ՄԵԾԱՆՈՒՆ ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆ

(Գևորգ Տիրացյանի ծննդյան 85-ամյակի առթիվ)

Լրացավ անվանի հնագետ, պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր Գևորգ Արտաշեսի Տիրացյանի ծննդյան 85-ամյակը: Ծնվել է 1926 թ. սեպտեմբերի 18-ին Ռումինիայի Չետատեա-Ալբա քաղաքում` ճանաչված ուսուցիչ և բառարանագիր Արտաշես Տիրացյանի ընտանիքում: Մայրը մեղմ, ազնիվ ու բարեկիրթ հայուհի էր, Դրաստամատ Կանայանի ազգականուհին: Գ. Տիրացյանը, դպրոցական տարիներին ստանալով հիմնավոր կրթություն, 1945 թ. ընդունվում է Բուխարեստի համալսարանի պատմության ֆակուլտետը: Տիրացյանների ընտանիքը հայրենադարձվում է, և 1948 թ. նա դառնում է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի երկրորդ կուրսի ուսանող: Ավարտելով համալսարանը` 1952 թ. ընդունվում է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտի նպատակային ասպիրանտուրան, որտեղ նրա գիտական ղեկավարն էր Բորիս Պիոտրովսկին: Ապագա հնագետի աշխարհայացքի և գիտական հետաքրքրությունների ձևավորման հարցում ազդեցություն է ունեցել նաև լենինգրադյան արևելագիտական դպրոցի վառ ներկայացուցիչներից մեկը` Կամիլա Տրևերը:

1956 թ. երիտասարդ գիտնականն աշխատանքի է անցնում Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտում, իսկ արդեն 1957 թ. նրան շնորհվում է պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան` Գառնիի դամբանադաշտի և բաղնիքի պեղումներով ձեռք բերված տվյալների հետազոտությանը նվիրված ատենախոսության համար: Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ստեղծման առաջին օրերից (1959 թ.) մինչև իր կյանքի վերջը Գ. Տիրացյանն աշխատել է այս ինստիտուտում` սկզբում որպես ավագ գիտաշխատող, այնուհետև` հին Հայաստանի հնագիտության բաժնի վարիչ (1974–1993 թթ.), ինստիտուտի փոխտնօրեն (1981–1988 թթ.), տնօրեն (1988–1993 թթ.): 1986 թ. նա հաջողությամբ պաշտպանում է դոկտորական ատենախոսություն ‹‹Հայաստանը մ. թ. ա. VI – մ. թ. III դարերում›› թեմայով, որի համար 1987 թ. նրան շնորհվում է պատմական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան: Ականավոր հնագետի քառասնամյա գիտական բեղմնավոր գործունեությունը գլխավորապես նվիրված էր մեկ հիմնախնդրի` հազարամյա ժամանակաշրջան ընդգրկող հին Հայաստանի մշակույթի ուսումնասիրությանը, որի առհավատչյան են նրա պատմագիտական և հնագիտական բարձրամակարդակ ու ինքնատիպ բազում աշխատությունները:

Տակավին երիտասարդ գիտնականը պատմագիտության ասպարեզում կարևոր ներդրում կատարեց իր ‹‹Երվանդունիները Հայաստանում›› ուսումնասիրությամբ: Այդ աշխատության մեջ, մասնավորապես, ցույց տրվեց, որ ուրարտացիներից հետո Հայկական լեռնաշխարհը վերամիավորելու փորձը կատարվել է Երվանդունիների օրոք, թեև դժվար է պնդել, որ մ. թ. ա. VI–III դարերում Հայաստանում անընդմեջ իշխել է միևնույն հարստությունը: Ավելի քան երկու տասնամյակ անց հրատարակած իր երկու հոդվածներում նա անդրադառնում է Երվանդյան Հայաստանի տարածքին` քննարկելով նաև տարածքային փոփոխությունների խնդիրը: Արվում է մի խիստ կարևոր հետևություն. չնայած Դարեհ I-ի օրոք Հայաստանը բաժանվեց երկու սատրապությունների, այնուամենայնիվ, Հայկական լեռնաշխարհը հանդես էր գալիս մի անվան տակ` Արմինա` որպես ամբողջական մեկ երկիր: Գ. Տիրացյանի պատմագիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են եղել հին հայկական պետության առաջացումը, ‹‹Անաբասիսը›› և Հայաստանը, Կոմագենե երկիրն ու Հայաստանը և մի շարք այլ կնճռոտ հարցեր, որոնց համակողմանի քննությանը նպաստել են նրա լայնախոհությունը, գիտական հազվագյուտ ինտուիցիան և հին լեզուների իմացությունը (արամեերեն, լատիներեն, հին հունարեն):

Շատ լայն ու ընդգրկուն էր նաև Գ. Տիրացյանի հնագիտական հետազոտությունների ոլորտը: Այս բնագավառում տաղանդաշատ գիտնականի հատուկ ուշադրության առարկան էին հին Հայաստանի հնագիտության հարցերը: Նա առաջինը փորձեց լուծել հին հայկական մշակույթի պարբերացման հիմնախնդիրը` այդ նպատակով օգտագործելով ինչպես հնագիտական աղբյուրների ընձեռած տվյալները, այնպես էլ հմտորեն օգտվելով սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական պատմության տեղեկություններից: Առանձնացվեցին հին Հայաստանի մշակույթի զարգացման երեք փուլեր` մ. թ. ա. VI–IV, մ. թ. ա. III–I և մ. թ. I–III դարեր: Սկզբնական շրջանում դեռ սակավաթիվ տվյալների հիման վրա առաջարկված պարբերացման այս սանդղակի կիրառման նպատակահարմարությունը շարունակվում էր հաստատվել հնագիտական հետագա բացահայտումների և ուսումնասիրությունների ընթացքում: Տասնամյակների գիտական պրպտումների արդյունքում 1988 թ. լույս տեսավ Գ. Տիրացյանի ‹‹Культура древней Армении, VI в. до н. э. – III в. н. э. (по археологическим данным)›› մենագրությունը: Այս հիմնարար աշխատությունը դարձավ ոչ միայն հնագետների, այլև պատմաբանների, արևելագետների, մշակութաբանների սեղանի գիրքը: Այստեղ ի մի են բերված և համակարգված հին հայկական մշակույթի զարգացման հազարամյա ժամանակահատվածի վերաբերյալ հեղինակի ուսումնասիրությունների հիմնական արդյունքները:

Գ. Տիրացյանի գիտական աշխատություններում հին հայկական մշակույթի ժամանակագրական ստորին սահմանը համարվում է մ. թ. ա. VI դարը: Նա բազմիցս ցույց է տվել նաև, որ այդ մշակույթի ակունքները շատ ավելի խորն են ու իրենց արմատներով հասնում են երկաթի լայն տարածման և, մինչև իսկ, վաղ երկաթի դարաշրջաններ: Մեծանուն գիտնականի համոզիչ փաստարկների համաձայն` հին հայկական մշակույթում օրգանապես շարունակվում են տեղական նախորդ մշակութային ավանդույթներն այնպիսի կարևոր բնագավառներում, ինչպիսիք են ամրոցաշինությունն ու բնակարանաշինությունը, խեցեգործությունն ու մյուս արհեստները, թաղման ծեսն ու հավատալիքները: Զգալի է Գ. Տիրացյանի ներդրումը բազմաթիվ այլ գիտական խնդիրների լուսաբանման գործում` Ուրարտու-Հայաստան, ուրարտական քաղաքակրթությունը և աքեմենյան Իրանը, քաղաքաշինության սկզբունքները հին Հայաստանում, արտաշեսյան սահմանաքարերն ու դրանց արձանագրությունների վերծանումը, Հայաստանի վաղմիջնադարյան մշակույթի ակունքները և այլն:

Գ. Տիրացյանը Կարմիր բլուրի և Գառնիի հնագիտական արշավախմբերի անդամ է եղել, պեղումներ է իրականացրել Հացավանում և այլ հուշարձաններում, հնագիտական հետազոտություններ է կատարել Հայաստանի տարբեր մարզերում, մասնավորապես` Աշտարակի ու Նաիրիի տարածաշրջաններում: Սակայն, որպես պրակտիկ հնագետի, նրա աշխատանքների անկյունաքարն են դարձել հին Հայաստանի առաջին մայրաքաղաք Արմավիրի պեղումները, որոնց անփոփոխ ղեկավարն է եղել 1970 թվականից: Արմավիրի և նրա պեղումների վերաբերյալ տաղանդաշատ հետազոտողը հասցրել է հրատարակել շուրջ քառասուն գիտական աշխատություններ: Դրանց շնորհիվ Հին Արմավիրը քաջ հայտնի դարձավ միջազգային գիտական հանրությանը: Գ. Տիրացյանի ջանքերով Արմավիրի արշավախումբը դարձավ հնագիտական կադրերի ‹‹կռման դարբնոց››, դպրոց` բառիս բուն և փոխաբերական իմաստով: Այդ դպրոցն անցած մասնագետներն այսօր էլ հաջողությամբ շարունակում են ականավոր հնագետի թողած գործը թե՛ Արմավիրում, թե՛ Հայաստանի այլ հուշարձաններում:

Գ. Տիրացյանն ակտիվ մասնակցություն էր ունենում միջազգային գիտական կյանքին: Մայրենի լեզվի պես տիրապետում էր գերմաներենին և ռումիներենին, հիմնավորապես գիտեր անգլերեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն, իտալերեն: Լեզուների փայլուն իմացությունը և գիտելիքների մեծ պաշարը նրան հնարավորություն էին ընձեռում զեկուցումներով մասնակցել աշխարհի տարբեր երկրներում անցկացվող հնագիտական ու արևելագիտական կոնֆերանսներին և կոնգրեսներին: Խորհրդային տարիներին միջազգային գիտաժողովներ էին անցկացվում նաև Հայաստանում, որոնց աշխույժ մասնակիցներից ու կազմակերպիչներից էր Գ. Տիրացյանը: Այդ գիտաժողովներից մեկում մի զեկուցող խոսեց իտալերեն: Համաժամանակյա թարգմանություն չէր իրականացվում թարգմանչի բացակայության պատճառով: Երբ վերջացավ սահմանված ժամանակը, և ելույթն ամբողջությամբ ավարտվեց, նիստը նախագահողը հանկարծ խնդրեց առաջին շարքում նստած Գ. Տիրացյանին, որպեսզի նա գոնե մի քանի բառով հաղորդի զեկուցման բովանդակությունը: Վերջինիս համար այդ դիմումն անսպասելի էր, սակայն խնդրանքը չմերժեց և մոտեցավ ամբիոնին: Պետք էր տեսնել գիտաժողովի մասնակիցների հիացմունքը, երբ հայ գիտնականը, շնորհիվ իր ֆենոմենալ հիշողության և մասնագիտական ապշեցուցիչ կարողությունների, ըստ երևույթին, գրեթե ամբողջությամբ թարգմանեց օտարերկրյա գիտնականի զեկուցումը` իր խոսքի համար ծախսելով նույնքան ժամանակ, ինչքան որ տրամադրվել էր զեկուցողին:

Գ. Տիրացյանը գրախոսել է պատմագիտական ու հնագիտական մի շարք մենագրություններ, նրա տաղանդը լավագույնս դրսևորվել է նաև այդ ասպարեզում: Քաջատեղյակ էր իր բնագավառի գիտական շատ թե քիչ կարևոր նորություններին, կարդում էր տարբեր լեզուներով տպագրված աշխատություններ և ժամանակ առ ժամանակ իր պարտքն էր համարում պարզ ու հասկանալի լեզվով քննարկել դրանք: Սրանով, ասես, նա շեշտում էր քննարկվող հարցերի կարևորությունը և հայ մասնագետների ուշադրությունը հրավիրում քննվող մենագրության մեջ արծարծվող խնդիրների վրա: Այս ոլորտում հատկապես դրսևորվում էր Տիրացյան-գիտնականի նրբանկատությունը և հարգանքը` իր հեռավոր ու մոտ կոլեգաների գիտական աշխատանքի հանդեպ: Նա հատկապես ուշադիր էր ավագ սերնդի իր գործընկերների նկատմամբ, յուրաքանչյուր առիթով պատրաստ էր իր շնորհակալական խոսքն ասել նրանց և արժեքավորել մեծերի գիտական վաստակը: Այսօր էլ հաճույքով ենք կարդում հոբելյանական առիթներով գիտական հանդեսներում տպագրված Գ. Տիրացյանի փոքր, բայց տարողունակ ու ընդհանրացնող հոդվածները` նվիրված գիտության երախտավորներ Կ. Վ. Տրևերի, Ա. Ա. Սահինյանի, Ս. Տ. Երեմյանի, Բ. Բ. Պիոտրովսկու, Բ. Ն. Առաքելյանի կյանքին և գիտական գործունեությանը:

Կյանքի վերջին տարիներին, ինչպես ասվեց, Գ. Տիրացյանը ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրենն էր: Հայագիտական այս կենտրոնը միավորում է գիտության տարբեր ճյուղերի ներկայացուցիչների, և այն ղեկավարելը կապված է որոշակի բարդությունների հետ` բոլոր բաժիններին համամասնական ու ներդաշնակ զարգացման հնարավորություն ընձեռելու առումով: Ինստիտուտի փոխտնօրեն Գ. Տիրացյանը հաստատության ղեկավար դարձավ այնքան սահուն, որ այդ փոփոխությունը սկզբում մնաց աննկատելի: Նույն դեմոկրատ անձնավորությունն էր` ընդգծված համեստ պահվածքով, պարզ ու հասարակ` իր գործընկերների հետ հարաբերություններում: Երբեք չփակվեց իր կաբինետում, միշտ բաժիններում էր, մարդկանց կողքին` լսողի դերում: Մտավորական մարդու տիպար էր` ազնիվ և արդարամիտ, ղեկավարում էր անաղմուկ ու առանց ցուցադրական հնարքների: Մինչդեռ մեծ ճիգեր էին պահանջվում կենսամակարդակի համընդհանուր անկման պայմաններում ապահովելու գիտական հաստատության նորմալ գործունեությունը: Պետք էր իրագործել համատեղ արշավախմբեր ստեղծելու գաղափարը, որը նորություն էր հայագիտության մեջ: Գ. Տիրացյանի ջանքերով կազմակերպվեցին հայ-ամերիկյան, հայ-բելգիական, հայ-ռուսական հնագիտական արշավախմբերը, որոնց հաջորդելու էին միջազգային համագործակցության նմանատիպ այլ օրինակներ: Ահռելի ճիգեր էին պահանջվում երիտասարդ կադրերի աճեցման գործում, քանի որ անհրաժեշտ նվազագույնի բացակայության պայմաններում երիտասարդ մասնագետները հեռանում էին գիտական հաստատություններից: Այս ամենածանր օրերին Գ. Տիրացյանը փնտրում էր մեթոդներ, որոնց միջոցով հնարավոր կլիներ իրականացնել իր վաղեմի երազանքը. պատրաստել կադրեր, որոնց ձեռք բերած պրոֆեսիոնալ գիտելիքները, ինչպես և հին ու նոր լեզուների իմացությունը թույլ կտային նրանց դուրս գալ իրենց նեղ մասնագիտական շրջանակներից` զբաղվելով տարածաշրջանի տարբեր երկրների միջև մշակութային փոխառնչությունների ու միջճյուղային գիտություններին վերաբերող այլևայլ խնդիրների ուսումնասիրությամբ: Այսօրվա հեռավորությունից հնարավոր է ենթադրել, որ Գ. Տիրացյանը միգուցե բարձրաձայն մտածում էր գիտնականի իր տեսակը վերարտադրելու մասին: Իր երազանքն իրականացնելու համար նա պատրաստ էր Երևանի պետական համալսարանի ընդարձակ ու ցուրտ դահլիճներից մեկում, ձմեռնամուտին մասնակցել ուսանողական գիտական նստաշրջանին և վերարկուի մեջ փաթաթված` ամփոփել երիտասարդական գիտաժողովի աշխատանքները: Մեզ թվում է, թե դա նրա լավագույն ելույթն էր, ավելի լավը, քան արտասահմանյան տաք ու լուսավոր դահլիճներում ունեցած զեկուցումները, քանի որ դա մեծ գիտնականի վերջին ելույթն էր:

Գ. Տիրացյանը, առհասարակ, սիրում էր երիտասարդների մեջ լինել: Հաճախ կարելի էր նրան տեսնել իր երիտասարդ գործընկերների հետ ոտքով աշխատավայրից (Չարենցի փողոցից) դեպի օպերա գնալիս: Այնտեղից ավտոբուս էր նստում և մի քանի կանգառ բարձրանում Բաղրամյան պողոտայով: Ծառայողական մեքենա ուներ, սակայն աշխատավայր գնալ-գալու համար այդ մեքենայից չէր օգտվում: Կյանքի մարդ էր, հոգով երիտասարդ, դրա համար էլ սիրում էր երիտասարդներին: Բարյացակամ, կիրթ և ազնվական անձնավորություն էր, մինչև ուղն ու ծուծը մտավորական ու քաղաքացի, իսկական երևանցի: Խորհրդային տարիներին, երբ ‹‹կապիտալիստական›› որևէ երկիր մեկնողն ակամա սկսում էր կարևորել իր անձը, ԱՄՆ-ում կամ Հոլանդիայում կայացած գիտաժողովներից վերադառնալուց հետո էլ նրա կեցվածքը, ինչպես միշտ, պարզ ու բնական էր մնում: Հայ մարդ էր` եվրոպացու արտաքինով, խոհուն հայացքով, փոքր-ինչ օրորուն քայլվածքով: Պայծառ ու տաք մարդ էր Գևորգ Տիրացյանը:

Գ. Տիրացյանը մինչ օրս անփոխարինելի ‹‹Հայ ժողովրդի պատմություն›› ակադեմիական հրատարակության առաջին հատորի և ‹‹ԽՍՀՄ հնագիտություն›› բազմահատորյակի հատորներից մեկի հեղինակներից է: Անժամանակ մահվանից հետո էլ շարունակվում են տպագրվել տակավին անտիպ նրա հոդվածները` հայերեն և օտար լեզուներով: Հրատարակվում են նաև մենագրությունները. ‹‹Արմավիր››-ը` ֆրանսերեն, ‹‹Ուրարտուից` Հայաստան››-ը` անգլերեն: Նշանակում է, որ Գևորգ Տիրացյանն ապրում է ոչ միայն իր հարազատների և աշակերտների սրտերում:

ԳԱՐԵԳԻՆ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

ՌՈՒԲԵՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ