ զկնի նորա((((. զհետ եղև նորա հոմանիշային շարքում (ձեռ. 6762, 114բ. 566, 256ա. 3110, 97բ. 775, 66ա. 873, 202ա): Այս դեպքում արդեն համ-ը ‹‹նոյն, միևնոյն›› (ՀԱԲ, հ. 3, էջ 17) նշանակությունն է արտահայտում, որը և պարզորոշ է գրաբարի բառարաններում առկա համահետ (‹‹միահետ. համաշաւիղ. զուգընթաց››` ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 17. ‹‹հաւասար քալող››` ԱԲ, 463. տե՛ս նաև` ԽՀՌԲ, հ. 2, էջ 11` ,Идущий по одной и той же дороге; одинакого поведенияե) կազմությունից:

‹‹Հազուադէպ բառ կամ նշանակութիւն›› նշումով համահետեւել-ն արձանագրում է ՄՀԲԲ-ն` ‹‹Միևնոյն ճանապարհով մէկի հետ գնալ, մէկին հետևել›› նշանակությամբ (ՄՀԲԲ, հ. 3, էջ 24): Նույն իմաստով է վկայում ԺՀԼԲԲ-ն (հ. 3, էջ 269):

Վ. Համբարձումյանը լատինաբան հայերենում նշել է համազանազանիմ, համաժողովել, համահաշուիլ, համակապեալ բաղադրությունները[41]:

ՆՀԲ-ում չվկայված բառերի շարքում համ- + բայ կաղապարով և

համ-ի` վերը նշված նշանակությամբ կազմություններ է առանձնացրել նաև Լ. Հովհաննիսյանը Մ. Կաղանկատվացու և Գր. Նարեկացու երկերում[42]:

Տարայարգել բայը վկայված է արհամարհել. անգոսնել. անգուշել(. նշկահել. խոտել. քամահրել. անարգել. տարայարգել. անպատուել. առ ոչինչ համարել. առ ոտս հարկանել. մերժել. եպերել(( հոմանիշային շարքում (ձեռ. 6762, 102բ. 566, 237բ. 3110, 77բ. 775, 54բ. 873, 187բ):

Հետազոտողներն արձանագրել են տար-ի` ‹‹հեռու, հեռավոր›› իմաստի մթագնմամբ ան-, ապ-, չ- ժխտական նախածանցների գործածություն ձեռք բերելը (տե՛ս ՀԱԲ, հ. 4, էջ 381)[43]: Ուրեմն և տար- նախածանց + բայ կաղապարով տարայարգել-ը նույն ‹‹չհարգել››-ն է:

Տար- նախածանցով մյուս բաղադրությունը տարացրել-ն է. այն, հավանաբար, կարելի է ձեռագրային հավելում դիտել, քանի որ առկա է միայն ձեռ. 566-ում` աւերել. եղծանել. ապականել. ջնջել. բնաջինջ առնել. անհետ առնել. աղարտել. փլուզանել. կործանել. քանդել. քակել. քայքայել. տապալել. հարթայատակել. հարթայատակ առնել. հիմնայատակ առնել. ցրել. տարացրել. ջրել (237բ-238ա) հոմանիշային շարքում:

ՆՀԲ-ն և ՀԱԲ-ը նշում են ցրել-ի ‹‹Ցիր և ցան առնել, ցրուել. քայքայել. եղծանել. փարատել›› իմաստները (ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 919, ՀԱԲ, հ. 4, էջ 456), և տար- նախածանցով այս դեպքում, թերևս, սաստկացվում են ‹‹քայքայել և ցիրուցան անել››-ի նշանակությունները. տարացրել` ‹‹ավերել, հիմնահատակ քանդել››:

Նույն կաղապարով կազմություններ են հանդիպում լատինաբան հայերենում, թեև, ինչպես նշվում է, այդ ածանցը սակավաթիվ բառերում է գործածվում (տարահամոզել, տարացնդիմ)[44]:

Միևնույն սաստկական իմաստն է արտահայտում նաև հոմանիշային շարքի հարթայատակել-ը` բաղադրված հարթ, յատակ արմատներով և -ել բայական վերջավորությամբ: Բառարանները հարթայատակ-ը և յատակել-ը վկայում են V դ.` համապատասխանաբար ‹‹Հարթ յատակի, այսինքն հաւասար գետնոյ›› (ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 61, ՀԱԲ, հ. 3, էջ 58) և ‹‹քանդել մինչև ի յատակ›› (ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 338–339), ‹‹գետնի հաւասար ընել›› (ԱԲ, էջ 586), ‹‹քարուքանդ անել›› (ՀԱԲ, հ. 3, էջ 386), ‹‹1. Տապալել, հիմնայատակ առնել›› (ԳՀԲ, էջ 503) նշանակություններով: Բաղադրելով հարթայատակ-ն ու յատակել-ը` թերևս ավելի են սաստկացվել ‹‹հիմնահատակ` քարուքանդ` բնաջինջ անել››, ‹‹հիմնահատակ ավերել›› նշանակությունները:

Փառապատուել. հոմանիշային շարքն է` փառաւորել. փառաբանել. փառազարդել. տալ զփառս. փառապատուել. կամ պատուել. պատիւ դնել. պատիւ տալ. յարգել. գովել. բարեբանել. մեծացուցանել. ներբողել. գերահռչակել. բարեհամբաւել. սքանչելի առնել (ձեռ. 6762, 128բ. 3110, 110ա. 775, 78բ. 873, 218բ. բառը չկա ձեռ. 566-ում): Պարզորոշ է` փառապատուել բառացի նշանակում է ‹‹փառքով պատվել››: Բառը ‹‹հազուադէպ բառ կամ նշանակութիւն›› նշումով արձանագրել է միայն ՄՀԲԲ-ն` ‹‹Փառաւորել ու պատուել, պատիւ` յարգանք ցոյց տալ›› (հ. 4, էջ 488):

Արդի բացատրական բառարաններում փառապատուել-ի բացատրությունը բոլորովին այլ է` ‹‹Փառով պատվել` ծածկվել, փառ կապել›› (ԱՀԲԲ, էջ 1513, ԺՀԼԲԲ, հ. 4, էջ 637):

Ստապաշտ-ը վկայված է կռապաշտ. կռապարիշտ. դիցապաշտ. հեթանոս. ստապաշտ. անհաւատ հոմանիշային շարքում (ձեռ. 6762, 113ա. 566, 253բ. 3110, 95բ. 775, 64բ. բառը չկա ձեռ. 873-ում): Սուտ և պաշտ արմատներով բաղադրությունը բառացի նշանակում է ‹‹սուտը պաշտող››:

Բառը, թերևս, ստեղծվել է կռապաշտ և դիցապաշտ բառերի համաբանությամբ` կեղծ, սուտ համարվող կրոնի` կուռքերին երկրպագող հետևորդներին առավել ճշգրիտ և հստակ բնութագրելու համար, ինչպես և վկայում են արդի բացատրական բառարանները` ‹‹սուտ բաներ, կեղծիքը պաշտող, ստության պաշտամունք ունեցող›› (ԱՀԲԲ, էջ 1329, ԺՀԼԲԲ, հ. 4, էջ 331):

Քարկապել. սա նույնպես կարելի է ձեռագրային հավելում դիտել, որքանով արձանագրված է միայն ձեռ. 3110-ում, մյուս ձեռագրերում` կարկատել բայն է. հոմանիշային շարքն է` շարակցել. շարահիւսել. շարամանել. փաղահիւսել. բաղհիւսել. բաղակցել. բաղադրել. յօդել. հիւսել. միաւորել կամ միացուցանել. կցել կամ կցկցել (. կարկատել. քարկապել. շարակարգել (ձեռ. 6762, 119բ. 566, 203բ. 775, 70բ. 873, 208բ. 3110, 103բ): Քարկապել նշանակում է ‹‹կցել կամ ամուր հանգուցել››:

ՄՀԲԲ-ն ‹‹գաւառական բառ կամ նշանակութիւն›› նշումով քարկապ-ը հղում է քարհանգուստ-ին, որն էլ բացատրում է իբրև ‹‹Պինդ ձգված` դժուար քանդվող հանգոյց, կրկապ›› (հ. 4, էջ 562–563): ԱՀԲԲ-ում գործողության իմաստ արտահայտել - նշելու դեպքում քարկապ բառահոդվածից առանձնացվում են քարկապ անել // գցել հարադիր կազմությունները (էջ 1561):

Հոմանիշային շարքի` գրաբարի տպագիր բառարաններում չվկայված մյուս կազմությունը բաղակցել((-ն է` բաղ- նախածանցով և կցել բայով:

Հ. Աճառյանի հավաստմամբ բաղ-ը ‹‹…դարձել է նաև նախամասնիկ` համապատասխան հյ. համ, շաղ, շար, յար, կից ….մասնիկներին, որով ստրկօրէն թարգմանուած են շատ յոյն բառեր…›› (ՀԱԲ, հ. 1, էջ 395): Ուրեմն և բաղակցել-ը համահավասարարժեք է շարակցել-ին:

Բաղակցել-ը ‹‹հազուադէպ բառ կամ նշանակութիւն›› նշումով արձանագրել են ՄՀԲԲ-ն (հ. 1, էջ 319), ԺՀԼԲԲ-ն (հ. 1, էջ 274), նաև ԽՀՌԲ-ն (հ. 1, էջ 210):

Բաղ- + բայ կաղապարով ՆՀԲ-ում չվկայված կազմություններ է հայտնաբերել Լ. Հովհաննիսյանը[45]: Վ. Համբարձումյանը, արձանագրելով բաղազանիլ բայը, գտնում է, որ լատինաբան հայերենում ‹‹…այս ածանցով շատ հազվադեպ են կազմվել բառեր››[46]:

Այսպիսով` գրաբարի տպագիր բառարաններում չվկայված վերոնշյալ բառերը լիովին համապատասխանում են հայերենի բառակազմության կաղապարային կառույցներին: Սրանցից մի քանիսն արձանագրվել են հետագայում լույս տեսած բառարաններում` իմաստային փոքր-ինչ այլ նրբերանգներով կամ բոլորովին այլ իմաստով:

СЛОВА, НЕЗАСВИДЕТЕЛЬСТВОВАННЫЕ В ПЕЧАТНЫХ СЛОВАРЯХ ДРЕВНЕАРМЯНСКОГО ЯЗЫКА

(На материале рукописных словарей)

НАЗИК ОГАНЕСЯН

Резюме

В рукописных словарях‏ XVIII в. зафиксированы слова, незасвидетельствованные в печатных словарях‏ армянского языка. И поскольку рукописные словари не име‏ю‏т текстуальных примеров, делается попытка подтвердить существование э‎‎тих слов структурными особенностями словообразования армянского языка и данными словарей армянского языка, изданных впоследствии. Рассмотрены слова ակնապուշել «смотреть пристально», այլային «чужой», ատենաբան «выступающий в суде», փաստաբան «оратор», գրաստախել «глупый», խելաժէտ «глупый», խաւարագույն, խաւարատիպ «черный», մթնալուրթ «чeрный», սևատես «черный», խստավզել «гордиться», համակուտել «копить, скучивать», համահետևիլ «следить, следовать», տարայարգել «не уважать», տարացրել «разрушать», հարթայատակել «разрушать до основания ե, փառապատուել «почитать, прославлять», ստապաշտ «поклоняющийся лжи», քարկապել «завязать узлом», բաղակցել «соединять».

WORDS UNTESTIFIED IN THE PRINTED

DICTIONARIES OF GRABAR

(On the material of manuscript dictionaries)

NAZIK HOVHANNISSYAN

Summary

In the manuscript dictionaries of the 18th century some words are fixed, which were not testified in the printed dictionaries of old Armenian. Since the manuscript dictionaries have no textual examples, an attempt is made to verify the existence of these words by structural word-formation patterns of the Armenian language and by dictionaries of the Armenian, being published later. The words ակնապուշել “to look fixedly / intently”, այլային “somebody else’s, another’s”, ատենաբան “orator”, փաստաբան “orator”, գրաստախել “foolish, stupid”, խելաժէտ “foolish, stupid”, խաւարագույն, խաւարատիպ “black”, մթնալուրթ “black”, սևատես “black”, խստավզել “to be proud”, համակուտել “to accumulate”, Ñ³Ù³Ñ»ï¨ÇÉ “to watch, to follow”, տարայարգել “not respect” տարացրել “to destroy, to demolish”, հարթայատակել “to raze”, փառապատուել “to glorify”, ստապաշտ “pagan”, քարկապել “to knot”, բաղակցել “to join, to unite” are considered.

Заметки

[←1]

Ցուցակ ձեռագրաց Մաշտոցի անվան Մատենադարանի, հ. Ա-Բ, Երևան, 1965–1970:

[←2]

Պահպանված է ձեռագիր բառարանների ուղղագրությունը:

[←3]

Խոսքը վերաբերում է Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի (այսուհետև` ՆՀԲ). հ. Ա-Բ, Վենետիկ, 1836–1837, Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի (այսուհետև` ԱԲ), Վենետիկ, 1865, Մխ. Սեբաստացի. Բառգիրք հայկազեան լեզուի և Բառգիրք ի գրաբառէ յաշխարհաբառն, ուր մեկնին բառք Հայկազեան լեզուի սոսկ աշխարհաբառ կամ տաճկական բառիւք (այսուհետև` ԲՀԼ և ԲԳԱ), Վենետիկ, 1769, Ն. Բիւզանդացի. Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի. հ. 1-5, Ժնև, 1990 բառարաններին: Համեմատվել են նաև Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան (այսուհետև` ՀԱԲ), հ. 1-4, Երևան, 1971–1979, Եր. Մեղրեցի. Բառգիրք Հայոց (այսուհետև` ԲՀ), Երևան, 1975, Մ. Քաջունի. Բառգիրք արուեստից և գիտութեանց և գեղեցիկ դպրութեանց, հ. 2, Վենետիկ, 1893, Մ. Ջախջախեան. Բառգիրք ի բարբառ հայ և իտալական, Վենետիկ, 1837, Գ. Փեշտըմալճեան. Բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. 1-2, Վենետիկ, 1829, Ռ. Ղազարեան. Գրաբարի բառարան (այսուհետև` ԳԲ), հ. 1-2, Երևան, 2000, Ռ. Ղազարեան. Գրաբարի հոմանիշների բառարան (այսուհետև` ԳՀԲ), Երևան, 2006, որոնք անհրաժեշտության դեպքում վկայակոչվում են:

[←4]

Ձեռ. 3110-ում յառիլ հնչյունական տարբերակն է:

[←5]

Հոմանիշային շարքերը ներկայացվում են նշված բոլոր ձեռագրերի բառերի համատեղմամբ:

[←6]

Հմմտ. ‹‹….ռմկ. պուշ, որ յառեալ հայի կկոցեալ աչօք››. ՆՀԲ, հ. Բ, էջ 649:

[←7]

ՀԱԲ, հ. 4, 1979, էջ 83–84: Տե՛ս նաև` Ստ. Մալխասեանց. Հայերէն բացատրական բառարան (այսուհետև` ՄՀԲԲ), Երևան, հ. 4, 1945, էջ 118:

[←8]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան (այսուհետև` ՀԼԲԲ), հ. Ե, Երևան, 2008, էջ 138:

[←9]

Ձեռ. 6762-ում` անըդել, ձեռ. 3110-ում` անընդել:

[←10]

Գ. Ջահուկյան. Հայերեն ստուգաբանական բառարան (այսուհետև` ՀՍԲ), Երևան, 2010, էջ 795:

[←11]

ՆՀԲ, հ. Ա, էջ 82:

[←12]

ՀԼԲԲ, հ. Ա, 2001, էջ 53:

[←13]

Է. Աղայան. Արդի հայերենի բացատրական բառարան (այսուհետև` ԱՀԲԲ), Երևան, 1976, էջ 1593:

[←14]

Ձեռ. 556-ում և 6762-ում` ճարտաբան:

[←15]

Տե՛ս նաև ՀԱԲ, հ. 1, 1971, էջ 287: Հմմտ. ԱԲ, էջ 128, ԳՀԲ, էջ 108, ԳԲ, հ. 1, էջ 198:

[←16]

Ռ. Ղազարյան, Հ. Ավետիսյան. Միջին հայերենի բառարան (այսուհետև` ՄՀԲ), Երևան, հ. Ա, 1987, էջ 56:

[←17]

Ս. Գալստյան. Ածանցումը և ածանցները ժամանակակից հայերենում, Երևան, 1978, էջ 48–49:

[←18]

Նույն տեղում:

[←19]

Տե՛ս նաև Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան (այսուհետև` ԺՀԼԲԲ), Երևան, հ. 3, 1974, էջ 331, 386, 442:

[←20]

ՄՀԲԲ, հ. 1, 1955, էջ 249. տե՛ս նաև Ա. Խուդաբաշեանց. Բառարան ի հայկական լեզուի ի ռուսաց բարբառ (այսուհետև` ԽՀՌԲ), Մոսկուա, հ. 1, 1838, էջ 161:

[←21]

ԺՀԼԲԲ, հ. 1, 1969, էջ 205:

[←22]

Տե՛ս Գ. Մուրադյան. Հունաբանությունները դասական հայերենում, Երևան, 2010, էջ 67:

[←23]

Տե՛ս նաև` ԺՀԼԲԲ, հ. 4, 1980, էջ 639:

[←24]

Նույն տեղում:

[←25]

Ձեռ. 6762-ում` շըւարեալ, ձեռ. 3110-ում` շիւարեալ:

[←26]

Հմմտ. Հայոց լեզվի հանգաբառարան, Երևան, 1976, էջ 121–122:

[←27]

Հմմտ. նույն տեղում, էջ 502–503 և 609:

[←28]

Լ. Հովհաննիսյան. XVII դարի գրաբարը.– ‹‹Լեզվի և ոճի հարցեր››, VII, Երևան, 1983, էջ 151:

[←29]

Ա. Սուքիասյան. Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան (այսուհետև` ՀԼՀԲ), Երևան, 1967, էջ 154:

[←30]

Տե՛ս ՀԱԲ, հ. 2, 1973, էջ 228: Նաև` Լ. Հովհաննիսյան. Հայերենի իրանական փոխառությունները, Երևան, 1990, էջ 131–132, Լ. Հովհաննիսյան. Գրաբարի բառապաշարի իմաստային խմբերի քննություն (I մաս), Երևան, 2008, էջ 69:

[←31]

Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան, 1987, էջ 526, 570: Հմմտ. նաև ՀՍԲ, էջ 281:

[←32]

Լ. Հովհաննիսյան. Հայերենի իրանական փոխառությունները, էջ 131–132:

[←33]

ՄՀԲԲ, հ. 3, 1944, էջ 254:

[←34]

ՄՀԲԲ, հ. 2, 1944, էջ 251:

[←35]

Լ. Հովհաննիսյան . Գրաբարի բառապաշարի իմաստային խմբերի քննություն (I մաս), էջ 115:

[←36]

Նույն տեղում,  էջ 123:

[←37]

Վ. Համբարձումյան. Լատինաբան հայերենի պատմություն (14–18-րդ դդ.), Երևան, 2010, էջ 208:

[←38]

Հմմտ. նաև այտուցեալ հենաբառով հոմանիշային շարքը. տե՛ս Ն. Հովհաննիսյան. Հայերենի հոմանշային շարքերի համադրական քննության փորձ.– ՀՀ ԳԱԱ ‹‹Լրաբեր հասարակական գիտությունների››, 2005, -1, էջ 37–38:

[←39]

Ա. Սուքիասյան, Ս. Գալստյան. Հայոց լեզվի դարձվածաբանական բառարան (այսուհետև` ՀԼԴԲ), Երևան, 1975, էջ 550–551. հմմտ. նաև ՀԼԲԲ, հ. Զ, 2010, էջ 70–71: ՀԼԲԲ-ում արձանագրված ‹‹համառել›› նշանակությամբ Վիզը ընկնել^2-ը բնորոշ է Ղարաբաղի բարբառին (ՀԼԲԲ, հ. Զ, էջ 69):

[←40]

ՀԱԲ, հ. 3, 1977, էջ 18:

[←41]

Վ. Համբարձումյան . նշվ. աշխ., էջ 218–219:

[←42]

Լ. Հովհաննիսյան. Գրաբարի բառարան: Նոր Հայկազյան բառարանում չվկայված բառեր, Երևան, 2010, էջ 159–160:

[←43]

Նաև` Լ. Հովհաննիսյան. Հայերենի իրանական փոխառությունները, էջ 144:

[←44]

Վ. Համբարձումյան. նշվ. աշխ., էջ 221:

[←45]

Լ. Հովհաննիսյան . Գրաբարի բառարան…, էջ 66:

[←46]

Վ. Համբարձումյան. նշվ. աշխ., էջ 217: