ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ. Ֆրեդերիկ Մակլերը հայագետ, ‹‹Եվրոպացի հայագետներ›› մատենաշար, VI, Երևան, ‹‹Զանգակ - 97›› հրատ., 2011, 222 էջ:

Վերջին երկու դարում հայագիտությունը բուռն ծաղկում ապրեց Եվրոպայում՝ Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Անգլիայում, Իտալիայում: Առանձնացված, սակայն եվրոպական հայագիտության հետ անմիջական հարաբերությունների մեջ էր նաև Ռուսաստանը` հատկապես Պետերբուրգում և Մոսկվայում գտնվող հայագիտական իր բեղուն կենտրոններով: Եվրոպացի հայագետներն առաջին հերթին սերտ կապերի մեջ էին Վենետիկի, Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունների անդամների, ինչպես նաև Կ. Պոլսի, Թիֆլիսի ու Էջմիածնի նշանավոր հայագետների հետ: Գիտական ահա այս կարևորագույն շարժման երախտավորներին է նվիրել իր ‹‹Եվրոպացի հայագետներ›› մատենաշարի վեց գրքերը ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, անվանի գրականագետ, բանասեր, միջնադարագետ Աելիտա Դոլուխանյանը: Միջնադարը, հայ ժողովրդի պատմությունն ու մշակույթը եվրոպացիներին ու աշխարհին ներկայացնող հայագետներից նա այդ մատենաշարով արդեն մենագրություններ է նվիրել Ֆելիքս Նևին, Մարի Ֆելիսիտե Բրոսեին, Էդուարդ Դյուլորիեին, Վիկտոր Լանգլուային, Ֆրեդերիկ Ֆեյդիին ու Ֆրեդերիկ Մակլերին:

Ներկայացվող գիրքը նվիրված է ֆրանսիացի նշանավոր հայագետ Ֆրեդերիկ Մակլերին (1869–1938), որը երկար տարիներ գլխավորել է Փարիզի արևելյան կենդանի լեզուների դպրոցի հայերենի ամբիոնն ու պատրաստել մի շարք ընտիր հայագետներ: Նրանց մեջ ամենանշանավորը դարձավ Ֆրեդերիկ Ֆեյդին, որը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պատվերով 1964-ին ֆրանսերենով թարգմանեց ու հրատարակեց ‹‹Սասունցի Դավիթ›› էպոսի համահավաք բնագիրը՝ բացառիկ տպավորիչ առաջաբանով ու բանասիրական խորագնա հետազոտության արդյունք ծանոթագրություններով:

‹‹Ֆրեդերիկ Մակլերը հայագետ›› աշխատությունը բաղկացած է նախաբանից, երկու գլխից (որոնցից առաջինն ունի ինը, երկրորդը՝ յոթ բաժին), ‹‹Վերջաբանի փոխարեն›› խոսքից, ‹‹Հավելված››-ից և օգտագործված գրականության ցանկից: Նախապես նկատենք, որ աշխատության մեջ արծարծված հարցերին անդրադառնալու ենք` շեղվելով հիմնախնդիրների վերհանման ավանդաբար ընդունված կառուցվածքային մասերի հերթագայության սկզբունքից:

Նախաբանում Ա. Դոլուխանյանը փաստում է, որ Ֆ. Մակլերը, բացի առանձին գրքերով իր հայագիտական ուսումնասիրությունները հրապարակ հանելուց, շատ հաճախակի տպագրվել է ֆրանսիական ու հայկական պարբերականներում՝ “Revue Archռologique”, “Journal Asiatique”, “Nouvel Revue”, “Revue des traditions populaires”, “Foi et vie”, “Revue des Etudes Armռniennes”, ‹‹Անահիտ››, ‹‹Բանասէր›› և այլն: Հայագիտությունը Ֆրանսիայում ու Եվրոպայում զարգացնելու նպատակով նա նշանավոր բյուզանդագետ Շառլ Դիլի, աշխարհահռչակ լեզվաբան Անտուան Մեյեի ու մեծ հայասեր Վիկտոր Բերարի հետ 1919-ին Փարիզում հիմնել է ‹‹Հայագիտական ընկերությունը›› (“Sociռtռ des Etudes Armռniennes”), իսկ 1920 թ. Ֆ. Մակլերն ու Ա. Մեյեն սկսում են հրատարակել ‹‹Հայագիտական ուսումնասիրությունների հանդեսը›› (“Revue des Etudes Armռniennes”), որը լույս է տեսնում նաև մեր օրերում:

Հայագիտական հետազոտությունների նպատակով Ֆ. Մակլերն այցելել է Եվրոպայի և Ասիայի այն բոլոր երկրները, որոնց գրադարաններում կային ու կարող էին լինել հայկական ձեռագրեր: Նա այցելել է Հոլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Ավստրիա, Լեհաստան, Դանիա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Սիրիա:

‹‹Բացառիկ տեղեկություններ հայ գրականության և մշակույթի վերաբերյալ Ֆ. Մակլերի Հայաստան կատարած ուղևորությունից›› բաժնում Ա. Դոլուխանյանը ներկայացնում է Մակլերի ճանապարհորդությունը Թիֆլիս, Էջմիածին, Կ. Պոլիս, որն իրականացվել է 1909-ի հուլիս–հոկտեմբեր ամիսներին: Այդ ուղևորությանը հայագետը նվիրել է մի պատկերազարդ գիրք` Հայաստանի պատմական հուշարձանների նկարներով: Մակլերի ուղևորությունն ունեցել է ֆրանսիական պետության հովանավորությունը: Հայագետի ուղեգրական հաշվետվությունը գրքի ձևով` ‹‹Տեղեկագիր դեպի Ռուսահայաստան ու Թուրքահայաստան կատարած գիտական գործուղումից (հուլիս–հոկտեմբեր 1909)›› վերնագրով, լույս տեսավ Փարիզում 1911-ին: Դրանում փաստացի հիմնավորվում են, թե որքան կարևոր դեր են խաղացել հայերը թե՛ Թիֆլիսի և թե՛ Կ. Պոլսի կյանքում: Մակլերը գրում է. ‹‹Չնայած Թիֆլիսը վրաց թագավորության մայրաքաղաքն է, սակայն բնակչության մեծ մասը հայեր են: Վրաստանի քաղաքները բնակեցված են հայերով, այն դեպքում, երբ վրացիներն ապրում են գյուղերում: Ռուսական տիրապետության ժամանակ հայերը մեծ թիվ էին կազմում, և քաղաքապետարանի անդամների երեք քառորդը հայեր էին: Ողջ առևտուրը, ինչպես և տեղական արդյունաբերությունը հայերի ձեռքում էր: Տեղական բանկային գործը նույնպես հայերի ձեռքին էր, բացի վրաց ազնվականների բանկից: … Թիֆլիս քաղաքի անշարժ գույքի, հողակտորների, այգիների մեծ մասը պատկանում էր հայերին›› (էջ 149):

Մակլերը թվարկում է Թիֆլիսում հրատարակվող պարբերականները, որոնց մեծ մասը ևս հայկական էր: Հայագետի ուղեգրության կարևոր հատվածներից մեկը նվիրված է հայ թատրոնին ու հայ նոր թատրոնի հիմնադիր Գաբրիել Սունդուկյանին, որին անձամբ հանդիպել է ու նրա մասին թողել անմոռաց հուշեր: Հայտնի է, որ Փարիզի արևելյան կենդանի լեզուների դպրոցի հայագիտական ամբիոնը հիմնվել է եդեսիացի հայրենասեր հայի՝ Շահան Ջրպետի ջանքերով 1810 թ., և այդ ամբիոնը բացելու գործում որոշակի դեր է ունեցել Նապոլեոն Բոնապարտը: Հետո էլ Ջրպետի հիմնած ամբիոնը գլխավորել է Ֆրեդերիկ Մակլերը:

Գաբրիել Սունդուկյանը քաջ տիրապետում էր ֆրանսերենին, և դա Շահան Ջրպետի շնորհիվ, որովհետև վերջինս Թիֆլիս տեղափոխվելուց հետո ապրել է դրամատուրգի հայրական տանը, և նրա մոր խնդրանքով Ջրպետի ֆրանսուհի կինը երկար տարիներ ֆրանսերեն է սովորեցրել աշակերտ Գաբրիելին: Հայագետը համառոտակի ներկայացնում է Սունդուկյանի ստեղծագործությունը և ‹‹շատ կրթված›› այդ գրողից ստացած հիացական տպավորությունը: Սունդուկյանը խոստովանում է, որ իր ողջ ստեղծագործությունը նվիրված է հայ կնոջ ազատագրման խնդիրներին: Ծերունազարդ դրամատուրգը ցնցված էր երիտթուրքերի կազմակերպած Ադանայի հայերի կոտորածի փաստից ու իր նոր` ‹‹Սեր և ազատություն›› պիեսի բեմադրության ողջ հասույթը տրամադրելու էր այդ կոտորածից փրկվածներին օգնելու համար:

Մեծարժեք է նաև Մակլերի գրքի ‹‹Կոստանդնուպոլսի հայերը›› բաժինը: Հայագետը նշում է, թե ինչ ճնշումներ ու բռնություններ են գործադրում թուրքերն Արևմտահայաստանի հայերի նկատմամբ: Նրանք հայերին տեղ չեն տալիս բանկային գործում, խոշոր առևտրի և արդյունաբերության մեջ: Հայերը Թուրքիայում ունեն փոքրիկ արհեստանոցներ, զբաղվում են գորգի գործով, ունեն տպարաններ, հատկապես` ոսկերչական ու զարդերի արհեստանոցներ: Ուշագրավ է Մակլերի այն դիտարկումը, ըստ որի` Կոստանդնուպոլսի գրական և մշակութային կյանքում հայերն առաջ են անցել ոչ միայն թուրքերից, այլև Օսմանյան կայսրության մեջ բնակվող մնացած բոլոր ազգերից: Նրանցից հայերն առաջ են անցել հատկապես թարգմանական գործում. նրանք մեծ եռանդով թարգմանում են ֆրանսիական, անգլիական, իտալական, ռուսական գրականությունից առանձին երկեր:

Մենագրության առաջին գլուխը կրում է ‹‹Ֆ. Մակլերը և հայ ժողովրդի պատմական ընթացքը›› վերնագիրը:

Մակլերը քաջածանոթ էր միջնադարյան հայ գրականությանը, ինչպես նաև նոր գրականությանը՝ արևելահայ ու արևմտահայ հատվածներով: Նա ֆրանսերեն է թարգմանել Սեբեոսի պատմությունը (լույս է տեսել Փարիզում 1904 թ.)՝ այդ երկի մեջ տեսնելով միջազգային պատմական արժեք: Ա. Դոլուխանյանն աշխատության ‹‹Սեբեոսի պատմության ֆրանսերեն թարգմանությունը›› բաժնում հանգամանալից քննության է ենթարկում Մակլերի այս աշխատանքը: Սեբեոսի երկի առաջաբանում հայագետը գրում է. ‹‹Սեբեոսն ամեն ինչ պատմում է ճիշտ, առանց վիճաբանելու, առանց քննական մոտեցում ցուցաբերելու: Պատմիչը հետևում է իր ժամանակի պատմական դեպքերի ընթացքին և թվում է, թե ծանոթ է նաև բյուզանդական ու արաբական պատմիչներին և ժամանակագիրներին: Սեբեոսը չի նշում այն աղբյուրները, որոնցից քաղել է փաստերը, և նրա գիրքը հենց մի կարևոր աղբյուր է, որից հետագա պատմիչները քաղելու են իրենց տեղեկությունները›› (էջ 7–8):

Նկատենք, որ Ա. Դոլուխանյանը Մակլերի թարգմանության առաջաբանն ու ծանոթագրությունը բաղդատում է անվանի բանասեր Գևորգ Աբգարյանի` 1979-ին Երևանում հրատարակած Սեբեոսի պատմության քննական բնագրի ընձեռած տվյալների հետ:

Մեծարժեք է պատմական Հայաստանի կարևոր բնակավայրերից մեկին՝ Զեյթունին նվիրված Մակլերի հետազոտությունը, որը քննվում է մենագրության ‹‹Կիլիկիայի շուրջը›› վերնագրով բաժնում: Հայկական այս քաղաքը գրավել է հայագետի ուշադրությունը՝ նրա բնակիչների ըմբոստ ոգին աշխարհին ներկայացնելու նպատակով: Մակլերի գիրքը կոչվում է ‹‹Կիլիկիայի շուրջը, Զեյթուն (Համառոտ պատմություն հայկական ազգագրության)››: Իր այս աշխատությունը նա տպագրել է 1916-ին “Journal Asiatique” ամսագրի թիվ 1-ում: Նրանում հեղինակը լայնորեն օգտագործել է Հ. Ալավերդյանի ‹‹Ուլնիա կամ Զէյթուն, Լեռնային աւան ի Կիլիկիա, Նկարագիր տեղական, կենսական, բանասիրական եւ լեզուաբանական›› (Կ. Պոլիս, 1884) գիրքը: Բացի այդ, հայագետն օգտագործել է օտար աղբյուրներ՝ հատկապես Կիլիկիայի պատմական անցյալը ներկայացնելիս: Զեյթունի մասին ազգագրական հետազոտության ազդակը 1915 թ. Հայոց եղեռնը դատապարտելն էր: Բացի ազգագրական մանրամասներից, Մակլերը զեյթունցիների բարբառով ներկայացրել է բանահյուսական հարուստ նյութեր՝ հեքիաթներ ու զրույցներ, օրհնանքներ, անեծքներ, երդումներ, առած-ասացվածքներ, որոնց մի մասի համարժեքները Ա. Դոլուխանյանը ներկայացնում է արդի հայերենով:

Մակլերը փաստում է այն խարդավանքը, որի միջոցով երիտթուրքերի կառավարությունը նենգորեն ու խաբեությամբ զեյթունցիներին ստիպել է վայր դնել ինքնապաշտպանական զենքը: Ա. Դոլուխանյանը գրում է. ‹‹… հայագետը նկարագրում է, թե ինչպես երկար դարեր անընկճելի զեյթունցիները, գերմանական հյուպատոսի մատնությամբ ու դրուժանությամբ ընկճվեցին ու դաժանորեն կոտորվեցին թուրք զինվորների ձեռքով: Ֆ. Մակլերը պնդում է, թե այդ իրողությունը պետք է արձանագրել, որովհետև այն դառնում է մարդկության ընդհանուր պատմության մասը›› (էջ 35):

1930-ին Փարիզում լույս է տեսնում Ֆ. Մակլերի ‹‹Հայաստան և Ղրիմ›› աշխատությունը, որի ստեղծման համար հեղինակն օգտագործել է տարբեր ճանապարհորդների ուղեգրական նոթերը: Մենագրության ‹‹Ղրիմի հայկական գաղթօջախի մասին›› բաժնում Ա. Դոլուխանյանը քննախույզ հայացքով անդրադառնում է հայագետի այս հետազոտությանը: Մակլերը համեմատում է օտարազգի ճանապարհորդների հաղորդածները, հայկական ձեռագրական նյութերը, Ք. Վ. Քուշներյանի ‹‹Պատմութիւն գաղթականութեան Խրիմու հայոց, Ա. Ճանապարհորդութիւն ի Նոր-Նախիջեւան, Բ. Պատմութիւն Թէոդոսիոյ, Գ. Ուխտագնացութիւն ի Կամենից›› (Վենետիկ, 1895) գիրքը: Նա փաստում է, որ Կաֆայում՝ Ղրիմում, հայերը հաստատվել են ավելի վաղ, քան ճենովացիները ու մեծապես նպաստել են Ղրիմի թերակղզու բարգավաճմանը: Հայագետը նշում է, թե ինքը ժամանակագրական կարգով կնկարագրի այն ձեռագրերը, որոնք ձեռքի տակ ունի և որոնց շնորհիվ, առանց որևէ ճիգի, կարելի է տեսնել, թե ինչպիսի բարձրարժեք արվեստ են ունեցել Ղրիմի հայերը՝ ստեղծելով գրչության և մանրանկարչության իսկական կոթողներ, և որը ամբողջովին հերքում է այն ‹‹թեր գնահատականները››, որ ղրիմահայությանը տվել է գերմանացի ճանապարհորդ Ն. Կլեմանը:

Պատմական բնույթի Մակլերի հետազոտություններից հատկապես ուշագրավ է ‹‹Բիթլիսի Աստվածամոր տաճարը›› հրապարակումը (լույս է տեսել 1905-ին Փարիզում հրատարակվող ‹‹Բանասէր›› ամսաթերթում), որը քննվում է Ա. Դոլուխանյանի գրքի համապատասխան բաժնում: Գիտական բարեխղճությամբ Մակլերը ներկայացնում է Բաղեշ (Բիթլիս) քաղաքի պատմությունը և նրա մշակութային դերը հայ ժողովրդի կյանքում: Հայագետը շեշտում է, թե Բաղեշն իր բնակչությամբ հայատարր էր, ուներ հիանալի վանքեր ու եկեղեցիներ, ջրառատ էր ու աչքի էր ընկնում իր գեղեցիկ պտղատու այգիներով: Նա խոսում է Բաղեշի վանական ու կրթական միջավայրի հետ կապվող հայ միջնադարի մեծերի մասին, որոնցից մեկը նշանավոր Մկրտիչ Նաղաշն էր՝ Բաղեշի մոտ գտնվող Պոռ գյուղից: Ա. Դոլուխանյանը նկատում է, որ Մկրտիչ Նաղաշի, Առաքել Բաղիշեցու վերաբերյալ Ֆ. Մակլերի հաղորդած փաստերն ու գնահատականները ցարդ չեն դրվել գիտական շրջանառության մեջ:

Մակլերն անդրադարձել է նաև հայ դավանանքի խնդիրներին ու ֆրանսերեն է թարգմանել XIV դ. նշանավոր մատենագիր, աստվածաբան, փիլիսոփա, մանկավարժ Գրիգոր Տաթևացու ‹‹Ընդդէմ տաճկաց›› հակաճառությունը: Աշխատության նույն խորագիրն ունեցող բաժնում Ա. Դոլուխանյանը նշում է, թե միջնադարում ‹‹Ընդդէմ տաճկաց›› գործն ունեցել է ազգապահպան ու գործնական նշանակություն: Գրքի ‹‹Հավելված››-ում նա ներկայացնում է այդ գործի Ֆ. Մակլերի ֆրանսերեն թարգմանությունից մի հատված` այն զուգադրելով գրաբարյան համապատասխան բնագրի հետ:

Աշխատության առաջին գլխում` ‹‹Ֆ. Մակլերը և Մովսես Խորենացու ‹‹Հայոց պատմությունը›› բաժնում, խոսվում է նաև Ֆ. Մակլերի հրատարակած Մարիբասի “caršouni” բնագրի մասին, որը կապվում է Մովսես Խորենացու ‹‹Հայոց պատմության›› հետ, մանրամասն անդրադարձ կա անվանի պատմաբան Մ. Զուլալյանի թարգմանած Մակլերի ‹‹Հայաստանը և Իսլանդիան›› հոդվածին:

Հայաստանի պատմական ճակատագիրը Մակլերն ամփոփ  ներկայացրել է ‹‹Հայերենի ամբիոնն արևելյան կենդանի լեզուների դպրոցում›› ծավալուն հետազոտություն – դասախոսության մեջ, իսկ Արևմտահայաստանի հայության ճակատագիրն ամբողջական ձևով պատկերված է ‹‹Հայաստանի շուրջը›› հատորում, որը ցասումնալի բողոք է երիտթուրքերի կազմակերպած 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության դեմ: ‹‹Հայաստանի շուրջը›› ժողովածուն լույս է տեսել 1917-ին: Գրքի սկզբում հայագետն ընթերցողին կողմնորոշելու համար ներկայացնում է ֆրանսերենով հրապարակված մի շարք աղբյուրներ, որոնք լույս են սփռում Հայկական հարցի վրա: Նա մեջբերումներ է կատարում հատկապես Գաբրիել Մուրեի և Շառլ Դիլի՝ Հայաստանին նվիրված երկերից ու Մաղաքիա Օրմանյանի գործերից: Մակլերը լայնորեն օգտվում է Սեն Մարտենի, Մ. Բրոսեի, Վ. Լանգլուայի, Էդ. Դյուլորիեի` հայ պատմիչների երկերի թարգմանություններից, Հայոց եղեռնի ականատեսների դատապարտող հոդվածներից: Նա անդրադառնում է Սան Ստեֆանոյի պայմանագրին և Բեռլինի կոնգրեսի որոշումներին, խոսում է մահմեդական Պարսկաստանի ու Թուրքիայի դեմ Կովկասի հայերի ազատագրական կռիվների մասին, որի առաջին ջահակիրը դառնում է հերոսական Ղարաբաղը, որն Արևելահայաստանից ավելի շուտ է թոթափում մահմեդական լուծն ու միանում ռուսական կայսրությանը: Խոսում է Դավիթ Բեկի կազմակերպած ազատագրական կռիվների մասին, այնուհետև ներկայացնում 1826–1828 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմը: ‹‹Այս պատերազմում,– գրում է Ֆ. Մակլերը,– հայերը կամովին թափել են իրենց արյունը՝ օգնելով ռուսական զորքին՝ ազատելու Նախիջևանի ու Երևանի խանությունները՝ հայերի երկիրը (“Pays des Arméniens”)›› (էջ 21): Հայագետը փաստում է, որ Ռուսաստանին միանալուց հետո հայ ժողովրդի ազգային անկախությունը պաշտպանող ուժերը փորձում են կատարել երկրորդ քայլը և հասնել Հայաստանի իրական անկախացմանը: Այդօրինակ ուժերի պարագլուխը Ներսես Աշտարակեցի կաթողիկոսն էր, որին Մակլերն անվանում է ‹‹փիլոն հագած Գարիբալդի›› (էջ 21):

Ա. Դոլուխանյանը շատ բարձր է գնահատում ֆրանսիացի մեծ հայագետի այս գիրքը. ‹‹Ֆ. Մակլերի ‹‹Հայաստանի շուրջը›› հատորը մեծ ներդրում է հայագիտության և հայոց ցեղասպանության խնդիրներում գիտական ու անկողմնակալ միջազգային քաջատեղյակ տեսակետ ձևավորելու հարցում. այն այսօր էլ շարունակում է մնալ արդիական ու հրատապ›› (էջ 23):

Մենագրության երկրորդ գլուխը կրում է ‹‹Հայ գրականությունն ու մշակույթը Ֆ. Մակլերի հետազոտություններում›› վերնագիրը:

Ֆ. Մակլերի հայագիտական ծառայություններից մեկն էլ Փարիզի ազգային գրադարանի հայկական ձեռագրացուցակի կազմելն ու հրատարակելն է, որի առաջաբանն ունի ճանաչողական մեծ արժեք: Ըստ այդ առաջաբանի` հայագետը լիովին պատկերացում է տալիս, թե ովքե՞ր, ե՞րբ և ինչպե՞ս են ստեղծել այդ հավաքածուն:

‹‹Ֆրեդերիկ Մակլերը հայագետ›› գրքից իմանում ենք 1932-ին Փարիզում Մակլերի հրատարակած ‹‹Ժամանակակից հայ գրականության քրեստոմատիայի›› մասին, որում զետեղված են XIX և XX դարերի արևելահայ ու արևմտահայ գրողների որոշ գործեր: Քրեստոմատիային կցված է հայերեն-ֆրանսերեն շատ հարուստ բառարան:

Ֆ. Մակլերի հայագիտական հետաքրքրությունների շրջանակն անչափ լայն է. նա անդրադարձել է հայկական երաժշտությանը, միջնադարյան մանրանկարչությանն ու զարդարվեստին, աշուղական երգարվեստին: Շատ է հավանել աշուղ Ջիվանու երգերը և Ա. Չոպանյանի թարգմանությամբ ներկայացնում է նրա երկու երգը՝ ‹‹Ձախորդ օրերը›› և ‹‹Աշուղը››: Մակլերի կարծիքով` ամենից ճշգրիտ հենց Ջիվանին է բացատրում, թե ‹‹ով է աշուղը` այսօր էստեղ, իսկ վաղն` այնտեղ›› (էջ 175):

Էջմիածին այցելած ժամանակ Մակլերը ծանոթացել ու մտերմացել է մեծն Կոմիտասի հետ, հիացել հայ ժողովրդական երգերի նրա մշակումներով, տպավորվել հանճարեղ կոմպոզիտորի մարդկային անմիջական վերաբերմունքից: Այս փաստերը ևս առաջին անգամ են դրվում գիտական շրջանառության մեջ:

Ա. Դոլուխանյանը ներկայացնում է Մակլերի՝ Գոշի առակներին տված գնահատականը. նա փաստում է, թե ֆրանսիական առակագրության խոշորագույն դեմքից՝ Լաֆոնտենից առաջ Մխիթար Գոշն առակների գործող անձեր դարձրեց բուսական աշխարհի ներկայացուցիչներին: Մակլերը ֆրանսերեն է թարգմանել Գոշի 190 առակներից 178-ը:

Հայագետը զբաղվել է նաև հայ մանրանկարչության ու զարդարվեստի ուսումնասիրությամբ և 1913-ին ու 1924-ին այդ թեմայով հրատարակել է երկու ծավալուն հետազոտություն: Հատկապես 1924-ին լույս տեսած ‹‹Հայ աշխարհիկ զարդարվեստը›› գրքում նա նոր խոսք է ասում Ալեքսանդր Մակեդոնացու վարքի` հայկական տարբեր խմբագրություններին կցված աշխարհիկ թեմաներով մանրանկարների մասին:

Ա. Դոլուխանյանը գիտական շրջանառության մեջ է դնում ցարդ անհայտ Ֆ. Մակլերի ծավալուն ուսումնասիրությունը՝ նվիրված հայ մեծ լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանի կյանքին ու գործին, ինչպես նաև նրա մեծ հովանավոր Ֆրիդրիխ Պարրոտի տոհմաբանությանը, որն իր արմատներով ձգվում է մինչև կաթոլիկ եկեղեցու Ուրբանոս V պապը՝ խաչակրաց արշավանքների խրախուսիչներից մեկը: Կարևոր է Խ. Աբովյանի գործին ու ստեղծագործությանը տված հայագետի այն գնահատականը, ըստ որի` նա իր գործով ապահովել է հայ ազգի հարատևությունը և որ նրա ‹‹Վերքի›› ներշնչանքով են ծնվել Րաֆֆու հայրենասիրական գործերը:

Խնդրո առարկա մենագրության կարևորագույն արժանիքներից է և այն, որ լեզվաոճական-խմբագրական առումով անթերի է. դա պայմանավորված է նաև այն իրողությամբ, որ գրքի խմբագիրը ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանն է:

Ամփոփենք մեր խոսքը.      Ա. Դոլուխանյանի ‹‹Եվրոպացի հայագետներ›› մատենաշարի հերթական գիրքն ամբողջովին նորություն է ու արժանի է թարգմանվելու եվրոպական լեզուներով, նաև ռուսերենով, որովհետև այն Ֆրեդերիկ Մակլերի անունից առաջ է քաշում  կենսական այնպիսի հարցադրումներ, որոնք հայագիտության համար և՛ հրատապ են, և՛ արդիական:

ԱՆՈՒՇԱՎԱՆ ԶԱՔԱՐՅԱՆ