‹‹ԱԼԶԻ›› (ԱՂՁՆԻՔ) ՏԵՂԱՆՎԱՆ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐՑԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԽՈՒԴԱՆՅԱՆ

Գիտական շրջանակներում բազմիցս անդրադարձ է կատարվել ինչպես տարբեր ժամանակաշրջաններում Աղձնիքի խաղացած պատմական դերին ու նշանակությանը, այնպես էլ նրա անվան ծագմանը և ստուգաբանությանը: Պատմալեզվաբանությանն առնչվող շատ հարցերում մշտապես առկա է եղել մասնագիտական տարակարծությունը, և տվյալ դեպքում Աղձնիքի ստուգաբանության վերաբերյալ մոտեցումները ևս բացառություն չեն կազմում: ‹‹Աղձնիք›› տեղանվանն առնչվող մշտապես վիճարկելի հիմնական հարցերից մեկը եղել է այն, թե արդյոք նրա անվան հիմքում ընկած է հեռավոր անցյալի որևէ ցեղանուն, թե այդ տեղանվան մեջ լեզվական այլ հիմքեր պետք է փնտրել: Ըստ Հ. Հյուբշմանի` ‹‹Աղձնիք միշտ նահանգի անուն է, որովհետև Աղձնիք անունը, որ հոգնակի միայն գործածված կա, երկիր կցուցանե և Աղձնի եզակին չունի, ուստի գեթ պատմական ժամանակներուն մեջ կերևա, թե ժողովրդի մը անուն համարված չէ և կրնանք բնիկ երկրանուն համարիլ››[1]: Կա նաև կարծիք, ինչպես արդեն ասվեց, որի համաձայն Աղձնիք տեղանվան հիմքում պետք է փնտրել հնագույն մի ցեղանուն[2]: Այս առնչությամբ, թերևս, տրամաբանական կլինի նախևառաջ քննության առնել սեպագրային ‹‹Ալզի›› տեղանունը, որը, ըստ էության, իր մեջ կրում է ‹‹Աղձնիք›› անվան վաղնջական ձևը[3]:

‹‹Ալզի››-ի (KUR URUAlzi(ya), KUR URUAlše/i) առաջին հիշատակությունները վերաբերում են Ք. ա. 2-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսին և վկայակոչվում են` կապված խեթական ու ասորեստանյան արքաների քաղաքական ձեռնարկումների հետ[4]: Մասնագիտական գրականության մեջ վաղուց ընդունված է համարվում Հայկական լեռնաշխարհում վերջինիս տեղադրությունը` հիմնականում այն նույնացնելով հետագայի հայոց Աղձնիք նահանգի տարածքի հետ[5]: Դատելով խեթական սեպագիր աղբյուրների հաղորդած տեղեկություններից` Ալզին տարածվում էր Արածանիի ստորին հոսանքներում գտնվող Իսուվա (հետագայի Ծոփք) երկրի և Արևմտյան Տիգրիսից հարավ գտնվող Միտտանի պետության միջև[6]: Սակայն տվյալ դեպքում դժվար է հաստատապես ասել, թե որքանով էին այս երկուսի` Ալզիի և Աղձնիքի պատմական տարածքներն ու դրանց սահմանները որոշակիորեն համընկնում միմյանց հետ` հատկապես հաշվի առնելով այն փաստը, թե ժամանակային հսկայական ինչ հատված է բաժանում դրանց միմյանցից: Բացի այդ, սեպագիր աղբյուրներն Ալզիի սահմանների կամ զբաղեցրած տարածքի չափերի մասին որոշակի տեղեկություններ չեն հաղորդում:

Ուրարտական թագավորության ժամանակաշրջանում այս տեղանունը սեպագիր արձանագրություններում վկայվում է Ալզինի (KUR URUAlzini) ձևով, որն իր հերթին ընդհանուր առմամբ նույնացվում է խեթական և ասորեստանյան Ալզիի հետ և, հետևաբար, տեղադրվում հետագայի Աղձնիքի տարածքում, սակայն ինչպես Ալզիի դեպքում, նույնպես և Ալզինիի պարագայում խնդիրն անհամեմատ բարդանում է, երբ հարցը վերաբերում է վարչատարածքային տվյալ միավորի սահմանները որոշելուն[7]:

Ինչ վերաբերում է Ալզի/Ալզինի տեղանվան ստուգաբանությանը, ապա հարկ է նշել, որ այդ մասին խոսելիս նախևառաջ, թերևս, պետք է ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ ուրարտական սեպագիր տեքստերում Alzini հատուկ անունից բացի հանդիպում են նաև նույնահունչ alzini, alzina բառերը, որոնք, համաձայն որոշ մասնագետների, նշանակում են ժայռի վրա/ժայռային կամ լեռնային [8]: Սակայն այստեղ հատկապես անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել այն իրողությանը, որ դեռևս Ուրարտուի ստեղծումից շուրջ հինգ դար առաջ ուրարտական Alzini ձևին նախորդում է խեթական ու ասորեստանյան Alzi ձևը: Հետևաբար, ուրարտական Alzini-ն իր հիմքում, հավանաբար, պետք է ունենար խեթա-ասորեստանյան Alzi ձևը, իսկ վերջինս էլ, ըստ երևույթին, իր մեջ պիտի կրեր հենց այն բառիմաստը, որը կրում է ուրարտական Alzini-ն: Մյուս կողմից` ասվածը միգուցե հաստատելու է գալիս այն հանգամանքը, որ եթե ընդունելու լինենք Alzi-Alzini-alzini/alzina բառիմաստային առնչակցությունը, ապա լիովին հնարավոր է դառնում Alz(i)+ini բառակազմությունը, որտեղ alz(i)-ն բառարմատն է, իսկ ini-ն` ուրարտերենի ածականակերտ ածանց[9]. վերջինս հատուկ է ուրարտական տեքստերում հիշատակվող մի շարք տեղանուններին[10]: Ի մի բերելով ասելիքը, թերևս, միանգամայն տրամաբանական կարող է լինել այն, որ եթե alzini, alzina բառերն ունեն ժայռային/վիմային և լեռնային իմաստները, ապա դրանից, հավանաբար, կարելի է գալ այն հետևությանը, որ, ըստ երևույթին, alz(i) արմատը պետք է ունենա համապատասխանաբար ժայռ/վեմ և լեռ իմաստները: Թերևս, alz(i) արմատի օգտին կարող է խոսել նաև այն, որ խեթական աղբյուրներում հիշատակվող Alziya ձևն իր հերթին ներկայացնում է Alzi+ya բառակազմությունը, որտեղ Alz(i)-ն տվյալ տեղնավան հիմքում ընկած բառարմատ-ձևն է, իսկ (i)ya-ն[11]` խեթերի կողմից ավելացված տեղանվանական վերջածանցը[12]: Այսպիսով, հաշվի առնելով վերոգրյալը, կարելի է եզրակացնել, որ Alzi տեղանունը, ըստ երևույթին, պետք է նշանակեր ‹‹ժայռերի/լեռների երկիր››, ինչն էլ, հավանաբար, պայմանավորված է Հայկական Տավրոսի լեռնային բարդ տեղանքով: Իսկ եթե դա, իրոք այդպես է, ապա ինքնըստինքյան հերքվում է այն տեսակետը, որի համաձայն Ալզի-Աղձնիք տեղանվան հիմքում կարող է հնագույն ինչ-որ ցեղանուն ընկած լինել:

Այս առնչությամբ իրենց հերթին կարող են որոշակի հետաքրքրություն ներկայացնել նաև հայերենի Աղձն/Արձն հատուկ անունն ու արձան, արձագանք գոյականները: Ինչ վերաբերում է Աղձն/Արձն տեղանվանը, ապա հենց վերջինս էլ, ըստ երևույթին, ընկած է Աղձնիք անվան հիմքում: Աղձն/Արձն-ը հանդիսացել է Աղձնիքի առաջին գավառը, և, թերևս, հենց նրա անվանումն էլ հետագայում տարածվել է ամբողջ նահանգի վրա[13]:

Խոսելով արձան բառի մասին` նախևառաջ անհրաժեշտ է նշել, որ վերջինիս լեզվական ծագումը դեռևս մնում է անհայտ և չստուգաբանված[14]: Այսուհանդերձ, միանգամայն պարզ է դրա իմաստը: Ըստ Հ. Աճառյանի` արձան բառը նշանակում է ‹‹կոթող, սահմանաքար, մահարձան, մեծ քար, կուռք››[15], իսկ մեկ այլ աղբյուրի համաձայն` ‹‹կոթող, որձաքար կանգուն, քար, վեմ, արձանագրություն›› կամ ‹‹բարձր տնկեալ տախտակ կամ սիւն քարեղէն հանդերձ յիշատակագրութեամբ, մանաւանդ տապանաքար ուղղորդ` ի յիշատակ մեռելոյն, և քարակոթող ,ի վերայ ճանապարհի ,ի նշանակ սահմանաց, կամ մղոնաց, յաղթութեան, դաշանց, և այլն››, ինչպես և ‹‹արձան ոչ միայն քարն որ ,ի վերայ գերեզմանին` ասի, յորժամ գրեն և արձանացուցանեն զհաղթութիւն պատերազմաց, զավերումն քաղաքաց››[16]:

Մյուս` արձագանք բառը Հ. Աճառյանը ստուգաբանում է արձ+գանգիւն արմատական վերլուծությամբ, որտեղ գտնում է, որ առաջին արմատը` արձ-ը անծանոթ է, իսկ երկրորդը` գանգիւն-ը ‹‹հնչիւն›› բառն է: Այս առնչությամբ նա մեջբերում է Գրիգոր Նարեկացու խոսքերը. ‹‹Ոչ արձագանք արձանաց ի խորոց ինչ գանչութենէ խիստս առաքեցեալ›› և նշում, որ տվյալ դեպքում արձան ասելով պետք է հասկանալ ‹‹քար, ժայռ, վէմ›› բառերը, հետևաբար, արձագանգ[17] նշանակում է ‹‹քարերի ձայն››[18]: Արձագանք նաև նշանակում է ‹‹գանգիւն արձանաց կամ գանչիւն յարձանաց. այսինքն հնչիւն փոխադարձեալ ,ի սեանց, ,ի վիմաց, ,ի լերանց, ,ի քարանձաւաց, և այլն››[19]:

Ինչպես արդեն ցույց տրվեց վերը, ուրարտական սեպագիր արձանագրությունների alzini, alzina բառերը, հավանաբար, կրում են ‹‹ժայռային, լեռնային›› իմաստները և, ըստ երևույթին, իրենց հերթին կարող են ենթադրել alz(i)` ‹‹ժայռ, վեմ, լեռ, քար›› իմաստը կրող արմատը, որը, սակայն, բացակայում է ուրարտական սեպագիր տեքստերում: ‹‹Ժայռ, վեմ, լեռ, քար›› իմաստն է արտահայտում նաև հայերենի արձան բառը, որը, ինչպես արդեն պարզ դարձավ արձագանք բառի արմատական ստուգաբանությունից, իր մեջ կրում է անըստգյուտ արձ արմատը[20]: Հետևաբար, եթե առնչակցելու լինենք alz(i) և արձ արմատները, ապա կարող է ստացվել հետևյալ հետաքրքիր պատկերը: Նախևառաջ հաշվի առնելով հայոց լեզվի պատմական զարգացման գործընթացը` տվյալ դեպքում լ-ղ և ապա լ-ր ու ղ-ր անցումները[21], ինչպես նաև այն, որ ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում z տառով հանդես եկող վանկագիր-սեպանշանները, ելնելով սեպագիր գրահամակարգի առանձնահատկություններից, չէին կարող արտահայտել ձ հնչյունը[22], լիովին հնարավոր է դառնում այս արմատների նույնությունը, սակայն, անշուշտ, հաշվի առնելով հայերենի ուրույն պատմական զարգացումներն ու դրանց ընթացքում ձեռք բերված լեզվական առանձնահատկությունները: Այստեղ միանգամայն հնարավոր է միևնույն արմատածագումնաբանական առնչակցության մեջ դիտարկել նաև Ալզի-Աղձն/Արձն տեղանունները, ինչպես դա արվեց alz(i) – արձ-ի դեպքում` կիրառելով հայերենի պատմական զարգացման գործընթացին բնորոշ հնչույթների դիրքային տարբերակների և ձայնորդների անցումների միևնույն մոտեցումը: Ամփոփելով ասելիքը` կարևոր է նաև նշել, որ աղձ/արձ արմատը, ըստ երևույթին, ընկած է պատմական Հայաստանի մի շարք տեղանունների հիմքում և նշանակում է ժայռոտ, լեռնային, քարքարոտ միջավայր ունեցող կամ այդպիսի տարածքում գտնվող, ինչպես օրինակ` Աղձունիք, Աղձիգետ, Աղձք (նաև` Աղց, Աղցք, Աղցից, Աղցուց գյուղ)[23], Աղձնիք Վարի, Աղձնիք Վերին, Արձաբ, Արձախ (Արձախա աշխարհ, Արցախ), Արձախամայրի, Արձանաձոր, Արձանաքար, Արձավակաց գյուղ, Արձե, Արձիան, Արձկաղ, Արձկե, Արձն, Արձնի, Արձանիա (Արցանիա) և այլն[24]:

Այսպիսով, ի մի բերելով վերոգրյալը, հավանաբար, կարելի է գալ այն եզրահագնմանը, որ դեռևս սեպագիր աղբյուրներում հիշատակվող Ալզի-Աղձնիք պատմական տարածքն իր անվան հիմքում ունեցել է ‹‹ժայռ, վեմ, լեռ›› իմաստները և, հետևաբար, թե՛ հնագույն ժամանակաշրջանում և թե՛ միջնադարում հայտնի է եղել որպես ‹‹ժայռերի/լեռների երկիր››:

К ВОПРОСАМ ЭТИМОЛОГИИ ТОПОНИМА «АЛЗИ» (АЛЗНИК)

АРУТЮН ХУДАНЯН

Резюме

Упоминания о древнем царстве Алзи(ни) хоть редки, однако хеттские, ассирийские и урартские клинописные надписи иногда указывают о политической роли и важности последнего в древнем мире. По вышеупомянутым источникам, «страна» Алзи должна была находиться на юго-западной границе Армянского нагорья и соответствовать территории провинции Алзник средневековой Армении. Историко-сравнительное лингвистическое исследование, основанное на древних клинописных и средневековых источниках, в свою очередь, подтверждает семантическую идентичность топонимов Алзи и Алзник. В результате исследования можно утверждать, что в основе происхождения топонима Алзи должен быть alz(i), который может означать «скала, гора, камень», следовательно топоним «Алзи/Алзник» должен означать «страна скал/гор».

TO THE QUESTIONS OF THE ETYMOLOGY

OF THE TOPONYM “ALZI” (AGHDZNIK/ALZNIKH)

HARUTYUN KHUDANYAN

Summary

Recordings about the ancient kingdom of Alzi(ni) are rare, however the Hittite, Assyrian and Urartian cuneiform inscriptions occasionally mention about its political role and importance played in the Ancient World. According to the afore-mentioned sources, the “country” of Alzi must have been located in the South-Western border of the Armenian Highland and resembled with the territory of the province of Aghdznik/Alznikh of Medieval Armenia. The historical-comparative linguistic study based on the old cuneiform and medieval data in its turn comes to prove the semantic resemblance of the toponyms of Alzi and Aghdznik/Alznikh. As a result of the study it can be concluded that the semantic root lying in the origin of the toponym of Alzi must have been alz(i) which had the meanings of “cliff, rock, mountain, stone”, and therefore the toponym “Alzi/ Aghdznik/Alznikh” must have meant “The Land of Rocks/Cliffs”.

Заметки

[←1]

Հ. Հյուբշման. Հին Հայոց տեղվո անունները, Վիեննա, 1907, էջ 74:

[←2]

Ըստ Թ. Խ. Հակոբյանի` ‹‹Աղձնիք›› նշանակում է ‹‹աղձիններ›› (ժողովուրդ) և նրանց կողմից բնակեցված երկիրը` օրինակ բերելով ‹‹Հայք››` հայեր (ժողովուրդ) և ‹‹Հայաստան›› (երկիր), ‹‹Կորճայք››` ‹‹կորճեր››, ‹‹Գամիրք››` ‹‹կիմերներ›› և այլն (տե՛ս Թ. Խ. Հակոբյան. Ուրվագծեր Հայաստանի պատմական աշխարհագրության, Երևան, 1960, էջ 74: Տե՛ս նաև` Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, Երևան, 1986, էջ 180: Այս տեղանունը գրավոր որևէ աղբյուրում ‹‹Աղձնի›› ձևով չի հիշատակվում (տե՛ս նաև վերոգրյալում մեջբերված Հ. Հյուբշմանի տեսակետն այս հարցի առնչությամբ), և դա հիմք է տալիս կարծելու, որ Աղձնիք տեղանվան հիմքում ընկած է նրա վարչաքաղաքական կենտրոնը հանդիսացող Աղձն/Արձն գավառը: Հետևաբար, կարծում ենք, որ, ըստ երևույթին, Աղձնիքի հիմքում ոչ թե ‹‹Աղձնի››-ն է -ք հոգնակիակերտ մասնիկով, այլ ‹‹Աղձն››-ը` -իք վերջածանցով: Իսկ ‹‹Աղձն/Արձն›› տեղանվան -ն վերջավորությունը, ամենայն հավանականությամբ, գրաբարյան մուկն, ձուկն, լեառն և այլ ձևերում հանդիպող -ն մասնիկն է: Ի դեպ, թե՛ սեպագիր և թե՛ միջնադարյան որևէ աղբյուրում ‹‹աղձիններ›› ցեղ կամ ժողովուրդ երբևէ չի հիշատակվում:

[←3]

Վ. Բելք. Աղձնիք.– ‹‹Հանդես ամսօրյա››, 1904, թիվ 3, էջ 66, Гр. Капанцян. Хайаса–колыбель армян. Ереван. 1948, с. 143, 178, 199, 201, 249; М. Л. Хачикян. Хурритский и урартский языки. Ереван. 1985, с. 40; Գ. Ղափանցյան. Ուրարտուի պատմությունը, Երևան, 1940, էջ 19, Ս. Տ. Երեմյան. Հայաստանը ըստ ‹‹Աշխարհացոյց››-ի, Երևան, 1963, էջ 34, Ա. Քոսյան. Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (ըստ խեթական աղբյուրների), Երևան, 2004, էջ 34, նույնի` Մերձավորարևելյան ճգնաժամը և Հայկական լեռնաշխարհը, Երևան, 1999, էջ 162, 165:

[←4]

Ա. Քոսյան. Մերձավորարևելյան ճգնաժամը և Հայկական լեռնաշխարհը, էջ 84:

[←5]

Н. В. Арутюнян. Топонимика Урарту. Ереван, 1985, с. 18, 19; И. М. Дьяконов. Ассиро-вавилонские источники по истории Урарту (այսուհետ` АВИИУ).– «Вестник древней истории» (³ÛëáõÑ»ï` ВДИ), 1951, № 2–4 (1, прим. 18; 3 и прим. 6; 4–7, 10 (I, 62 сл.; II, 89 сл.); 11; 12; 21 и прим. 4; 23, прим. 61; 28 (35 сл.) и прим. 1; 40 (д, е); 50 (4); /B2/;

Г. А. Меликишвили. Урартские клинообразные надписи.– ВДИ, 1971, № 3, с. 235; Նույնի ` Наири-Урарту. Тбилиси, 1954, с. 89, 90; В. Н. Хачатрян. Восточные провинции Хеттской империи. Ереван, 1971, с. 110, 114, 115, 119, 143; Гр. Капанцян. Хайаса–колыбель армян, с. 143; Гр. Капанцян. Хайаса–колыбель армян.– В кн.: Историко-лингвистические работы. Ереван, 1957, с. 144; Ա. Խաչատրյան. Միտանի-խարրի ժողովուրդը.– ‹‹Տեղեկագիր ՀԽՍՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտ››, Երևան, 1926, էջ 141, Հ. Մ. Ավետիսյան. Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի պետական կազմավորումների քաղաքական պատմությունը մ. թ. ա. XVII–IX դդ., Երևան, 2002, էջ 64,

Г. М. Аветисян. Северная Месопотaмия и юго-западные области Армянского нагорья. Ереван, 1997, с. 12, 13; Ռ. Ա. Նահապետյան. Աղձնիք.– Հայագիտական հետազոտություններ, Երևան, 1974, էջ 162, նույնի` Աղձնիքը սեպագիր շրջանում.– ՀԽՍՀ ԳԱ ‹‹Լրաբեր հասարակական գիտությունների››, 1984, -1, էջ 55:

[←6]

В. Н. Хачатрян. Восточные провинции Хеттской империи, с. 114–115.

[←7]

Н. В. Арутюнян. Топонимика Урарту, с. 18, 19.

[←8]

Н. В. Арутюнян. Корпус урартских клинообразных надписей. Ереван, 2001, с. 434; Г. А. Меликишвили. Урартские клинообразные надписи.– ВДИ, 1971, № 4, с. 267–268; Գ. Միքաելյան. Աղձնիքը խեթական և ասորեստանյան պետությունների նվաճողական ծրագրերում (Ք. ա. 14–9-րդ դդ.).– Հայոց պատմության հարցեր, Երևան, 2010, էջ 3: Ն. Հարությունյանը alzini/alzina բառերի բացատրությունը տալիս հղում է կատարում Գ. Մելիքիշվիլու վերոնշյալ աշխատանքից, որտեղ վերջինս իր հերթին տվյալ բառի իմաստը որոշելիս առաջնորդվում է N482 սեպագիր տեքստի 1–2-րդ տողերում հանդիպող pulusi alzini-ei բառակապակցությամբ: Pulusi-ն ուրարտերենում կրում է քարեսյուն, քարակոթող, կոթող իմաստները և հիմնականում նկատի ունի սեպագիր արձանագրությունները, իսկ քանի որ այդ արձանագրությունը փորագրված է ժայռի վրա, Մելիքիշվիլին տեքստում հանդիպող pulusi alzini-ei բառակապակցությունից բխեցնում է, որ alzini-ei բաղադրիչը տվյալ համատեքստում կրում է ‹‹ժայռի վրա›› իմաստը (ռուսերեն տեքստում առկա է ‹‹наскаленный›› բառը): Հավանաբար, ինչպես նշում է Ն. Հարությունյանը, նույն կամ մոտավոր իմաստն ունի նաև alzina բառը, որը հիշատակվում է -424 արձանագրության 9-րդ տողում և առնչվում է Խալդյան դարպասների հետ (հմմտ. GIŠKը alzina-i):Տե՛ս նաև` Н. В. Арутюнян. Корпус урартских клинообразных надписей, с. 434. al-zi-ni-e-i 123_3: 482_2; al-zi-na-i 270_1; 406 обор.13; 416_10; 424_9: al-zi-na-a-i; 4183,4: Սակայն, ի հավելումն այս ամենի, այստեղ հարկ ենք համարում նշել, որ Գ. Մելիքիշվիլին, ինչպեսև Ն. Հարությունյանը, ըստ էության, չեն նշում alzini, alzina բառերի արտատեքստային նշանակությունը: Տվյալ դեպքում մենք alzini, alzina բառերի համար առաջարկում ենք ժայռային/ժայռոտ, լեռնային, վիմային, քարքարոտ իմաստները: Այսպիսով, ելնելով վերոգրյալից, ստացվում է, որ ‹‹pulusi alzini-ei›› բառակապակցությունը, ըստ երևույթին, նշանակում է ‹‹արձանագրություն ժայռի վրա›› կամ այլ կերպ ասած` ‹‹վիմական/ժայռային/վիմափոր/ժայռափոր արձանագրություն/կոթող››, ինչպես նաև եթե իմաստային հարաբերակցության մեջ դիտարկենք վերոնշյալ alzini, alzina բառերը հայերենի արձան բառի հետ (քանի որ հին հայերենում այն ուներ ոչ միայն ‹‹ժայռ, լեռ, քար››, այլև ‹‹արձանագրություն, կոթող›› իմաստները), թերևս, հնարավոր է նաև ‹‹կոթող-արձան/արձանագրություն›› կամ ‹‹արձանակոթող›› տարբերակները: Իսկ GIŠKը alzina-i-ի համար առաջարկում ենք ‹‹ժայռե/քարե դարպասներ›› տարբերակը:

[←9]

Տե՛ս Гр. Капанцян. Хайаса–колыбель армян, с. 178–179. Գ. Ղափանցյանը նշում է, որ -ini վերջածանցով խուրրիերեն և ուրարտերեն լեզուներում կազմվում են ստացական հոլով ունեցող պատկանելություն ցույց տվող ածականներ, ինչպես օրինակ, Alzi տեղանունից ստացվում է Alzini, որը, սակայն, բացի ‹‹ալզիական/ալզյան›› իմաստից, ունի նաև ‹‹ալզեցի›› նշանակությունը: Հետաքրքրական է և միաժամանակ խնդրահարույց այն հանգամանքը, որ ուրարտական սեպագիր տեքստերում alz(i) բառ երբևէ չի հանդիպում, մինչդեռ alzini, alzina բառաձևերը ոչ հաճախ, սակայն հանդիպում են ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում: Այսուհանդերձ, հաշվի առնելով խուրրի-ուրարտական լեզվածագումնաբանական ընդհանուր առնչությունները, տվյալ դեպքում` մասնավորապես, դրանց ընդհանուր բառամթերքը և հատկապես բառարմատները, ինչպես նաև այն փաստը, որ Ալզի քաղաքական միավորը Միտտանիի հարևանն ու նրա ժամանակակիցն էր, իսկ վերջինիս պաշտոնական գրագրության լեզուն խուրրիերենն էր, Alzi տեղանվան ստուգաբանական ուսումնասիրության շրջանակներում փորձեցինք վերջինիս լեզվաիմաստային ծագումնաբանությունը փնտրել խուրրիերենի և խուրրի-ուրարտերենի համեմատական բառարաններում, համապատասխան ուսումնամեթոդական ձեռնարկներում, հնալեզվաբանական տարբեր աշխատություններում: Նաև ուսումնասիրեցինք տվյալ տեղանվան խեթական ծագում ունենալու վարկածը: Սակայն նախաուրարտական սեպագիր տեղեկություններով Alzi–ի ստուգաբանությանն ուղղված ջանքերն առայժմ մնում են ապարդյուն: Մեծ վերապահումով մոտենալով Alzi/Alzini–ի ուրարտական ծագում ունենալուն և, ըստ երևույթին, այս տեսակետը համարելով տեսականորեն անհնարին, միևնույն ժամանակ հարկ է նշել, որ սեպագրային շրջանից առայժմ ձեռքի տակ եղած քիչ թե շատ արժանահավատ փաստը, որը կարող է լույս սփռել այս տեղանվան ստուգաբանության վրա, հենց ուրարտական աղբյուրներում վկայակոչվող Alzini տեղանունն ու alzini, alzina բառերն են: Թերևս մնում է կարծել, որ տվյալ տեղանունը, ըստ երևույթին, կամ դեռևս չհայտնաբերված անծանոթ խուրրիերեն բառ է, կամ էլ, հավանաբար, լեզվական այլ ծագում ունի: Ամեն դեպքում վերոգրյալից կարելի է գալ այն հետևությանը, որ, ամենայն հավանականությամբ, Alzi երկրանունը պատմական որոշակի ժամանակաշրջանում ծագել է հենց տվյալ տարածքում ապրող բնիկների լեզվից:

[←10]

-ni կամ -ini վերջավորությունն ունեն ուրարտական սեպագրերում հիշատակվող մի շարք տեղանուններ, ինչպես, օրինակ, Abasini, Alaini, Ardini, Ariaini, Arini, Atezaini, Aturgini, Guriaini, Didini, Irkimaini, Kadiaini, Kulbitarrini, Kulibarzini, Pilakin(n)i, Piriuaini, Rišuaini, Sasini, Teišebaini, Umešini, Urini և այլ տեղանուններ (տե՛ս Н. В. Арутюнян. Топонимика Урарту, с. 8, 9, 10, 13, 17, 33, 35, 46, 47, 67, 73, 87, 116, 117, 140, 146, 149, 159, 162):

[←11]

Տե՛ս М. Л. Хачикян. Хурритский и урартский языки, с. 59. Այստեղ կարևոր է նշել, որ –wa/-ua և -ya վերջավորություններն ունեցող տեղանունները հնում բնորոշ էին հատկապես բարձրադիր լեռնաաշխարհագրական տարածքներին ու երկրամասերին (Փոքր Ասիա, Հայկական լեռնաշխարհ, Տիգրիս գետի ավազան): Այսուամենայնիվ, փաստորեն, հենց այդ նույն լեռնաաշխարհագրական տեղանունները հանդիպում են թե՛ այս վերջավորություններով և թե՛ առանց դրանց. օրինակ` խեթ. Sala–աքք. Salua; խեթ. Alse, Alzi և Alziya և այլն: Ի հավելումն ասվածի` -wa վերջավորությունն ունեցող տեղանունները գլխավորապես հանդիպում են Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան ու հարավային մասերում, իսկ -ya վերջավորությամբ տեղանուններ չի բացառվում, որ կարող էին լինել նաև վերջինիս արևելյան հատվածում: Թերևս վերն ասվածը ևս մեկ անգամ փաստում է Ալզիի` լեռնային երկիր լինելու հանգամանքը:

[←12]

Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան, 1987, էջ 331, Վ. Ն. Խաչատրյան. Հայաստանը մ. թ. ա. XV–VII դարերում, Երևան, 1998, էջ 41, 43, 44: Այս վերջածանցն ունեն խեթական մի շարք տեղանուններ, ինչպես օրինակ` Ադանիյա, Ալասիյա, Անձիլիյա, Առնիյա, Արծիյա, Վարսիյա, Վիլուսիյա, Գասիյա, Կասիյա, Կատխարիյա, Կիսիյա, Կունտիյա, Կուրուպիյա, Կուցասարիյա, Լավացանտիյա, Լամիյա, Լացումիյա, Մալդիյա, Մելիլիյա, Սալիյա, Սարիյա, Տալմալիյա, Տիկումիյա, Ունալիյա, Խավիլիյա, Էլուրիյա և այլն: Տե՛ս նաև` В. Н. Хачатрян. Восточные провинции Хеттской империи, с. 10, 17, 18, 23, 28, 30, 32, 53, 55, 62, 68, 69, 76, 78, 85, 91, 92, 93, 106, 107, 108, 115, 119, 120, 126, 140.

[←13]

Տե՛ս Ս. Էփրիկեան. Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. 1, Վենետիկ, 1906, էջ 102:

[←14]

Հ. Աճառեան. Հայերէն ստուգաբանական առձեռն բառարան, Ժնեւ, 2004, էջ 37, Հ. Աճառյան. Հայերենի արմատական բառարան, հ. 1, Երևան, 1971, էջ 325, Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 265: Խնդիրն այն է, որ արձան բառը, ըստ երևույթին, հնդեվրոպական ընդհանուր արմատից չի սերում, որովհետև, ինչպես գտնում են վերը նշված հեղինակները, հնդեվրոպական որևէ լեզվում այս բառը չունի արմատածագումնաբանական իր զուգահեռ տարբերակը:

[←15]

Հ. Աճառյան. Հայերենի արմատական բառարան, հ. 1, էջ 325:

[←16]

Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. Ա, Երևան, 1979, էջ 366, 367:

[←17]

Արձագանք բառի գրաբարյան ճիշտ ձևն է. տե՛ս Հ. Աճառյան. Հայերենի արմատական բառարան, հ. 1, էջ 323:

[←18]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←19]

Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. Ա, էջ 364, 365:

[←20]

Հետաքրքրական է, որ այս արմատը հայոց լեզվում երբեք առանձին հանդես չի գալիս (ըստ երևույթին, նաև ենթադրվող alz(i) արմատն ուրարտական արձանագրություններում), այլ միայն վերոնշյալ արձան, արձագանք և այլ բառերում (թերևս, ինչպես alz(i)-ն` համապատասխանաբար alzini, alzina ձևերում): Թեպետ այս արմատի լեզվական ծագումը դեռևս անհայտ է, այնուամենայնիվ, վստահաբար կարելի է ասել, որ առնվազն նրա իմաստը կամ իմաստներից են ‹‹ժայռ, վեմ, լեռ›› բառերը:

[←21]

Հին հայերենում լ ձայնույթն աստիճանաբար հանդես է գալիս երկու դիրքային` լ և ղ տարբերակներով, ինչպես, օրինակ, աղի և անալի և այլն (տե՛ս Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 346): Ինչ վերաբերում է ղ-ր/ռ անցմանը, ապա Գ. Ջահուկյանը որպես դրա վառ օրինակ է բերում քաղցկեղ և քարցկեղ, բաղեղ և բառեղ, մղեղ և մռեղ և այլն (տե՛ս Г. Джаукян. Очерки по истории дописьменного периода армянского языка. Ереван, 1967, с. 312):

[←22]

Տե՛ս Г. Джаукян. Նշվ. աշխ., էջ 430:

[←23]

Նախկին Աշտարակի շրջանի և ներկայիս Արագածոտնի մարզի` Աշտարակ քաղաքից ոչ այնքան հեռվում գտնվող Ձորափ գյուղն է (տե՛ս Գր. Ղափանցյան. Սովետական Հայաստանի նոր տեղանունների մասին.– ՀՍՍՀ ԳԱ ‹‹Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների››, 1954, -1, էջ 18): Ինչ վերաբերում է այս տեղանվան ստուգաբանությանը, ապա դրա հիմքում, հավանաբար, ի թիվս վերոնշյալ տեղանունների, պետք է նույնպես փնտրել արձ/աղձ արմատը: Այս գյուղը, հիրավի, գտնվում է ձորի ափին` այսինքն ժայռի վրա և այդ պատճառով էլ, թերևս, ստացել է նախկին Աղձք/Աղց/Աղցք անվանումը, որը, հավանաբար, փաստվում է նաև այժմյան Ձորափ անվամբ: Անդրադառնալով այս տեղանվան Աղց/Աղցք տարբերակներին` հարկ է նշել, որ հին հայերենում, ինչու չէ, նաև այժմ, առկա է ձ-ց անցումը և տվյալ դեպքում ց հնչույթով հանդես եկող տարբերակները միայն հետագա զարգացումների արդյունք են (տե՛ս Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, էջ 182, 200, 457, 507): Մյուս կողմից` Հ. Աճառյանը աղց բառը ստուգաբանում է որպես ‹‹պէտք, կարիք, հարկաւորութիւն, ներքին պահանջ››` բերելով նաև դրա աղցք ‹‹կարիք, պէտք›› տարբերակը, ինչպես նաև աղց արմատով կազմված աղցաւոր` ‹‹1. կարօտ, թշուառ 2. պիտանի, կարևոր 3. անհրաժեշտ››, աղցաւորագոյն ‹‹աւելի կարևոր››, աղցաւորութիւն ‹‹կարոտութիւն, բնութեան պահանջ››, միաժամանակ նշելով, որ աղց բառին տրվող ‹‹ցաւ, վիշտ›› նշանակությունը սխալմունք է: Տրամաբանական է, որ այս տեղանունը հազիվ թե իր մեջ կրեր այնպիսի իմաստներ, որոնք արտահայտում են կարիք, պետք, հարկավորություն, ներքին պահանջ բառիմաստները` չխոսելով վերջինիս սխալմամբ տրվող ‹‹ցավ, վիշտ›› նշանակությունների մասին:

[←24]

Տե՛ս Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1, էջ 180, 181, 182, 200, 457, 507: