‹‹ՎԵՑԿԻ›› ԲԱՌԱՆՎԱՆ ՇՈՒՐՋ

ԱՆԱՀԻՏ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

Հայերենի բարբառներում արոր գործիքը կոչվել է մի շարք անուններով: Դրանց շարքում կարևոր տեղ է գրավում վեցկի բառանունը:

Բառը վկայված է Անիի Մայր տաճարի պատի (XI դար) (‹‹… եւ ազատեցին զվեցկէ կոռ եւ զսայլի եւ զկամին…››[1]), Սանահնի վանքի գրատան նախագավթի պատի (1264 թ.) (‹‹… [ք]շոց, վեցկի, և մեծածախ գաւազան, շրջառ եւ այլ արդիւնս…››[2]) և Մեծ ժամատան ներսի պատի (1271 թ.) (‹‹… եւ էտու Ը ոց վեծկի պատրաստութեան…››[3]), Նորադուզի Ս. Աստվածածին եկեղեցու հարավային պատի (‹‹… մեր սրտի կամաւք զէզին չար եւ զջորիւն եւ վէցկի վեր կալաք››[4]), Նորավանքի Ս. Կարապետ եկեղեցու արևմտյան պատի (XIII դարի առաջին կես) (‹‹Կամաւ… Աստուծոյ ես Դաւիթ կրոնաւոր միաբանեցա սուրբ ուխտիս եւ ետու իմ ինչք ի սուրբ վկայս խաչեր ծառի եւ Յասմաւուրք… վեցկի եւ Ի ոչխար…››[5]), Թանադե (Թանատի) վանքի Ս. Ստեփանոս եկեղեցու հյուսիսային պատի (XIV դարի առաջին տասնամյակ) (‹‹Կամաւն Աստուծոյ ես Թաճմլըքս դուստր Մխիթարա թոռն Խալաշահին տվի Ա վեցկի իմ գերեզմանատունս…››[6]) արձանագրություններում: Նաև` Մատթեոս Ուռհայեցու Ժամանակագրության մեջ (XII դար) (‹‹…բայց զայս բազում անգամ լուեալ է մեր ի բազմաց յաղագս քորեպիսկոպոսին` որ ասէին Դաւթուկ, եթէ զգանձատունն նորա Աբրիհիմն էառ և քառասուն ուղտ բարձան զգանձարանն նորա, ութ հարիւր վեցկի եզանց ելանէին ի տանէ նորա››[7]), Սմբատ Սպարապետի Տարեգրքում (XIII դար, կրկնում է Մատթեոս Ուռհայեցուն)[8], XV դարի (1415 թ.) մի Ավետարանի հիշատակարանում [‹‹…և նոյն իսկ Թումայ վանից հօր ձեռօք Նաջբադնի վեցքու հողն արտ` ամիրաց մլքաթղթովն և նշանովն, Սուրբ Վարդանայ մուլք (սեպհականութիւն) գնուաւ››[9]] և այլն:

Ինչպես նկատելի է առաջին օրինակից, բառանունն առկա է զվեցկէ կոռ արտահայտության մեջ` գործածվելով ‹‹կոռի տեսակ›› նշանակությամբ: Այդպիսի կոռը լայնորեն կիրառվել է միջնադարյան վանական տնտեսության մեջ, և այդ կապակցությամբ բառը վկայված է նաև Երուսաղեմի ‹‹Ճառընտրի›› ձեռագրի հիշատակարանում (‹‹… եկին ի վանքս և ուխտեցին ամ յամէ տալ յԱյգին յիսուն վեցկի և հարիւր այր և քաղաքագեաւղն Կաղազուան ուխտեցին հարիւր վեցկի երկերիւր այր անխափան››[10]), Տաթևի վանքի հարկացուցակներից մեկում (‹‹Աղանց` Թ բեռն, Ա մարզան ցորեն և Ա օր վարեն և Ա օր վեցկուն եզնարածքն խոտ հարեն և օր հնձին ջառ անեն››[11]) և այլն:

‹‹Հայերենի բարբառագիտական ատլասի›› (ՀԲԱ) նյութերում բառանունը հնչյունական տարբերակներով արձանագրվել է հայերենի բարբառների 142 խոսվածքներում ու ենթախոսվածքներում. վէսԾի, վէսկի, վէցկի, վըէսկի, վըսԾի հնչաձևերը գրանցվել են 87 խոսվածքներում ու ենթախոսվածքներում [Մուշի (3), Վանի (6), Կարինի (4), Դիադինի (1` Ջուջան), Բայազետի (5), Երևանի կամ Արարատյան (9), Ջուղայի (5), պարսկահայոց (23), Խոյ-Մարաղայի (16), Ղարաբաղի (15) բարբառներ], վիսկի, վիցկի ձևերը` 29 խոսվածքներում [Վանի (27), Երևանի կամ Արարատյան (1` Տեղեր /Արագածոտն/), Ղարաբաղի (1` Շինուհայր) բարբառներ], վօսկի, վօսԾի տարբերակները` 20 խոսվածքներում ու ենթախոսվածքներում [Երևանի կամ Արարատյան (1` Աստապատ), Խոյ-Մարաղայի (18), պարսկահայոց (1` Մերաբադ, Ղալա, Հաջիաբադ) բարբառներ]: Արձանագրվել են նաև այլ հնչաձևեր` յէսկի (Խնձորեսկ /Սյունիքի մարզ/), վէցկ (Այլուր /Վան/), վէշճի (Ազա /վերաբնակներ (ՎԲ) Խոյից/ /Նախիջևան/), վիծկի (ք. Վան), վոսճյի (Բադիլբո /Ուրմիա, Իրան/), վուէսկի (Օհանավան /ՎԲ Խոյից/ /Արագածոտնի մարզ/):

Շիրակում գործածվել է վեցնիկ կոչվող արորը[12]:

Վ. Բդոյանը վիսկի ձևի գործածությունը փաստել է նաև Կոտայքի մարզի Գառնի և Գողթ գյուղերի խոսվածքներում[13]:

Բարբառներում առկա են բառակազմական տարբերակներ: Գրանցվել են վէցկավօր (Արարատյան, Վանի բարբառներ), վէցկավէր, վիսկավէր (Ղարաբաղի բարբառ), վիծկավօր (Խոյի, Վանի բարբառներ) /բոլորն էլ` ‹‹վեցկիով վար անող››/ ածանցավոր և վէցկավար, վիսկավար ‹‹վեցկիով կատարվող վար›› (Ղարաբաղի բարբառ) բարդ բառերը[14]: Ա. Սարյանը փաստել է վէցկավար բառի գործածությունը Չհարմահալի հայկական բնակավայրերում[15]: Վ. Բդոյանը նշում է, որ Գորիսի խոսվածքի Տեղի և այլ ենթախոսվածքներում գործածվել է մընթըվանի վէսկի բառակապակցությունը (այդպես կոչվող արորի համի մի կողմին ամրացվել է տախտակ, որի միջոցով վարի ժամանակ թեք լանջերի հողը շրջել են դեպի ներքև. նման վարը կոչվել է մընթըվանի վար)[16]:

Հ. Աճառյանը վեցկի բառանվան ծագումը կապում է բնիկ հայերեն վեց արմատի հետ` այն նշելով համապատասխան բառահոդվածի գավառական բառերի շարքում` այդտեղ ընդգրկելով նաև վեցկաւոր ձևը[17], որ նշանակում է ‹‹հերկող, երկրագործ››[18]: ՀԳԲ-ում նշվում է, որ Բաբերդի խոսվածքում վէցկին նշանակում է ‹‹վեց լուծ լծուած գութան››, իսկ արոր նշանակությունն ունի Երևանի (վէսքի), Խոյի և Ղարաբաղի (վօ՛սկի), Սալմաստի և Վանի (վիծկի) բարբառներում[19]: Կ. Շահնազարյանցը, որը հրատարակության է պատրաստել Սմբատ Սպարապետի Տարեգիրքը, վեցկի բառի ծանոթագրության մեջ նշում է. ‹‹Գոթան եւ վեցկի` կրկին գործիք արօրադրելոյ զերկիր, այսու տարբերին ի միմեանց. զի առաջինն ձգի յեօթն լուծ եզանց կամ գոմշոց. երկրորդն` յերից լծոց, ուստի վեցկին նշանակէ որպէս թէ վեցեկի››[20]: Նույն բացատրությունն է տալիս նաև ‹‹Մանանա›› ժողովածուն. ‹‹Արօրը… տեղ կայ որ չորս լուծ կը լծեն, ուստի կ’անուանեն ‹‹Չորոց››, տեղ ալ կայ որ վեց լուծ կը լծեն, ուստի և կ’անուանեն ‹‹Վեցկի››››[21]: Բառի ծագումը վեց թվականի հետ է կապում նաև Ս. Ավագյանը: Նա գտնում է, որ նախապես վեցկի է կոչվել ‹‹այն արորը կամ նախագութանը, որը բանեցվում էր վեց /երեք զույգ/ եզներով կամ գոմեշներով››[22]:

Վ. Բդոյանը, վերլուծելով վեցկի բառանվան նշանակությունը Սյունիքի տարբեր շրջանների խոսվածքներում, եզրակացնում է, որ ‹‹Սյունիքում վեցկի–վեսկի–վեցկան ո՛չ մի առնչություն չունի վեց բառի հետ››, այլ ‹‹կոմպլեքս է նշանակել›› և ‹‹ունի խմբական աշխատանքն արտահայտող իմաստ››, օրինակ` Մեղրու տարածաշրջանում վեցկա (Մալև) և ոսկի (Տաշտուն) բառերը նշանակել են գործիքը, լծասարքերը և լծկանները` առանց մարդկանց: Վ. Բդոյանը նաև նշում է, որ բառը այդ իմաստը պետք է ունենար ոչ միայն Սյունիքի, այլև հայերենի բարբառների բոլոր այն խոսվածքներում ու ենթախոսվածքներում, որոնցում ‹‹արորը վեսկի–վեցկի անունով է հայտնի››[23]:

Բառանվան ծագմանն անդրադարձել է նաև Ի. Ջավախիշվիլին[24]: Չհամաձայնելով Հ. Աճառյանի առաջարկած ստուգաբանությանը` նա ենթադրում է այլ ստուգաբանություն: Ըստ նրա` վեցկի-վեսկի բառի ծագումը վեց թվի հետ կապելը ժողովրդական ստուգաբանությանն է հարիր, քանի որ վեց զույգ եզ լուծ ունեցող գործիքն ավելի շուտ գութան պետք է լինի և ոչ թե պարզ վարող գործիք, ինչպիսին վեցկի-վեսկին է (այստեղ հղվում է Խ. Վերմիշևի աշխատությունը, որում վեցկի-վեսկին ներկայացվում է որպես արորի պես պարզ վարող գործիք[25]): Հայերի մոտ վեսկին արորից պակաս կամ ավելի կատարելագործված չէ, տարբերությունը միայն այն է, որ դրանց անվանումներից արոր բառանունը հանդիպում է հայերենի գրեթե բոլոր բարբառներում, իսկ վեսկի բառանունը` միայն Անդրկովկասի սահմաններում գործածվող հայերենի բարբառներում: Այն այդ սահմաններից քիչ չափով է դուրս գալիս (մինչև Մուշի բարբառ)` բացակայելով մյուս բոլոր բարբառներում: Քանի որ, ըստ Ի. Ջավախիշվիլու, բառանունը հայերենում ստուգաբանական արմատներ չունի, ուստի այն պետք է փոխառյալ լինի այլ լեզուներից: Ո՛չ արաբերենում, ո՛չ պարսկերենում, ո՛չ թուրքերենում վարող գործիք նշանակող նման բառ չկա, և փոխառության աղբյուրը պետք է փնտրել հայերին հարևան Վրաստանում: Այստեղ, ինչ-որ ժամանակից սկսած, շատ տարածված է եղել ‹‹երկվանի››, իսկ խևսուրների մոտ` ‹‹վերքվանի›› կոչվող պարզ հողավար գործիքը: Նկատի ունենալով, որ վրացերենում ր-ն հեշտությամբ հնչյունափոխվում է ս-ի, Ի. Ջավախիշվիլին ենթադրում է, որ վերքվանին հնչյունափոխման ու վերջատման արդյունքով դարձել է վեսքի-վեսկի, որը և հին ժամանակներից փոխառել են հայերը: Մեր կարծիքով, Ի. Ջավախիշվիլու այս ստուգաբանությունն այնքան էլ հեռու չէ ժողովրդական կոչվելուց: Զգացվում է միտում` վրացականացնելու Արևելահայաստանում գործածված գործիքի հայերեն անվանումը[26]:

Քանի որ նշվեց ժողովրդական ստուգաբանության մասին, ապա նման մի ստուգաբանություն էլ ներկայացնենք մեր կողմից:

Արորը երկրագործության մեջ դարեր շարունակ այնպիսի կարևոր նշանակություն է ունեցել, որ այն ցանկացած հողամշակի համար ոսկու արժեք կարող էր ունենալ: Եվ եթե որևէ ընտանիք արոր ուներ, ապա պետք է որ ընկալվեր, թե գանձ ունի: Եվ Մատթեոս Ուռհայեցին զուր չէ որպես հարստության չափանիշ նշում` ‹‹ութ հարիւր վեցկի եզանց ելանէին ի տանէ նորա››:

Արորի` ժողովրդի գիտակցության մեջ ‹‹ոսկու›› նշանակություն ունենալուն կարող էր նպաստել նաև սկյութական լեգենդը, որը Հերոդոտոսը շարադրել է իր Պատմության IV գրքում (‹‹Մելպոմենե››): Ըստ այդ լեգենդի` ‹‹երկնքից սկյութական երկրի վրա›› ընկնում են ոսկյա իրեր, այդ թվում արոր և լուծ[27]:

Աստիճանաբար ոսկե արոր ընկալվող գործիքը կարող էր դառնալ ոսկի ընկալվող գործիք և որոշ բարբառներում այդ անվամբ էլ գործածվել կամ էլ ոսկե արոր բառանվան ածականը տարածվել ամբողջ գործիքի վրա, ինչպես` երկմատնի եղան` երկմատնի, քառաժանի եղան` քառաժանի, երկկուսի (երկկողմանի) բրիչ` ըրկոսին և այլն:

Առաջարկվող ստուգաբանության օգտին են խոսում նաև հայերենի բարբառների որոշ խոսվածքներում ու ենթախոսվածքներում գործածվող ոսկի և վեց բառերի համեմատական վերլուծությունները: Դիտարկենք մի քանի դեպք:

ՀԲԱ նյութերում Գորիսի խոսվածքում, Քարահունջի, Վերիշենի, Բռունի, Տաթևի և Սվարանցի ենթախոսվածքներում գրանցվել է վէսկի ‹‹արոր›› բառաձևը: Ա. Մարգարյանը, ուսումնասիրելով Գորիսի խոսվածքը, նշում է, որ այդ խոսվածքում, Քարահունջի, Վերիշենի և Բռունի ենթախոսվածքներում վէսկի ձևի է հնչյունափոխվում ոսկի բառը[28]: Ի դեպ, ըստ նույն աղբյուրի, Շինուհայրի ենթախոսվածքում վեց բառը դառնում է վից[29], մինչդեռ ՀԲԱ նյութերում Շինուհայրի ենթախոսվածքում արորը կոչվում է վիսկի և ոչ թե վիցկի:

Կ. Դավթյանը ԼՂՀ որոշ գյուղերի խոսվածքներում արձանագրել է վըէ՛սկի ‹‹արոր›› ձևը, ընդ որում շատ գյուղերի խոսվածքներում ոսկին նույնպես անվանվում է վըէսկի: Ըստ նույն աղբյուրի` ԼՂՀ Չայլուի (այժմ` Այգեստան) խոսվածքում ոսկին և արօրը գրեթե նույն անվանումն ունեն` համապատասխանաբար վուէսԾի՛ և վուէսԾի՛[30]:

Ի դեպ, վերը Սանահնի վանքի Մեծ ժամատան ներսի պատի արձանագրությունից մեջբերված հատվածներում առկա ‹‹… Ը ոց վեծկի…›› արտահայտությունը Հովհաննես Ղրիմեցին ընթերցել է ‹‹Ընոց ոսկի››, որը Մ. Բրոսսեն ռուսերեն է թարգմանել հենց ‹‹ոսկի›› իմաստով` ‹‹…8 ноц золота…››[31].

Մի հանգամանք ևս: Եթե բառանունը ծագում է վեց ձևից` նկատի ունենալով լծերի քանակը, ապա այն ավելի շուտ պետք է կոչվեր վեցոց (ԼՂՀ որոշ գյուղերի խոսվածքներում վեց լծկանով գութանը հենց այդպես էլ կոչվում է)[32], ինչպես չորոց` 4 լուծ ունենալու դեպքում, լծոց` մեկ լուծ ունենալու դեպքում (ԼՂՀ-ում` մեկ լուծով արոր)[33]:

К ВОПРОСУ О НАИМЕНОВАНИИ «ВЕЦКИ»

АНАИТ АБРАМЯН

Резюме

В армянских диалектах понятие «плуг» употребляется в нескольких словесных вариантах, в том числе под названием «vec‘ki». Это название в материалах «Диалектологического атласа армянского языка» зафиксировано примерно в 142 говорах армянских диалектов и в основном охватывает диалекты восточных группировок. Несмотря на принятую точку зрения о происхождении этого слова от исконно армянского корня «шесть», тем не менее существуют также другие точки зрения.

TO THE QUESTION OF THE NAME “VETSKI”

ANAHIT ABRAHAMYAN

Summary

In Armenian dialects the concept “plough” is used in several verbal variants, including under the name “vec‘ki”. This name in materials of “The Dialectological Atlas of the Armenian Language” is fixed approximately in 142 subdialects of the Armenian dialects and basically includes the dialects of East groupings. Despite the accepted point of view about the origin of this word from Armenian root “six”, there exist also other points of view.

Заметки

[←1]

Դիվան հայ վիմագրության, պր. 1, Անի քաղաք, կազմեց Հ. Ա. Օրբելի, Երևան, 1966, էջ 106, Շիրակ, տեղագրութիւն պատկերացոյց, հաւաքեաց Հ. Ղեւոնդ վ. Մ. Ալիշան, Վենետիկ– Ս.Ղազար, 1881, էջ 70–72:

[←2]

Կ. Ղաֆադարյան. Սանահնի վանքը և նրա արձանագրությունները, Երևան, 1957, էջ 152: Ս. Ավագյանը գտնում է, որ պետք է լինի ոչ թե ‹‹… [ք]շոց, վեցկի…››, այլ ‹‹… Ը ոց վեցկի…››, ինչպես նույն վանքի Մեծ ժամատան 1271 թ. արձանագրության մեջ է (տե՛ս Ս. Ա. Ավագյան. Վիմական արձանագրությունների բառաքննություն, Երևան, 1978, էջ 88, նաև նույնի` Վիմագրական սրբագրումներ. – ՊԲՀ, 1967, -2–3, էջ 283):

[←3]

Կ. Ղաֆադարյան. նշվ. աշխ., էջ 118:

[←4]

Դիվան հայ վիմագրության, պր. 4, Գեղարքունիք. Կամոյի, Մարտունու և Վարդենիսի շրջաններ, կազմեց Ս. Գ. Բարխուդարյան, Երևան, 1973, էջ 13:

[←5]

Դիվան հայ վիմագրության, պր. 3, Վայոց ձոր. Եղեգնաձորի և Ազիզբեկովի շրջաններ, կազմեց Ս. Գ. Բարխուդարյան, Երևան, 1967, էջ 213:

[←6]

Նույն տեղում, էջ 79, հմմտ. Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան, աշխատասիրութեամբ Տեառն Սարգսի Սանահնեցւոյ Ջալալեանց, մասն Բ, Տփխիս, 1858, էջ 212 (‹‹Կամաւն Աստուծոյ ես Թաճ Մրլաքս դուստր Մխիթարայ թոռն Խալայ շահին տվի մէկ վեցկի իմ գերեզմանատունս…››):

[←7]

Մատթէոս Ուռհայեցի. Ժամանակագրութիւն, Վաղարշապատ, 1898, էջ 103:

[←8]

Տե՛ս Տարեգիրք արարեալ Սմբատայ Սպարապետի Հայոց, որդւոյ Կոստանդեայ կոմսին Կոռիկոսոյ, ի լոյս ընծայեաց հանդերձ ծանօթութեամբք Կարապետ վարդապետ Շահնազարեանց, Փարիզ, 1859, էջ 66 (‹‹Էր անդ քոր եպիսկոպոս մի Դաւիթ անուն. առին զգանձս նորա. բարձին քառասուն ըղտու. եւ հարիւր վեցկի եզանց ելանէր ի տանէն››):

[←9]

Նօտարք Հայոց, հաւաքեալ եւ լոյս ածեալ ձեռամբ Ղեւոնդ վարդապետի Փիրղալէմեան Տոսբեցւոյ, Կ.Պօլիս, 1888, էջ 46:

[←10]

Գարեգին Ա կաթողիկոս (Հովսէփեան). Յիշատակարանք ձեռագրաց, հ. Ա (Ե դարից մինչև 1250 թ.), Անթիլիաս, 1951, ս. 7:

[←11]

Ժամանակագրութիւն Ստեփաննոսի Օրբէլեանի, հրատ. համար պատրաստեց Աշ. Աբրահամյանը, Երևան, 1942, էջ 44:

[←12]

Տե՛ս Փշրանք Շիրակի ամբարներից, հաւաքեց Աղ. Մխիթարեանց.– Էմինեան ազգագրական ժողովածու, հ. Ա, Մոսկուա–Ալէքսանդրապօլ, 1901, էջ 333:

[←13]

Տե՛ս Վ. Հ. Բդոյան. Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում, Երևան, 1972, էջ 153:

[←14]

Տե՛ս Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Զ, Երևան, 2010, էջ 62:

[←15]

Տե՛ս Ա. Սարեան. Պատմութիւն Չարմահալ գաւառի, Թեհրան, 1980, էջ 391:

[←16]

Տե՛ս Վ. Հ. Բդոյան. նշվ. աշխ., էջ 177:

[←17]

Տե՛ս Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. Դ, Երևան, 1979, էջ 333:

[←18]

Տե՛ս Հ. Աճառեան. Հայերէն գաւառական բառարան.– Էմինեան ազգագրական ժողովածու, հ. Թ, Թիֆլիս, 1913, էջ 1000:

[←19]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←20]

Տարեգիրք արարեալ Սմբատայ Սպարապետի Հայոց…, էջ 147, ծան. 31:

[←21]

Մանանայ, ժողովեաց և ի լոյս էած Գ. Վ. Սրուանձտեանց, Կ.Պօլիս, 1876, էջ 453, տե՛ս նաև Հայոց բառ ու բան, աշխատասիրեց Սահակ վարդապետ Ամատունի, Վաղարշապատ, 1912, էջ 390:

[←22]

Ս. Ա. Ավագյան. Վիմական արձանագրությունների բառաքննություն, էջ 310:

[←23]

Վ. Հ. Բդոյան. նշվ. աշխ., էջ 247:

[←24]

Տե՛ս И. А. Джавахишвили. Экономическая история Грузии.– В кн.:

И. А. Джавахишвили. Сочинения в двенадцати томах, т. 4. Тбилиси, 1996, с. 262–263 (վրացերեն. շնորհակալություն ենք հայտնում Պ. Չոբանյանին` այդ աշխատության համապատասխան հատվածի հայերեն թարգմանությունը մեզ տրամադրելու համար).

[←25]

Տե՛ս Х. А. Вермишев. Земледелие у государственных крестьян Закавказского края. – Свод материалов по изучению экономического быта государственных крестьян Закавказского края, т. 4, ч. I.  Тифлис, 1888, с. 255.

[←26]

Եվ ոչ միայն հայերեն անվանումը: Օրինակ` վեսկի կոչվող արորից հետո Ի. Ջավախիշվիլին խոսում է նաև չութ կոչվող արորի մասին (տարբեր լեզուների բարբառներում` չյութ, ջութ, ջյութ, չիֆթ), որը օգտագործում են ինչպես վրացիները (միայն Արևելյան Վրաստանում), այնպես էլ հայերն ու թուրքերը (նկատի ունի ադրբեջանցիներին): Գտնելով, որ կասկածելի է այդ բառանվան ծագումը պարսկերեն ջուխտ ‹‹զույգ›› ձևից, նա առաջարկում է բառանվան ծագումը վրացերեն չյուսթ ‹‹կոշիկ›› ձևից (տե՛ë И. А. Джавахишвили. Նշվ. աշխ., էջ 264):

Պետք է նշել, որ գործիքանիշ անվանումները սեփականացնելու գործում ավելի հեռուն են գնում ադրբեջանցի հեղինակները: Օրինակ` Գ. Գուլիևը, մեջբերելով վրաց հեղինակ Գ. Չիտայայի հետևյալ նշումը վրացերեն ‹‹ջիլղա գոգորա›› կամ ‹‹երկվանի›› կոչվող առաջքային (անվավոր) գործիքի կապակցությամբ` ‹‹Նորվրացերեն խոսվածքներում երկվանի (վերկվանի) նշանակում է վարելագործիքի բռնակոթ: Հայերենում ‹‹հերկել››-ը արտահայտում է ‹‹հերկել›› հասկացությունը: Ինչ վերաբերում է ‹‹ջիլղա գոգորա››-ին, ապա դրանում երկրորդ` ‹‹գոգորա›› մասը նշանակում է անիվ, իսկ բառի առաջին մասի ստուգաբանությունը պարզ չէ: Սակայն ‹‹ջիլղա›› բառով Վրաստանի հարավային շրջաններում և Հայաստանի որոշ մասերում անվանում են լծկան վարելագործիքները›› (Г. С. Читая. Пахотные орудия и системы земледелия в Грузии. М., 1960, с. 5–6), հանգում է մի տարօրինակ եզրակացության. ‹‹Պետք է նշել, որ ‹‹երկվանի››, ‹‹հերկել›› և ‹‹ջիլղա›› բառերի ստուգաբանությունը հեշտ է բացատրել ադրբեջաներենով… ադրբեջանական երկրագործական կենցաղում ակոսի այլ անվանումների կողքին գոյություն են ունեցել նաև այսպիսիք` hәрә, hәрәкәл, ләкәр, чылга. Մեզ թվում է, թե այդ բոլոր անվանումները կապված են առաջքային վարելագործիքի հետ: Եթե դա այդպես է, ապա կարելի է եզրակացնել, որ գործիքի այդ տեսակը, չնայած ազգագրական նյութերում դրա բացակայությանը, լայնորեն գործածվել է մինչհեղափոխական Ադրբեջանում›› (Г. А. Гулиев. О пахотных орудиях в системах земледелия в Азербайджане. – Азербайджанский этнографический сборник, вып. II. Баку, 1965, с. 17):

[←27]

Տե՛ս Հերոդոտոս. Պատմություն ինը գրքից, թարգմ. բնագր. և ծանոթագր.` Ս. Մ. Կրկյաշարյան, Երևան, 1986, IV, 5, էջ 223:

[←28]

Տե՛ս Ալ. Մարգարյան. Գորիսի բարբառը, Երևան, 1975, էջ 11:

[←29]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 12:

[←30]

Տե՛ս Կ. Ս. Դավթյան. Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը, Երևան, 1966, էջ 322, 446, 478:

[←31]

Տե՛ս Ս. Ա. Ավագյան. Վիմական արձանագրությունների բառաքննություն, էջ 310: ‹‹Ը ոց վեծկի›› արտահայտությունը հետաքրքիր է նաև նշանակության տեսանկյունից: Կ.Ղաֆադարյանը գրում է. ‹‹Ութնոց վեցկին ամենածանր, ութ եզներով գործի դրվող արորն է, որ ամբողջովին փայտից էր շինվում, բացի խոփից, որ երկաթից էր շինվում›› (Կ. Ղաֆադարյան, նշվ. աշխ., էջ 118): Ուրեմն` վեցկին միշտ չէ, որ ընկալվել է միայն 3 կամ 6 լուծ ունեցող արոր:

[←32]

Տե՛ս Կ. Ս. Դավթյան. նշվ. աշխ., էջ 478:

[←33]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 367: