Վարդուտ գավառի բառ ու բանը. կազմող` պ. գ. դ. Կիմ Ղահրամանյան, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ ‹‹Գիտություն›› հրատ., 2011, 278 էջ:

ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը լույս է ընծայել պատմական գիտությունների դոկտոր Կիմ Ղահրամանյանի` Արցախ աշխարհի պատմական Վարդուտ գավառի ժողովրդական բանավոր ավանդությանը նվիրված ‹‹Վարդուտ գավառի բառ ու բանը›› ուշագրավ ժողովածուն (պատասխանատու խմբագիր` բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ավագ գիտաշխատող Թամար Հայրապետյան):

Աշխատությունը կազմված է այդ տարածաշրջանում ծնված, ապրած, բռնագաղթված անձանց մասին Ա. Ղահրամանյանի գրառած նյութերի հիման վրա: Կազմողը դրանք ներկայացնում է առանձին բաժիններով և մանրամասն բնութագրումներով: Հրատարակվող նյութը հարազատ է բնաշխարհի մարդկանց ժողովրդական խոսքին ու մտածողությանը:

Ժողովածուի բնագրերը ներկայացված են վեց բաժիններով` 1. Զվարճախոսություն, հուշապատում-զրույցներ, 2. Հանելուկներ, 3. Առած-ասացվածքներ, 4. Խաղիկներ, 5. Մանկական խաղեր, 6. Տեղանուններ, տոհմանուններ, մականուններ:

Գիրքն ունի առաջաբան, ծանոթագրություններ, բարբառային և օտար բառերի բացատրական բառարան, հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն լեզուներով ամփոփումներ, համալրված է 18 նշանավոր ասացողների լուսանկարներով և ունի գրքի բովանդակությանը համապատասխան խորհրդանշական կազմ: Առաջաբանն ու ամփոփումն ապահովում են գիտական իմացություն, սոցիալ-քաղաքական իրադարձությունների տեղեկատվության լայն տեսադաշտ:

Ուշ միջնադարում գտնվելով Պարսկաստանի կազմի մեջ` Արցախը սկսել է կոչվել նաև Ղարաբաղ, իսկ հին ձեռագրերից հայտնի Վարդուտը[1] պարսկերենի ազդեցությամբ թարգմանաբար դարձել է Գյուլիստան: 1921 թ. Գյուլիստանի մելիքության տարածքը բռնակցվում է Ադրբեջանին: Այն սկսում է կրել խորհրդահայ բոլշևիկյան գործիչ Ստ. Շահումյանի անունը:

1921–1923 թթ. Ադրբեջանը դիմում է ամեն բռնության ու կեղծիքի, որպեսզի Ղարաբաղն ինքնավարություն չստանա: Խեղաթյուրվում են հողաչափության ու մարդահամարի արդյունքները, ձգձգվում և նենգափոխվում է վերադաս մարմինների հրահանգների կատարումը[2]: Այնուամենայնիվ, Ղարաբաղը կարողանում է պահպանել իր պետականությունը ինքնավար մարզի կարգավիճակով:

1923 թվականին, սակայն, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) սահմանները գծվում են այնպես, որ մարզից դուրս են մնում Խամսայի հինգ հանրահայտ մելիքություններից` Գյուլիստանի տարածքը, Գանձակի լեռնային շրջանները, Արաքսի ձախափնյա տարածքը, Հայաստանի հետ ընդհանուր սահմանային շրջանները[3]: Ինքնավարությունը ստեղծվում է ըստ էության ոչ թե ամբողջ Լեռնային Ղարաբաղում, այլ նրա միայն կենտրոնական մի փոքր շրջանում` անջրպետված Հայաստանից, ամբողջությամբ կղզիացած Ադրբեջանի կազմի մեջ, զրկված կենսապահովման ինքնուրույն հնարավորություններից:

ԼՂԻՄ-ի սահմաններից դուրս թողնված և անմիջականորեն Ադրբեջանին ենթարկված ղարաբաղյան հայկական գյուղախմբերը (հետագայում դարձած Շահումյանի, Խանլարի, Գետաբեկի, Շամխորի, Դաշքեսանի` հայկական Քարհատի և այլ շրջաններ) տասնամյակներ շարունակ ջանքեր են թափում` մտնելու ԼՂԻՄ-ի կազմի մեջ, բայց Ադրբեջանը ճնշում է հայության այդ ստվար հատվածի օրինական ձգտումները, հետևողականորեն գործադրում հայրենի հողից նրանց դուրս մղելու քաղաքականություն: Նշենք նաև, որ ԼՂԻՄ-ը նույնպես Ադրբեջանի կողմից ենթարկվում է ազգային խտրականության, արհեստականորեն ադրբեջանական բնակչության ներհոսքը ուժեղացնելու միջոցով հայերին մարզից դուրս մղելու ռազմավարության:

1991 թ. սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում ԼՂԻՄ-ի և Շահումյանի շրջանի բոլոր մակարդակների ժողովրդական պատգամավորների կողմից մարզի ու շրջանի սահմաններով հռչակվում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը:

Ինքնապաշտպանության ուժերը քանիցս ջարդում են ադրբեջանցիներին ու հետ շպրտում հայրենի սահմաններից: Սակայն քայքայվող ԽՍՀՄ-ի ապականված ղեկավարության ու բանակի օգնությամբ հակառակորդը ԼՂԻՄ-ի դեմ սանձազերծում է բացահայտ պատերազմ` կազմակերպելով հայ բնակչության ջարդեր` Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում, Մինգեչաուրում: 1992 թվականի հունիսի 13–14-ը հայաթափվում է նաև Շահումյանի շրջանը: Հարյուրավոր խաղաղ բնակիչներ են զոհվում իրենց տներում ու բռնի տեղահանության դաժան ճանապարհին: Առավել լավատեսները, մնալով հայրենի գյուղերում, մինչև հիմա իրենց անհայտ ճակատագրերով մորմոքում են հարազատների սրտերը:

Իրենց բնօրրանին, հող ու ջրին սիրահարված այս մարդկանց ժողովրդական մտածողության, կյանք ու կենցաղի, սովորությունների մասին է պատմում ‹‹Վարդուտ գավառի բառ ու բանը›› ժողովածուն, որն ամփոփում է հայոց հինավուրց գավառի հայրենազրկված հայության ժողովրդագիտական ժառանգությունը:

Գրքում տեղ են գտել հավատալիքային, սովորութային ինչպես ընդհանուր հայկական, օրինակ` ‹‹աչքալուս››, ‹‹ականջկլա››, այնպես էլ Շահումյանի շրջանում կենցաղավարող նույնիմաստ իրողությունների անվանումներ` ‹‹ընգուճափռնուկ››, ‹‹ըշկըլյուսանք››:

Զվարճապատումներում անպակաս է խմիչքների` թթի օղու, նռան, խաղողի գինիների օգտագործման մշտական սովորությունը: Զվարճապատումներից մեկում Պյատիգորսկում ապրող քյավառցին բռնագաղթված գյուլիստանցի հարևանին հյուր է կանչում և հարցնում` ‹‹օրաղ կխմե՞ս›› (Գյուլիստանում օրաղը խոտ հարելու գործիքն է): Գյուլիստանցին պատասխանում է. ‹‹Ինչու՞ չեմ խմի, հալա գերանդին էլ ‹‹զակուսկի կանեմ›› (էջ 30–31):

Իսկ հնագույն ծիսապաշտամունքային արմատներից սերող նռան պաշտամունքը` շրջանում իր բացառիկ առատությամբ, խորհրդանշային ենթատեքստերով հանդես է գալիս այլաբանական հանելուկի ձևով` ‹‹Առնում ես` մի հատ, տուն ես տանում` դառնում է հազար հատ›› (էջ 185): Շահումյանցիները հստակորեն են գիտակցում սեղմ ու դիպուկ խոսքի համուհոտը. ‹‹Լյավ չաթուն էրգյան ա, ամա լյավ զրուցը` կարճ›› (էջ 190):

Այսօր տարածաշրջանը լիովին հայաթափվել է, շահումյանցիները հայրենազրկվելով սփռվել են աշխարհով մեկ` Միացյալ Նահանգներ, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ուկրաինա, Ռուսաստանի Դաշնություն, Ղազախստան: Մի փոքր հատված ապաստան է գտել ՀՀ-ում, ԼՂՀ-ում:

Շահումյանցիների հետ աշխարհով մեկ սփռվել են այդ հողի վրա ստեղծված զրույցները, խրատական ու թևավոր խոսքերը, զվարճալի պատմությունները: Շահումյանցին կարծում էր, որ ‹‹Օրիշին աշխատանքավը փոր չի կուշտանալ›› (էջ 191), բայց, ի զարմանս նրա, իր հինավուրց հողի վրա տքնաջան աշխատանքով ստեղծած բերք ու բարիքն այսօր վայելում են վաչկատունները: Բռնագաղթվածների համար ‹‹Ղարիբությունում օրը տարի ա տյառնում››, քանի որ ‹‹Մարթը առանց ուրան ծննդավայրի, հինչյանգի բյուլբյուլը` առանց երքի›› (էջ 191): Այս ամենով հանդերձ` շահումյանցին նոր միջավայրում շտկում է իր մեջքը, աշխատասիրությամբ զարմացնում է օտարներին` համոզված լինելով, որ ‹‹Աման մի գործ սկսելն ա տիժար›› (էջ 89):

Լեզվամշակութային նոր միջավայրում կորստյան վտանգի տակ են դարեր շարունակ Վարդուտ գավառում ստեղծված էթնոմշակութային արժեքները: Հավաքելով այդ նյութերը և հրապարակելով` գրքի կազմողը հույս ունի կորստից փրկելու դրանք` որպես հայ ժողովրդի հոգևոր մշակույթի բաղկացուցիչ:

ԹԱՄԱՐ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

Заметки

[←1]

ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, Գ մաս (1481–1500), Երևան, 1967, էջ 446 (‹‹ի գեւղս որ կոչի Գուլիստան, որ է Վարդուտ››):

[←2]

Բ. Ուլուբաբյան. Արցախի պատմությունը (սկզբից մինչև մեր օրերը), Երևան, 1994, էջ 344–350:

[←3]

Նույն տեղում, էջ 251: