ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԱՅՑԵԼԱԾ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐԻ ՀԵՏ  (1843 – 1848 թթ.)

ԱՆԱՀԻՏ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

Եվրոպացի ճանապարհորդների` դեպի Հայաստան ու Կովկաս կատարած ուղևորությունները շոշափվել են հայագիտության և կովկասագիտության մեջ գիտապատմական ու մի շարք այլ առումներով, ուստի դրանք մասամբ են վերաբերում ստորև ներկայացվող խնդիրներին: Մեր գլխավոր նպատակն է XIX դ. և նրան նախորդած ժամանակաշրջանի  հենքի վրա լուսաբանել Հայաստան այցելած եվրոպական մտավորականների գիտական առնչությունները Խաչատուր Աբովյանի (1809–1848) հետ, ինչպես նաև ներկայացնել հայ մեծ լուսավորչի անձի ու գործի արժևորումը եվրոպական գիտության կողմից, որոնց քննությունը կարևոր նշանակություն ունի աբովյանագիտության համար:

Հայաստանի նկատմամբ Եվրոպայի հետաքրքրությունը սկիզբ է առել տակավին Վերածննդի ժամանակաշրջանում, երբ երկիր էին այցելում դիվանագիտական պատվիրակություններ և առանձին ճանապարհորդներ: Ավելի ուշ՝ 1660–70-ական թվականներին, Հայաստանի մասին հիշատակություններ են թողել ֆրանսիացի ճանապարհորդներ Ժան-Բատիստ Տավերնիեն (1605–1689)[1] և Ժան-Բատիստ Շարդենը (1643–1713)[2]:

Հաջորդ երկու դարերում առանձնակի հետաքրքրություն էին հանդես բերում հնախոսության սիրահարներն ու հնագետները: 1810–16 թթ. Հայաստանում էր  գտնվում անգլիացի ճանապարհորդ Ջեյմս Մորիերը (1780–1849), որին հատկապես հետաքրքրել էին Գառնիի ավերակները[3]: Նրան հաջորդեց անգլիացի ճանապարհորդ և նկարիչ Ռոբերտ Կեր-Պորտերը (1777–1842): Նա այցելեց Դվինի (1817 թ.)[4] և Գառնիի (1819 թ.)[5] ավերակները, ծանոթացավ Էջմիածնի հոգևոր կենտրոնի պատմությանը[6]: Տասնամյա Խաչատուր Աբովյանը, որն այդ ժամանակ սովորում էր Էջմիածնի վանքում, անչափ տպավորվել էր եվրոպացի ճանապարհորդի այցելությամբ և տարիներ անց, երբ գրում էր իր մանկապատանեկան հուշերը, ծրագրում էր անդրադառնալ նաև նրան[7]:  Կեր-Պորտերի “Travels in Georgia, Persia, Armenia, Ancient Babylonia” գրքին նա ծանոթանալու էր արդեն Դորպատում[8]: Անգլիացու հետքերով 1830-ական թվականներին Հայաստանի վերոհիշյալ նշանավոր վայրերն այցելեց ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ֆ. Դյուբուա դե  Մոնպերյոն (1798–1850) [9]:

1829 թ. իր գիտական արշավախմբով Հայաստան ժամանեց Դորպատի կայսերական համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետի դեկան և տեսական ֆիզիկայի պրոֆեսոր Յոհան Ֆրիդրիխ Պարրոտը (1791–1841)՝ նպատակ ունենալով բարձրանալ Արարատի գագաթը[10]: Ծանոթությունն այս լայնախոհ և բազմակողմանիորեն զարգացած գիտնականի հետ, որ շրջադարձային եղավ Աբովյանի կյանքում, նորից տեղի ունեցավ Էջմիածնում, ուր վանքի երբեմնի մոնթն արդեն կաթողիկոսի թարգմանիչն ու գրագիրն էր[11]: Նույն թվականի սեպտեմբերի 27-ին Աբովյանն ու Պարրոտը միասին պետք է հաղթահարեին Արարատի սառցե վահանը և համաշխարհային լեռնագնացության պատմության մեջ առաջին անգամ բարձրանային նրա գագաթը[12]:

Դորպատի համալսարանում ուսանելու տարիներին Խ. Աբովյանը հետևողականորեն ուսումնասիրում էր Հայաստանին առնչվող յուրաքանչյուր տպագիր աշխատություն՝ դրանք կարդալով բնագրերով[13]: Այդ գործում նրան մեծապես օգնում էին ժամանակի պարբերական մամուլն ու համալսարանի գիտական գրադարանը: Տավերնիեի, Շարդենի աշխատություններին Աբովյանը ծանոթանում է հենց այս ժամանակ[14], իսկ, 1835 թ. գարնանը գերմանացի հայագետ Հ. Պետերմանին ուղղված նամակում անդրադառնալով Դյուբուայի՝ դեպի Անդրկովկաս ու Հայաստան կատարած ուղևորությանը, գրում է. ‹‹Պարոն Դիւբօայ յուսամ, թէ ձգեսցէ զմտադրութիւն Եւրոպիոյ վասն Հայաստանի, թէ նա անտեղեակ գոլով լեզուին և պատմութեան Հայոց, այնքան սիրահար եղև հնութեան նոցա, քանի՞ զմայլումն և բաւականութիւն գտցէ, որ տեղեակն է այսոցիկ ամենայնի››[15]:

Զինված անհրաժեշտ գիտելիքներով՝ Դորպատից հայրենիք վերադարձած Խաչատուր Աբովյանը այնուհետև դառնում է ժամանակի ամենապահանջված մարդը Անդրկովկասում: Նրա հետ փափագում են ծանոթություն հաստատել այնպիսի ականավոր գիտնականներ ու մտավորականներ, ինչպիսիք էին Մյունխենի համալսարանի պրոֆեսոր, բնախույզ Մորից Վագները (1813–1887), պրուսական գաղտնի խորհրդական, տնտեսագետ Աուգուստ ֆոն Հաքստհաուզենը (1792–1866), Դորպատի համալսարանի պրոֆեսոր, երկրաբան Հերման Աբիխը (1806–1886), գերմանացի բանաստեղծ և թարգմանիչ Ֆրիդրիխ Բոդենշտեդը (1819–1892), արևելագետ Գեորգ Ռոզենը (1821–1891), Լայպցիգի համալսարանի պրոֆեսոր, բուսաբան Կարլ Կոխը (1809–1879), ռուս գրող և պատմաբան Անդրեյ Նիկոլաևիչ Մուրավյովը (1806–1874) և շատ ուրիշներ՝ նպատակ ունենալով ստանալ Աբովյանի օժանդակությունն իրենց հետազոտական աշխատանքներում, քանզի նա, գիտելիքների համակողմանի իմացությունից բացի, տիրապետում էր եվրոպական բազմաթիվ լեզուների՝ ռուսերեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն, իտալերեն, լատիներեն, ինչպես նաև գիտեր տեղական մի շարք լեզուներ՝ պարսկերեն, թուրքերեն, քրդերեն, վրացերեն և այլն, և այս վերջին հանգամանքը հատկապես կարևորվում էր նրանց շրջագայությունների ժամանակ: Այդ համատեղ գիտարշավները կազմակերպելու համար հիշյալ գիտնականները հաճախ դիմում էին Անդրկովկասյան երկրամասի իշխանություններին և խնդրում հանձնարարական նամակներ Աբովյանի անունով:

Աբովյանն իր ‹‹Поездка к развалинам Ани›› ճամփորդական խորհրդածություններում գրում է. ‹‹…գիտական աշխարհը ինձնից բազմիցս զանազան տեղեկություններ է պահանջել՝ ինչպես պատմական, այնպես էլ, հատկապես, վիճակագրական, բուսաբանական, ժողովրդական լեգենդներ, հեքիաթներ և այլն: Չնայելով իմ դպրոցական պարապմունքներին, որոնք ինձանից խլում են համարյա ամբողջ ցերեկը, այնուամենայնիվ, ես հաճույքով և շնորհակալությամբ կցանկանայի, ըստ իմ ուժերի ու գիտելիքների, բավարարել ինձ համար այնքան հրապուրիչ և հաճելի նրանց պահանջները: Բայց երգեր, լեգենդներ և բույսեր ու սերմեր հավաքելու, պատմական ավանդություններն ու փաստերը ստուգելու, ժողովրդի ամբողջ կենցաղը ճշմարտացի կերպով իմանալու համար պետք է ոչ թե մեկ օր, այլ շաբաթներով, հաճախ նաև ամիսներով ճամփորդել և ապրել այն վայրերում, որտեղից կարելի է քաղել տեղեկություններ…››[16]:

1843 թ. գարնանը Թիֆլիս է ժամանում բավարացի բնախույզ և ճանապարհորդ Մորից Վագները՝ նախապատրաստվելով ուղևորվել Հայաստան՝ հետազոտելու 1840 թ. երկրաշարժի հետևանքները, ինչպես նաև բուսական ու կենդանական աշխարհի անծանոթ տեսակներ հայտնաբերել[17]: Ծանոթանալով Աբովյանի հետ և ստանալով նրա համաձայնությունը՝ Վագները դիմում է Անդրկովկասի գլխավոր կառավարիչ Ա. Ի. Նայդհարդին, որպեսզի պաշտոնապես թույլատրվի Աբովյանին երեք շաբաթով ուղեկցելու իրեն առաջիկա ճանապարհորդության ժամանակ[18]:

Այդ ուղևորության ընթացքում նրանք լինում են Գուգարաց լեռներում և Կուր գետի ավազանում, հանգամանորեն ծանոթանում են Սևանա կղզու և նրա վանական շինությունների հետ, հիանում Սուրբ Առաքելոց վանքի քանդակազարդ դռնով: Վագները աբեղաներից զանազան տեղեկություններ է հավաքում լճի բնական պայմանների մասին: Այնուհետև այցելում են Երևանի նշանավոր բերդը, դիտում նրա մզկիթը, սարդարի հարեմն ու պալատը՝ իր որմնանկարներով, շրջում նրա այգում և Զանգուի ձորում, Երևանի հին բնակիչներից լսում սարդարի կյանքից զանազան դիպվածներ: Աբովյանն ու Վագները լինում են նաև Էջմիածնի վանքում, այցելում մատենադարան, իսկ ապա կատարում մի շարք շրջագայություններ Ակոռիի ձորում` պարզելու համար 1840 թ. երկրաշարժի և Ակոռի գյուղի ու Սուրբ Հակոբ վանքի կործանման հանգամանքները, այդ մասին հարցուփորձ անում մերձակայքի տարեց մարդկանց: ‹‹Մեծ երջանկություն էր վիճակված ինձ, որ այդ մարդկանց պատմածները թարգմանում էր մի այնպիսի կրթված անձնավորություն և հմուտ լեզվագետ, ինչպիսին իմ ուղեկից պարոն Աբովյանն էր››,– խոստովանում է Վագները: Վերադարձին նրանք կանգ են առնում Հովհաննավանքում և սքանչանում այնտեղից բացվող տեսարանով, բարձրանում Արագածի հարավ-արևմտյան գագաթը[19]:

Նույն՝ 1843 թ. Աբովյանը ձեռնարկում է ևս մեկ գիտական ճամփորդություն՝ այս անգամ ուղեկցելով պրուսական գաղտնի խորհրդական, տնտեսագետ Ա. ֆոն Հաքստհաուզենին: Եվ դարձյալ պահանջվում է Անդրկովկասի գլխավոր կառավարիչ Ա. Ի. Նայդհարդի գրավոր կարգադրությունը՝ օտարերկրյա գիտնականին ուղեկցելու համար Աբովյանին մեկ շաբաթով պաշտոնից արձակելու վերաբերյալ[20]: Այս ընթացքում բարոն Հաքստհաուզենը և Աբովյանը լինում են Երևանի բերդում, դիտում նոր ու հին ջրանցքները (Աբուհայաթի, Մամբռեի, Դալմայի, Նորագյուղի և այլն). Աբովյանը հանգամանալից բացատրություններ է տալիս քաղաքի ոռոգման եղանակների մասին: Միասին այցելում են Էջմիածին, Քանաքեռ, նրանից հյուսիս-արևմուտք ընկած եզիդիների քոչավայրերը: Աբովյանը, որն անձամբ զբաղվում էր քրդերի ու եզիդիների կենցաղի ուսումնասիրությամբ, այստեղ ևս առիթն օգտագործում է` հավելյալ նյութեր հավաքելով իր ապագա ‹‹Քրդեր և Եզիդիներ›› ազգագրական աշխատության համար: Ինչպես խոստովանում է Հաքստհաուզենը, շնորհիվ Աբովյանի և նրա հորեղբայր Հարությունի հետ ունեցած բարեկամական փոխհարաբերությունների` եզիդիները որոշ մանրամասներ են պատմում գերմանացի գիտնականին իրենց ներքին կյանքի ու հավատալիքների մասին:

Այս օրերին Աբովյանը Հաքստհաուզենին է նվիրում Դորպատում գրած իր մանկապատանեկան հիշողությունները, ինչպես նաև նրան հաղորդում մի շարք հայ ժողովրդական ավանդություններ, հեքիաթներ ու առակներ: ‹‹Այդ և հաջորդ օրը,– գրում է Հաքստհաուզենը իր նշանավոր “Transkaukasia” գրքում,– ես ձեռք բերի նրանից (Աբովյանից – Ա. Հ.) հարուստ տեղեկություններ հայ ժողովրդի նիստուկացի, սովորույթների, հատկանշական գծերի ու հակումների մասին և դրանց շնորհիվ կարողացա շատ ավելի պարզ հասկանալ նրա ներքին կյանքը, քան եթե երբևէ ապրեի նրանց մեջ ամիսներ շարունակ: Աբովյանը մեկն էր այն ազնիվ, շիտակ և լրջախոհ բնավորություններից, որոնց մենք կյանքում հազվադեպ ենք հանդիպում: Կռահելով շատ շուտով, որ ես առհասարակ սիրով եմ ջանում խորամուխ լինել ժողովուրդների կյանքի մեջ, նա մեծագույն անկեղծությամբ բացատրեց ինձ ամեն ինչ և անգամ շատ առարկաների վրա հրավիրեց իմ հատուկ ուշադրությունը: Քանի որ ինքը Դորպատում չորս (պետք է լինի հինգ – Ա. Հ.) տարի ապրել էր գերմանացիների մեջ, ուստի ինքնըստինքյան նրա համար պարզ էին դարձել երկու ժողովուրդների ինչպես համանման, այնպես էլ հակադիր գծերը, և բավական էր միայն, որ ես նրան մի հարց տայի, շարժեի հետաքրքրությունը, վայրկենաբար արթնանում էին նրա մեջ մտքեր ու հիշողություններ, որոնք նա անմիջապես հաղորդում էր ինձ <…> Ստորև շարադրվածի համար մեծ մասով ես պարտական եմ նրան ու հետո միայն իմ սեփական դիտողություններին, որոնք նմանապես մասամբ կատարել եմ նրա ղեկավարությամբ››[21]:

1844 թ. հունվարին Ռուսական կայսրությունը Դորպատի համալսարանի պրոֆեսոր Հերման Աբիխին գործուղում է Հայաստան՝ ուսումնասիրելու նրա երկրաբանական առանձնահատկությունները: Դեռևս Պետերբուրգում Աբիխը այցելում է կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցուն և խնդրում համապատասխան աջակցություն: Վեհափառը, ընդառաջելով գերմանացի գիտնականին, հանձնարարական նամակներ է տալիս Աբովյանի և Էջմիածնի կառավարիչ Բարսեղ արքեպիսկոպոսի անուններով[22]: Իր հերթին, Անդրկովկասի գլխավոր կառավարիչ Ա. Ի. Նայդհարդը կարգադրում է դպրոցների վերատեսչությանը՝ Երևանից Թիֆլիս կանչել Աբովյանին, որպեսզի նա Աբիխի հետ որոշի Հայաստանում կատարելիք հետազոտությունների ժամանակն ու ուղեգիծը[23]: Հարազատներին ուղղված նամակում Աբիխը Աբովյանի մասին հետևյալ ուշագրավ տողերն է գրել. ‹‹Աբովյանը <…> պետք է որ հայտնի լինի Ձեզ Պարրոտի ճանապարհորդությունից. նա Հայաստանում չափազանց հարգված, մինչև իսկ հռչակավոր մարդ է, որն այրվում է իր ժողովրդի սիրուց և իր ողջ եռանդը նվիրաբերել է ազգի լուսավորությանը››[24]:

Մինչ Աբիխը կժամաներ Թիֆլիս, և կստացվեր Անդրկովկասի գլխավոր կառավարչի կարգադրությունը, մարտի 23-ին Երևան են հասնում գերմանացի գիտնականներ Ֆրիդրիխ Բոդենշտեդն ու Գեորգ Ռոզենը և հաջորդ օրն ևեթ այցելելով Աբովյանին՝ խնդրում առաջնորդել իրենց Հայաստանում կատարելիք շրջագայությունների ժամանակ, որ նա սիրով հանձն է առնում: Միասին լինում են Երևանի բերդում, դիտում սարդարի պալատը, նրա հայելապատ դահլիճը, այնուհետև ուղևորվում են Էջմիածին և աշխատում վանքի մատենադարանում: Ընդառաջելով Բոդենշտեդի թախանձանքներին` այդ և հաջորդ տարվա ընթացքում Աբովյանը հավաքում, ծանոթագրում, թարգմանում և նրան է ուղարկում Երևանյան գավառում տարածված հայկական, քրդական ու թուրքական ժողովրդական երգերի մի ժողովածու՝ Գերմանիայում հրատարակելու համար[25]:

Ապրիլի 11-ին Աբովյանը ժամանում է Թիֆլիս[26] ՝ Հերման Աբիխին Հայաստան ուղեկցելու համար: Այդ ընթացքում Թիֆլիսում նա հանդիպումներ է ունենում նաև հայտնի բուսաբան, պրոֆ. Կարլ Կոխի հետ՝ նրան արժեքավոր տեղեկություններ հաղորդելով հայկական երաժշտական գործիքների ու խոհարարական արվեստի մասին[27]:

Ինչ վերաբերում է Աբովյանի և Աբիխի համատեղ գիտարշավին, ապա այն, սկսվելով 1844 թ. ապրիլի 28-ին, շարունակվում է մինչև սեպտեմբերի կեսերը: Այդ ընթացքում նրանք լինում են Դիլիջանում, Սևանի ավազանում, Գութանասարի ստորոտում, Քանաքեռում, Էջմիածնում, Կողբում, Գեղարդում, Գառնիում, դիտում ամրոցի պարիսպներն ու տաճարի ավերակները, որոնք իրենց վեհությամբ Աբիխին հիշեցնում են հին Հռոմի հուշարձանները: Աբովյանը գերմանացի գիտնականին հաղորդում է տեղեկություններ Գառնիի տաճարի կառուցման մասին՝ հայտնի հայ միջնադարյան պատմագրությունից: Շրջագայությունները շարունակվում են Նախիջևանում, Հին Ջուղայում, Ագուլիսում, Ղարաբաղում, Մեղրիում, Մակուում, Արծափում, Բագավանում, Հին Բայազետում: Այստեղ ևս Աբովյանը շարունակում է ուսումնասիրել քրդերի կյանքն ու կենցաղը` նյութեր հավաքելով իր ազգագրական ուսումնասիրությունների համար: Այնուհետև արշավախումբը դիմում է Դիադինի հռչակավոր ջերմուկները, դիտում գետի վրա կրաքարերից գոյացած բնական կամուրջը, այցելում պատմական Արտազ գավառի Սուրբ Թադեի վանքը, որտեղ Աբովյանը պատմում է Աբիխին նրա կառուցման մասին հին ավանդությունը:

Գերմանացի երկրաբանը ծրագրել էր ոչ միայն շրջագայել պատմական Հայաստանի տարածքում, այլև բարձրանալ Արարատի գագաթը: Արշավախումբը երեք անգամ վերելքի փորձ է կատարում, սակայն երեք անգամն էլ Մասիսի գագաթին մոլեգնած խելահեղ փոթորկի պատճառով մատնվում է անհաջողության՝ գտնվելով լեռան կատարին չափազանց մոտ: Փոխարենը երկու անգամ հաջողվում է բարձրանալ Փոքր Մասիսի գագաթը, որտեղ Աբիխն ու Աբովյանը կատարում են անկյունային չափումներ[28]:

Երևանում անցկացրած օրերին Աբովյանը պրոֆ. Աբիխի խնդրանքով կատարում է ‹‹օդերևութաբանական ու ծանրաչափական դիտողություններ և ջերմաստիճանի ու խոնավության չափումներ››[29] (ինչպիսիք պարբերաբար կատարում էր Դորպատից վերադառնալուց հետո, պրոֆ. Ֆ. Պարրոտի հանձնարարությամբ): Ի դեպ, մինչև 1848 թ. փետրվարը նա շարունակում է այդ հետազոտությունները՝ արդյունքներն ուղարկելով Աբիխին: Աբովյանին ուղղված նրա նամակներից մեկում կարդում ենք. ‹‹Եթե Դուք ձմեռը կատարել եք որոշ ուղղակի և վստահելի դիտողություններ, ապա գործի օգտից ելնելով՝ կխնդրեի շուտափույթ ինձ ուղարկել՝ կցելով դրանց նաև մի կարճ բնութագիր Երևանի մթնոլորտային պայմանների մասին դեկտեմբեր և հունվար ամիսներին, որպեսզի նրանք տեղ գտնեն այն ամփոփման մեջ, որ վերաբերում է 1847/48 թթ. ձմռանը…››[30]:

Օդերևութաբանական դիտարկումներին զուգահեռ՝ 1845 թ. ընթացքում Աբովյանը չի դադարում զբաղվել իր ազգագրական ուսումնասիրություններով: Այդ ժամանակահատվածում նա անգլերենից հատվածաբար գրաբար է թարգմանում ամերիկացի միսիոներներ Սմիթի և Դվայթի ուղեգրական երկից[31] վեց նամակ՝ նվիրված Թիֆլիսի, Էջմիածնի, Զանգեզուրի, Ղարաբաղի հայերին՝ խորագրելով ‹‹Հատուածք ի նամակաց երկուց պատուելի ամերիկացի ճանապարհորդաց պարոն Սմիտի և Դվէյդի, ի կողմանս Հայաստանի և Պարսկաստանի յամս 1830–1831. թարգմանութիւն յանգլիական բարբառոյ ի Հայս››[32]: Ապա Սուրբ Ծննդյան տոներին շուրջ երկու շաբաթ, ‹‹ամենադաժան ձմռանը›› իր հաշվին ձեռնարկում է ուղևորություն դեպի քրդերն ու եզիդիները՝ ուսումնասիրելու նրանց կենցաղը[33]: Այս հետազոտական աշխատանքի արդյունքն է դառնում Աբովյանի գերմաներեն “Die Kurden und Jeziden” (‹‹Քրդեր և Եզիդիներ››) պատմա-ազգագրական ուսումնասիրությունը, որի շարադրանքն ավարտվում է 1846 թ. կեսերին: Ըստ հայագետ Պ. Հակոբյանի՝ մեզ հասած սևագիր տարբերակից բացի եղել է երկու մաքրագիր, ավարտված օրինակ՝ ավելի հղկված ու մշակված, որոնք ունեցել են կառուցվածքային և բովանդակային որոշակի տարբերություններ: Դրանցից առաջինը Աբովյանն ուղարկել է Մյունխեն՝ Մ. Վագներին, իսկ երկրորդը հանձնել Կովկասի փոխարքայի գրասենյակին: ‹‹Վերոհիշյալ երկու ձեռագրերն էլ այն ձևով, ինչպես դուրս են եկել Աբովյանի գրչի տակից, չեն տպագրվել,– գրում է Պ. Հակոբյանը:– Վագները հատվածաբար վերապատմել է գործի բովանդակությունը 1852 թ. լույս տեսած իր “Reise nach Persien und dem Land der Kurden” գրքի 2-րդ հատորի հավելվածում <…> Փոխարքայի գրասենյակում եղած ձեռագրի միայն մի մասը, որ վերաբերում էր քրդերին, Աբովյանի անհայտացումից հետո անցել է «Кавказ» թերթի խմբագրությանը, որ ռուսերեն թարգմանությամբ լույս է ընծայել այն 1848 թ. վերջին համարներում, հայտնի չէ, թե որքանով հարազատ մնալով բնագրին››[34]:

1846 թ. սեպտեմբերի սկզբին Երևանում Աբովյանը ծանոթանում է անգլիացի ճանապարհորդ Հենրի Դեմբի Սեյմուրի հետ, որը խնդրում է ուղեկցել իրեն դեպի կործանված Ակոռի գյուղը՝ տեսնելու 1840 թ. երկրաշարժի ավերածությունները: Մի քանի օր անց միայն Աբովյանը տեղեկանում է Սեյմուրի բուն մտադրությանը՝  բարձանալ Արարատի գագաթը[35]: Վերելքը պսակվում է հաջողությամբ, և սեպտեմբերի 18-ին Աբովյանին հաջողվում է երկրորդ անգամ բարձրանալ Մեծ Մասիսի գագաթը: ‹‹Այս անգամ բախտը կամեցավ ինձ շնորհել մարդկային ցեղի նախահոր սրբազան բնակավայրին առաջինը երկրպագելու երջանկությունը››,– գրում է Աբովյանն իր «Новое восхождение на Арарат» հոդվածում[36]:

Ուղիղ մեկ ամիս անց Աբովյանը Երևանում հանդիպում է ռուս գրող, պատմաբան Անդրեյ Մուրավյովին, որը կանգ էր առել սարդարի պալատում: Նրա ‹‹անձնական խնդրանքով›› համաձայնում է ‹‹սենեկապետ Մուրավյովին›› ուղեկցել Հայաստանի մի քանի հնավայրեր[37]: Հոկտեմբերի 20–28-ը տևած շրջագայությունների ժամանակ նրանք լինում են Այրիվանքում, Գառնիում, Գեղարդում, որտեղ Աբովյանը ռուս գիտնականին հաղորդում է Գեղարդավանքի մասին ժողովրդական երկու ավանդություն, այցելում են Դվինի և Արտաշատի ավերակներ, Խորվիրապ՝ վանքի զառիվայրը բարձրանալով ոտքով, իջնում են այն հորը, ուր, ըստ ավանդության, տասներեք տարի բանտարկել են Գրիգոր Լուսավորչին: Երբ դիմում են Արարատ, նրանց հետևից շարժվող քոչվոր քրդերն առիթ են դառնում, որ Աբովյանը Մուրավյովին հաղորդի մի շարք տեղեկություններ եզիդիների կենցաղի ու սովորույթների մասին[38]: Վերջապես դիտում են կործանված Ակոռի գյուղի ավերակները: ‹‹Մեծ դժվարությամբ ժայռերի վրայով մենք բարձրացանք այն վայրը, ուր ժամանակին կանգնած էր Սբ. Հակոբի վանքը, բայց արդեն չկարողացանք առաջ գնալ դեպի մի վերստ հեռու գտնվող նրա աղբյուրը››,– իր ճամփորդական նոթերում գրում է Ա. Ն. Մուրավյովը[39]:

Այս ուղևորության ընթացքում Աբովյանը, թերևս ընդառաջելով Մուրավյովի խնդրանքին, գրում է ռուսերեն համառոտ պատմական ակնարկներ Հայաստանի մայրաքաղաքների մասին («Артаксата», «Двин», «Ани», «Акори или Арк-ури (насаждение лозы)», «О храме Кечаруйк», «Краткий исторический очерк города Эриван»)և Էջմիածնում հանձնում նրան[40]:

Բազմաթիվ գիտարշավների ու այցելությունների արդյունքում Աբովյանը Երևանի գավառական դպրոցում հիմնադրում է բնապատմական կաբինետ, որտեղ նախատեսված էր հավաքել Հայաստանի անցյալին վերաբերող զանազան հնություններ: Հավաքածուն ընդգրկում էր Գառնիի տաճարի լավ պահպանված չորս խոյակներ, երկրաբանական զանազան նմուշներ՝ սպիտակ մարմարի կտորներ, Արագածից բերված ծծումբ, հրաբխային ապակու և պղնձի հանքակտորներ և այլն[41]:

Դատելով Աբովյանի գործունեության ասպարեզներից և նախասիրություններից` հայ իրականության մեջ նա առաջինն էր մի շարք գիտությունների արմատավորման ու զարգացման խնդրում. նա հմուտ լեզվաբան էր, թարգմանիչ, բանահավաք-բանագետ, պատմաբան, ազգագրագետ, հետախույզ-հնագետ, վիմագրագետ, երկրաբան, աշխարհագրագետ, ճանապարհորդ, լեռնագնաց, և սրանով չեն սպառվում մասնագիտական այն  ունակությունները, որոնք Աբովյանն ի սպաս դրեց հանուն հայրենիքի հոգևոր վերածննդի: Սա նկատել են նաև նրա հետ Հայաստանը հետազոտող եվրոպական մտավորականները՝ բարձր գնահատելով Աբովյանի գիտելիքներն ու ծառայությունները Եվրոպայի կողմից Հայաստանը ճանաչելու գործում: ‹‹Եթե Հայաստանն ունենար հարյուր մարդ էլ, որոնք նրա նման կատարյալ կրթություն և նույնպիսի բարի կամք ունենային, ապա երկիրը շուտով մեծ բարեփոխումներ կվայելեր, և Ռուսաստանը կարող էր հպարտությամբ նայել իր հեռավոր կալվածքների մարգարիտներին››,– Աբովյանի մասին գրել է Կարլ Կոխը[42]:

Իրավամբ, ճակատագրական եղան Խաչատուր Աբովյանի ու եվրոպական գիտնականների, ըստ էության՝ Հայաստանի ու Եվրոպայի առաջին սերտ շփումները հայկական հողի վրա, Հայաստանի վերագնահատման ու զարգացման գործում: Սա ուսանելի և այժմեական է նաև մեր օրերում, երբ կրկին բացվել են դռներ հայ-եվրոպական բազմակողմանի առնչությունների համար:

ВЗАИМООТНОШЕНИЯ ХАЧАТУРА АБОВЯНА С ПОСЕТИВШИМИ АРМЕНИЮ ЕВРОПЕЙСКИМИ УЧЕНЫМИ (1843–1848 гг.)

АНАИТ АКОПЯН

Резюме

Начиная с эпохи Возрождения Армения находилась в сфере интересов европейских ученых и путешественников. Организуемые на Армянское нагорье экспедиции имели целью разностороннее изучение Армении. Миссия сближения Запада и Армении в первой половине XIX в. была возложена на плечи великого армянского писателя и мыслителя Хачатура Абовяна (1809–1848): кроме энциклопедических знаний, полученных во время учебы в разных центрах Закавказья и в Дерпте, Абовян владел многими европейскими и ближневосточными языками, являясь в силу этого незаменимым сотрудником для западных и русских ученых на Востоке. Хачатур Абовян сотрудничал с рядом известных европейских ученых: М. Вагнером, А. фон Гакстгаузеном, Г. Абихом, Ф. Боденштедтом, Г. Розеном, К. Кохом, А. Муравьевым. Эти контакты охватывают последние годы жизни и творчества Абовяна (1843–1848), когда Х. Абовян был вовлечен в разные сферы деятельности, будучи востребованным как писатель, лингвист, опытный переводчик, фольклорист, историк, этнограф, археолог-разведчик, эпиграфист, геолог, географ, а также путешественник и  незаурядный альпинист. Воистину неоценимы заслуги Х. Абовяна перед европейской культурой для установления по сути первых и перманентных контактов между Западом и Арменией, а также его старания в развитии и переосмыслении роли Армении в мировой культуре и истории, что засвидетельствовано в европейской литературе.

KHACHATUR ABOVYAN’S INTERRELATIONS WITH EUROPEAN

SCHOLARS HAVING VISITED ARMENIA (1843–1848)

ANAHIT HAKOBYAN

Summary

Beginning from Renaissance Armenia has permanently been in the scope of European travellers and scholars, and scientific expeditions were continuously organized to investigate the country. Particularly, in the first half of the 19th century, Khachatur Abovyan (1809–1848) – an Armenian outstanding writer and scholar, – who wielded encyclopedic knowledge and many of European and Near Eastern languages, undertook hard mission of rapprochement of both the West and Armenia. Khachatur Abovyan collaborated with such distinguished European scientists, as M. Wagner, A. von Haxthausen, H. Abich, F. Bodenstedt, G. Rosen, K. Koch, A. Muravyev and others, whose activities in Armenia dated from 1843 to 1848. This period Abovyan acted in different branches – a writer, a linguist, an experienced translator, a folklorist, a historian, an anthropologist, a person well surveying archaeological sites, as well as an epigraphist, a geologist, a geographer, a traveller and a mountaineer capable of great endurance. One can – according to sources – appreciate Abovyan’s inestimable contribution to the European culture, as well as his role to promote contacts for development and revaluation of Armenia.

Заметки

[←1]

J. B. Tavernier. Les Six Voyages en Turquie, en Perse, et aux Indes, 1–3 vol. Paris, 1676.

[←2]

Jean-Baptiste Chardin. Voyages du chevalier Chardin en Perse, et autres lieux de l’Orient, vol. II. Paris, 1811.

[←3]

J. Morier. Second voyage en Perse, en Armenie et dans l’Asie Mineure 1810–1816, vol. II. Paris, 1818, p. 245-248; Հովհ. Հակոբյան. Ուղեգրություններ, հ. Զ, Երևան, 1934, էջ 341, 344:

[←4]

Կ. Ղաֆադարյան. Դվին քաղաքը և նրա պեղումները, հ. I, Երևան, 1952, էջ 18:

[←5]

R. Ker-Porter. Travels in Georgia, Persia, Armenia, ancient Babylonia, etc., during the years 1817, 1818, 1819 and 1820, in 2 volumes, vol. II. London, 1822, pp. 624–629.

[←6]

Հովհ. Հակոբյան. նշվ. աշխ., էջ 814–815:

[←7]

Աբովյանի ձեռագրերում պահպանվել է այդ առթիվ արված մի համառոտ նշում՝ “Der Englische Reisende” (‹‹անգլիացի ճանապարհորդը››). տե՛ս Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան, Խ. Աբովյանի արխիվ, -150, էջ 1:

[←8]

Խ. Աբովյան. Երկերի լիակատար ժողովածու (այսուհետև՝ ԵԼԺ), հ. VI, Երևան, 1955, էջ 22, 136:

[←9]

F. Dubois de Montpereux. Voyage autour du Caucase, chez les tcherkesses et les abchases, vol. III. Paris, 1839, p. 388; Կ. Ղաֆադարյան. նշվ. աշխ., էջ 17:

[←10]

Պ. Հակոբյան. Վերելք, Երևան, 1982, էջ 52–54:

[←11]

F. Parrot. Reise zum Ararat. T. I. Berlin, 1834, S. 84–85.

[←12]

Պ. Հակոբյան. Վերելք, էջ 112–128:

[←13]

Պ. Հակոբյան. Խաչատուր Աբովյան. կյանքը, գործը, ժամանակը (1809–1836), Երևան, 1967, էջ 555–560:

[←14]

Դորպատի համալսարանի գրադարանից Աբովյանը ընթերցելու համար վերցրել է Տավերնիեի և Շարդենի ուղեգրությունների հետևյալ հրատարակությունները. J. Baptista Tavernier. Beschreibung der Sechs Reisen… in Turkey, Persien und Indien… Durch Johann Herman Widerhold. T. I. Genf, 1681; Voyages du chevalier Chardin en Perse, et autres lieux de l’Orient. T. I–II. Amsterdam, 1711.

[←15]

Խ. Աբովյան. ԵԼԺ, հ. X, Երևան, 1961, էջ 177–178:

[←16]

Խ. Աբովյան. ԵԼԺ, հ. VII, Երևան, 1956, էջ 150–151 [194]:

[←17]

M. Wagner. Reise nach dem Ararat und dem Hochland Armenien. Stuttgart und Tubingen, 1848, S. 2, 148–149.

[←18]

Դիվան Խաչատուր Աբովյանի, կազմեց և ծանոթագրեց Ե. Շահազիզ, հ. II, Երևան, 1948, էջ 238–239:

[←19]

M. Wagner. Նշվ. աշխ., էջ 5–6, 27–37, 62–70, 100–106, 111–113, 163–181, 208–212:

[←20]

Հայաստանի ազգային արխիվ (այսուհետև՝ ՀԱԱ), ֆ. 1, ց. 1, գ. 64, թ. 6:

[←21]

A. von Haxthausen. Transkaukasia., T.  I. Leipzig, 1856, S. 170–184, 191, 230–237, 259–260, 316–335; А. Фон Гакстгаузен. Закавказский край. СПб., 1857, ч. I, с. 165–176, 182, 194, 217–228, ч. II, с. 3–6, 58–73.

[←22]

Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Կաթողիկոսական դիվան, - 110/141, թ. 1ա: H. Abich. Aus Kaukasischen LՊndern, B. I. Wien, 1896, S. 17, 25.

[←23]

ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, գ. 780, թ. 1–2:

[←24]

H. Abich. Նշվ. աշխ., էջ 64:

[←25]

F. Bodenstedt. Tausend und Ein Tag im Orient, B. II. Berlin, 1850, S. 145–159, 161–164, 263–265. Խ. Աբովյան, ԵԼԺ, հ. VII, էջ 339–357, 433–442:

[←26]

Խ. Աբովյան. ԵԼԺ, հ. X, էջ 267:

[←27]

K. Koch. Wanderungen im Oriente während der Jahre 1843 und 1844, B. III. Weimar, 1847, S. 77.

[←28]

H. Abich. Նշվ. աշխ., էջ 66–99, 109–122, 129–141, 157:

[←29]

ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, գ. 73, թ. 69 բ:

[←30]

Դիվան Խաչատուր Աբովյանի, հ. II, էջ 186–187:

[←31]

Eli Smith and H. G. O. Dwight. Missionary Researches in Armenia. London, 1834.

[←32]

Խ. Աբովյան. ԵԼԺ, հ. VII, էջ 301–306, 478–481

[←33]

Խ. Աբովյան. ԵԼԺ, հ. VIII, Երևան, 1958, էջ 151 [194–195]:

[←34]

Նույն տեղում, էջ 424–425:

[←35]

Այդ վերելքի մանրամասները տե՛ս Պ. Հակոբյան. Խաչատուր Աբովյանի կենսագրության առեղծվածները, Մ. Ա. Ս. Էջմիածին, 1997, էջ 314–346:

[←36]

Խ. Աբովյան. ԵԼԺ, հ. VII, էջ 69 [75]:

[←37]

ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, գ. 2212, թ. 26:

[←38]

А. Н. Муравьев. Грузия и Армения, т. II. СПб., 1848, с. 12–13, 108–122, 126–137, 140–148, 151–156.

[←39]

Նույն տեղում, էջ 140–141:

[←40]

Այդ ինքնագիրը, որ Մուրավյովը գրեթե ամբողջությամբ փոխադրել է իր գրքում՝ առանց նշելու հեղինակի՝ Աբովյանի անունը, 1960-կան թվականների սկզբին հայտնաբերել է Պ. Հակոբյանը Ուկրաինայի Հանրապետության ԳԱ Տ. Շևչենկոյի անվան պետական հանրային գրադարանի ձեռագրերի բաժնում (տե՛ս Պ. Հակոբյան. Աբովյանի Կիևյան ձեռագիրը.– ‹‹ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր››, 1962, - 9, էջ 49–64):

[←41]

ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, գ. 1723, թ. 1–6:

[←42]

K. Koch. Նշվ. աշխ., էջ 75–76: