ԵԶՐԱՓԱԿԻՉ ԿԱՅՈՒՆ ԲԱՆԱՁԵՎԵՐԸ

ՏԱՎՈՒՇԻ ՀԵՔԻԱԹՆԵՐՈՒՄ

ԷՍԹԵՐ ԽԵՄՉՅԱՆ

Ժողովրդական հեքիաթներում հանդիպում են հեքիաթին բնորոշ կրկնվող լեզվական միավորներ, որոնք կիրառվում են  հեքիաթային պատումի ողջ ընթացքում և կոչվում են ավանդական կայուն բանաձևեր: Ըստ գործառույթի դրանք լինում են սկսվածքային, միջնամասային և եզրափակիչ, որոնց անվանումը պայմանավորված է հեքիաթի համատեքստում գրաված դիրքով: Կայուն բանաձևի յուրաքանչյուր տեսակը որոշակի դեր է խաղում հեքիաթի կառուցվածքի մեջ:

Սովորաբար հեքիաթի ավարտը բանասացները ներկայացնում են հեքիաթի պատումից բխող եզրակացությամբ ու մաղթանքներով, որոնք ուղղված են հեքիաթի հերոսներին և ունկնդիրներին: Այդ մաղթանքներն ու եզրակացությունները նույնպես դարավոր մշակում անցած բանաձևեր են և կոչվում են հեքիաթի եզրափակիչ բանաձևեր: Եթե սկսվածքային բանաձևերը նախապատրաստում են ունկնդրի մուտքը հեքիաթային իրականություն, ապա եզրափակիչ բանաձևերը հեքիաթային աշխարհից  նրանց վերադարձնում են իրական կյանք[1]: Չափածո նախաբան-սկսվածքն ու չափածո ավարտն օրգանապես կապված չեն հեքիաթի սյուժեի հետ, և դրանց կիրառությունը պարտադիր չէ, թեև դրանք շրջանակի դեր են կատարում հեքիաթի համար: Ինչ վերաբերում է սկսվածքային և եզրափակիչ բանաձևերին, ապա դրանց ներկայությունը հեքիաթի կառուցվածքում անհրաժեշտ է, որովհետև դրանք սկզբից որոշակի տեղեկություն են հաղորդում հեքիաթի հերոսների և նրանց առաջադրված խնդիրների մասին, իսկ վերջում ամփոփում են հեքիաթի սյուժեն:

Ի տարբերություն սկսվածքային բանաձևերի, եզրափակիչ բանաձևերն ավելի բազմազան են, որից բխում է նաև տարաբնույթ բանաձևերի մեծաքանակությունը: Եզրափակիչ բանաձևերի դրսևորումն ազգագրական յուրաքանչյուր տարածաշրջանում յուրովի է ընթացել և ունեցել է իր ինքնատիպ նկարագիրը: Տավուշի մարզի[2] հեքիաթների եզրափակիչ բանաձևերը, զարգացնելով ընդհանուր հայկական հեքիաթային բանաձևերի ավանդույթը, այդ կառույցի մեջ ներդրել են նաև տեղական լեզվամտածողություն ու հոգեկերտվածքային բնորոշ տարրեր:

Տավուշի հեքիաթային ավանդության մեջ պահպանված է ինքնատիպ չափածո ավարտ, որը հաջորդում է բուն ավանդական եզրափակիչ բանաձևին: Օրինակ` ‹‹Ասուց ընկավ երեք խնձոր, մեկը` ասողին, մեկը` լսողին, մեկն էլ` անգաճ դնողներին: Կարող ա պատահի էտ մարդիկ կռվեն, խնձորների մեջ մեծ ու փոքր կլնի: Խնձորները նորից կբաժանեմ, մեկը` շատ խոսողին, մեկը` պատմություն պատմողին, մեկն էլ` ինձ:

Վազով էկան մուկն ու կատուն,

Ամեն մարդ իրանց տուն,

Ով չգնա իրանց տուն,

Մուկը ընգնի իրանց թթուն:

Ձեզ տուն կա,

Մեզ էլ քուն գա:

Աման, չաման, տաշտ ու մաղ,

Սուփրա-սեղան,

Կլեկեմ իմ քրեղան,

Հայերից վնասվող չլնի,

Թշնամուց էլ մնացող չլնի››[3]:

(Տարբերակ` Ագահ մարդկանցից էլ մնացող չլնի:)

Սույն բանաձևն իր կառուցվածքով երկմաս է: Առաջին մասը խնձորաբաժանման ավանդական երևակայական արարողությունն է, որը բանասացը միտումնավոր փոփոխության է ենթարկել և ստեղծել մի խորամանկ հորինվածք, ըստ որի, փաստորեն, բաժանման ենթակա երեք խնձորն էլ բաժին է հասնում բանասացին (‹‹շատ խոսողին, պատմության պատմողին, ինձ››): Սույն հնարքի արմատները շատ խորն են, ու այն բնորոշ է նաև հարևան ազգերի ասացողական պրակտիկային[4]: Խնձորի բաժանման այս արարողակարգի մեջ պահպանվել է հեքիաթասացին վարձատրելու վաղեմի սովորույթի հեռավոր արձագանքը[5]: Բանաձևի երկրորդ` չափածո հատվածը, իր բնույթով հիշեցնում է մանկական ծաղրերգ: Այս չափածո ավարտը որոշակի նպատակ է հետապնդում` տեղեկացնել ունկնդիրներին, որ հեքիաթն ավարտվել է և տուն գնալու ժամանակն է: Չափածո բանաձևի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այն իմաստաբանական-կիրառական տեսակետից երկմաս է: Չափածոյի առաջին մասն իրենից ներկայացնում է պատկեր-բանաձև, որի կիրառական նպատակը ոչ միայն բացահայտ ասվում է, այլև առաջադրվում է որոշակի պայման` սպառնալիք-զգուշացման տեսքով, որը նպատակաուղղված է ունկնդիրներին հեքիաթապատման լսարանից հեռացնելու համար: Բանաձևի այս հատվածից հետևություն է արվում նաև, որ հեքիաթապատումն իրականացվում է երեկոյան ժամերին, որի եզրափակիչ ակորդն է` ցրվել տներն ու վայելել հանգստացնող քունը: Չափածոյի երկրորդ մասով բանասացը թշնամուց ու ագահ մարդկանցից հեռու մնալ և անվնաս կեցություն է մաղթում ողջ հայ ազգին:

Ներկայումս չափածո ավարտների կիրառումը հազվադեպ երևույթ է, նույնիսկ կարելի է ասել, որ իսպառ վերացել է, մինչդեռ եզրափակիչ բանաձևերը թեև սահմանափակ քանակով, դեռևս շարունակում են կիրառվել:

XX դ. երկրորդ կեսին Տավուշի հեքիաթներում նկատելի է հեքիաթի ավարտը` առանց եզրափակիչ բանաձևի: Օրինակ` ‹‹Ասըմ են, թե ծ(ւկ փռնողին ընգճըփռնուկ են տանըմ, թե.– Քու տղեն էլ մի սիրուն հարս հետը, եկավ››[6] կամ՝ ‹‹Էտ տղեն կյ(լիս ա ու հորիցը հրաժարվըմ ա ու ասըմ ա.– Այլևս ես քու տղեն չեմ: Էսքան պ(նը պիրիլուց եդը, որ տ(ւ ինձ ուրեմը հարգեցիր ոչ, ուրեմը մի խորթ մոր ծրենա ուզըմ ես ինձ բադա տաս, մի տղա ունես, էն էլ ուզըմ ես, որ ուրեմը չը ըլի, լ(վն էն ա` ռհելս քաշեմ, քյն(մ  երգրե երգիր կորչեմ: Ա՛յ տհե ա ըլըմ, իմ բալա››[7]: Վերջին` ‹‹Ա՛յ տհե ա ըլըմ, իմ բալա›› բանաձևով, բանասացը դիմելով ունկնդրին` ամբողջացնում, ամփոփում է իր պատումը: Բանաձևի այս տիպը փոխարինում է ավանդական եզրափակիչ բանաձևին և ավելի գործածական է դառնում: Օրինակ` ‹‹Վերջը տհե ա, ցավըտ տանեմ››[8] կամ ‹‹Ա՛յ էտքան ա ըլել››[9], ‹‹Ապրե՛ք, տրանով էլ վերջ››[10]:

Տավուշի հեքիաթներին բնորոշ են նաև հեքիաթային իրողությունների ու դեպքերի անցողիկության փիլիսոփայական եզրահանգում-բանաձևը, որով ամրագրվում է ունայնության գաղափարը: Օրինակ` ‹‹Անց ա կենըմ քյնըմ››[11]: XX դ. 70–80-ական թվականների բանասացների մոտ նկատելի է ավանդական եզրափակիչ բանաձևերից խուսափելու և հեքիաթի ավարտը  հակիրճ հայտարարելու երևույթը: Օրինակ` ‹‹Ես իմ հեքիաթը պրծա››[12]:

Տավուշի հրաշապատում հեքիաթներն ունեն լավատեսական ավարտ, որոնք հաստատվում են ավանդական կայուն եզրափակիչ բանաձևերով: Տավուշի հեքիաթների եզրափակիչ բանաձևերին բնորոշ են հերոսների նպատակի իրականացումը, երջանիկ հարսանեկան խնջույքը, հերոսների երկարակեցությունը, բարոյախոսական ավարտը, ցանկությունների իրագործման մաղթանքն ունկնդիրներին, բարին` այս և չարն այն աշխարհ ուղղորդելը և այլն: XIX դ. վերջին գրառված հեքիաթներն ավարտվում են մեկից ավելի ավանդական բանաձևերով: Առաջին բանաձևը տարբերակում և ուղղորդում է բարու և չարի դրսևորումները, իսկ երկրորդ բանաձևը բաժանում է խորհրդանշական երեք խնձորը: Օրինակ` ‹‹Տղեն կյալուց հադաղ արնիցը քսըմ ա հոր աչքերը պ(ցըմ: Օխտը օր, օխտը քշեր հրսանիք ա անըմ, իրան տղին էլ շինըմ ա թաքավոր, ասըմ ա. ‹‹Ես պռավել եմ, հիմիկանց դենը տ(ւ թաքավորութին արա››: Խերը ըստի, շառը` ընդի: Ասծանից իրեք խնձոր վե կյ(, մինը` ասողին, մինը` լսողին, մինն էլ` ալամ աշխարքին››[13]: Ակնհայտ է, որ եզրափակիչ երկու բանաձևերը հեքիաթի սյուժեի հետ կապ չունեն և կարող են հանդես գալ ցանկացած հեքիաթի վերջում: Բարին, լավն ուղղորդելով դեպի այս աշխարհը` փորձանքը և չարը բանաձևն ուղարկում են ‹‹ընդի›› (այնտեղ կամ անդին), այս աշխարհից այն կողմ, ‹‹այն աշխարհը››, որտեղ հերոսը հաղթահարել է բազում դժվարություններ ու վերադարձել իր աշխարհը:

Տավուշի հեքիաթներում առկա են նաև չարի և բարու ուղղվածության տեղական ինքնատիպ դրսևորումներ, ինչպես, օրինակ, ‹‹Խերն` ըստի, շառը` Բեջանանց տանը››[14] կամ ‹‹Խերը` ըստի, շառը` Բեջանանց քըթըլամանըմը››[15], կամ ‹‹Խերը մեր քըթըլամանըմը, շառը` մեր թշնամուն››[16]: Գդալամանը բարեկեցիկ, հանգստավետ կյանք խորհրդանշող կենցաղային առարկա է, որի մեջ պահվող գդալներին ուղղված բարի մաղթանքն անուղղակի տարածվում է ունկնդիրների կյանքի ու կենցաղի վրա, միչդեռ, չարը ուղղորդելով դեպի վատահամբավ Բեջանանց տան ու գդալամանի վրա, խոսքի զորությամբ փորձում են կասեցնել ու վնասազերծել չարը և խուսափել նրա հետևանքներից: ‹‹Բեջանանց տունը››, ‹‹Բեջանանց քըթալամանը›› ու ‹‹թշնամին›› հանդես են գալիս նույն հարթության վրա, իրենց նշանակությամբ համարժեք են և զբաղեցնում են եզրափակիչ բանաձևի երկրորդ մասն ու կոնկրետացնում, ավելի առարկայական են դարձնում չարի և փորձանքի կրողներին: Հատկանշական է, որ Տավուշի հեքիաթների եզրափակիչ բանաձևերում մեծ մասամբ խնձորներն  ընկնում են ‹‹ասծանից››, ‹‹ըստանից››: Վերջընթեր բանաձևի խնձորը նույն գործառույթն ունի, ինչ որ հրաշածին հերոսների (աստվածներ) դրախտային այգու  անմահական խնձորը, այն է` երիտասարդություն  և անմահություն պարգևել ուտողին: Անկասկած, անմահական խնձորների` աստվածներին պատկանելու հանգամանքն է պահպանվել Տավուշի բանաձևերի համատեքստում: Բանաձևը ենթադրել է տալիս, որ խնձորը ստացողին երկարակեցություն ու առողջություն է պարգևելու: Հիմնականում խնձորների թիվը կայուն է և բաժանարարն էլ, ավանդույթը պահպանելով, խնձորները բաշխում է լսողին, ասողին և աշխարհին (‹‹ալամ աշխարքին››), սակայն երբեմն բանասացները սիրում են ձևափոխել բանաձևը, ավելացնել խնձորների թիվը և այն բաժանել ըստ իրենց հայեցողության: Օրինակ` ‹‹Ըսծանի թող օխտը խնձ(ր վեր ընգնի, մինը` լսողին, օխտը` ձայնագրողին, քառասունօխտն էլ` ժղովուրթին››[17] կամ ‹‹Ըստանից իրեք խընձոր վեր ընգավ, մինը` ինձ, պառավ կնիկ եմ, ուտեմ սիրտս հովանա, մինը` էս ջահելին, էնքան կյրեց` կուռը բզարեց, մինն էլ ծեզ` ա՛ բալենի ջան››[18]:

Եզրափակիչ բանաձևերի մի տեսակն էլ մաղթանք-բանաձևերն են, որոնք փաստում են հեքիաթի հերոսների կատարված ցանկությունների մասին և նույնը մաղթում ունկնդիրներին: Բանաձևերի այս տեսակը, թերևս, ամենագործածականն ու տարածվածն է: Օրինակ` ‹‹Սրանք հասան իրանց մուրազին, տ(ւք էլ հասնեք ծեր մուրազին››[19] կամ` ‹‹Նհ(նք իրանց մուրազին հասնեն, մենք էլ մեր մուրազին հասնենք››[20], ‹‹Թող նրանք բախտավորվեն իրանց մհար, տ(ւք էլ ծեզ համար բախտավորվեք››[21], կամ` ‹‹Աստված բոլորին էլ առողջ պահի, լ(վ մարդկանց էլ հետը, լսողներին էլ հետը››[22]: Պետք է նշել, որ մաղթանք-բանաձևերը միայն ունկնդիրներին չեն ուղղված: Բանասացները հնարավորինս լայնացնում են մաղթանքի սահմանները և տվյալ հասարակությանն անհրաժեշտ բոլոր ցանկությունները համատեղում մեկ բանաձևի մեջ: Օրինակ` ‹‹Ըստից հետո աշխարհին խաղաղություն ըլի, մահին` թանգություն, հացին` էժանություն, ժողովրդին էլ` կյանք, կարողություն››[23]: Այս բանաձևն ակնհայտորեն ավանդված է առասպելաստեղծ ժամանակներից և կապվում է լուսնային առասպելների ու նաև նորալուսնի աղոթքների հետ[24]: Հեքիաթի հերոսը գնում է այն աշխարհ և այնտեղից վերադառնում վերակենդանացած ու թարմացած, ինչպես նորալուսինը, որը դիտվում է իբրև անդրաշխարհի ավետաբեր, որից բարեբեր նոր լուրեր են հայցվում՝ առատության, խաղաղության, առողջության, կյանքի հարատևման, կենսամիջոցների ապահովման մասին[25]: Նորալուսնի գործառույթը փոխանցվել է հեքիաթի հերոսին և այս պարագայում նրանից ակնկալվող բարեբեր լուրերը վերաճել են հեքիաթային մաղթանք-բանաձևի: Սույն բանաձևային մոդելը նույնությամբ կիրառվում է և՛ հեքիաթում, ինչպես վերը բերված բանաձևում, և՛ աղոթքում: Օրինակ`

Լուսունկիկ ջա՛ն, լուսունկի՛կ, կեցի՛ր,

………………………………………….

Գնացիր քընց ճերմակ հալիվոր,

Դարձուր քընց ջահել թագավոր,

Քու ջիվան կյանքին մատաղ,

Դրախտեն ի՞նչ բերիր խաբար.

Հորս ու մորս հոգուն արքայություն,

Մեղքերիս թողություն,

Հացին էժանություն,

Մահին թանկություն,

Աշխըրքին խաղաղություն[26]:

Իրենց տեսակով ինքնատիպ են այն բանաձևերը, որոնք հաստատում են հեքիաթի հերոսի ‹‹մինչև էսօր›› ապրելու փաստը, որը, ըստ Ռոշիյանուի, բանասացի որոշակի վերաբերմունքն է հեքիաթային հերոսի նկատմամբ, որով նա կրկին փորձում է համոզել, որ կատարված դեպքերը հավաստի են[27]: Նման բանաձևերի օգնությանը դիմում են այն բանասացները, ովքեր հավատում են հեքիաթային իրականությանը և համակրանքով են լցված հերոսի նկատմամբ: Օրինակ` ‹‹Դե մերը էտ ա մահացած էր, հերն էլ մահացել ա: Ախպորտանցը էլ պ(ն չի ասեց, էտ խազնի պլանքի տեղը գիդըմ էր, հանեց պ(ց արավ, վերջապես իրան համար մի շենք շինեց ու սկսեցին ըտեղ ապրիլը, մինչև սօր էլ ապրըմ են››[28] կամ` ‹‹Դե արթեն փողով ա առել, կյլ(ւխը կտրըմ ին էլի, լեզուն ղաքին կարճացավ, տ(ռ(ն մարթ ու կնիկ, մինչև էսօր էլ ապրըմ են››[29], կամ` ‹‹Էկան ապրեցին ըտեղ, մինչև սօր էլ ապրըմ են››[30]: Եզրափակիչ բանաձևերի այս տեսակը ոչ միայն հաստատում է հեքիաթային հերոսների հարատևությունը, այլև անուղղակի առաջադրում է հեքիաթի ժանրի կենցաղավարման շարունակականության գաղափարը:

Եզրափակիչ բանաձևի գեղարվեստական հնարքներից է հեքիաթասացի մասնակցությունը հեքիաթի հերոսների հարսանեկան  խնջույքին և հյուրասիրվելը, որն իր անիրական ու ծիծաղաշարժ ոճով  լիցքաթափող ազդեցություն է թողնում ունկնդիրների վրա և մեկ անգամ ևս հաստատում, որ հեքիաթը հրաշապատում է ու երևակայության արդյունք: Օրինակ` ‹‹Օխտն օր, օխտը քշեր հըրսանիք արին, կերան-խմեցին, ինձ մի բաժակ արաղ չտվին, սհե ղրաղիցը թամաշա արի էլի: Կերան-խմեցին, իրանց հալալ ըլի, հարսը պիրին իրանց տուն››[31]:

Ի տարբերություն հրաշապատում հեքիաթների` իրապատում հեքիաթները մեծ մասամբ ավարտվում են բարոյախրատական եզրահանգում-բանաձևով կամ առած-ասացվածքով` որպես պատումի պատճառահետևանքային շղթայի տրամաբանական ավարտ և կենսափորձով հաստատված փաստ: Օրինակ` ‹‹Տ( փոս ա կըտրըմ, քըցըմ մեչը, ֆըեղը վըր( տալըի ու ասըմ ա. ‹‹Սո՛ւտ ա, բոզը բոզ կըլի, ինչ ջինս ուզըմ ա ըլի, ուզըմ ա իսանի ծըիծ ծըծի, ուզըմ ա` անասունի››[32] կամ` ‹‹Ասըմ ա. ‹‹Ա՛յ, վըերդի քյն(ս, տըհե մահը չորս ղոլտ կտրած ա: Դե՛ ետ տ(ռ, քյն( ծըեր տուն ու լ(վ գյդացի, վըերդի գյ(նք կա, ընդի էլ մահ կա››[33], կամ` ‹‹Աշխարի պ(նը սըհենց կըլի, տ(ւ կիջնես, ես կբարձրանամ››[34], ‹‹Խե՛լք, այո, աշխարքը խելքն ա տիրըմ, բա նոր ե՞ս գիդըմ››[35]:

Տավուշի մեր օգտագործած հեքիաթների եզրափակիչ կայուն բանաձևերի քննությունը ցույց է տալիս, որ դրանք, պահպանելով հայկական հեքիաթային ժառանգությանը բնորոշ կարևորագույն տարրերն ու օրինաչափությունները, միաժամանակ խարսխված են երկրամասի խոսվածքի վրա և առատորեն օգտագործելով խոսվածքի լեզվամիջոցները` ստեղծել են բանաձևերի ինքնատիպ տարբերակներ: Հեքիաթներում պահպանված չափածո ավարտի քննությունը ցույց է տալիս, որ այն նախաբան-սկսվածքի հետ շրջանակի դեր է կատարել նրա համար, օրգանապես կապված չէ հեքիաթի սյուժեի հետ, որն էլ պատճառ է հանդիսացել, որ այն ժամանակի ընթացքում կորցնի իր կենսունակությունը, տարանջատվի նրանից և իսպառ դադարի գոյություն ունենալ որպես հեքիաթային բանաձև:

Եզրափակիչ բանաձևերի ավանդական տեսակները  թեև շարունակում են կենցաղավարել Տավուշի հեքիաթներում, սակայն նկատելի է դրանց կենսունակության կորուստը: Դրանք փոխարինվում են ավելի կարճառոտ ու սեղմ նորահայտ բանաձևերով, որոնք վերջին շրջանում տիրապետող են դարձել: Յուրաքանչյուր բանասաց, կայուն բանաձևի հիմնական կառույցը պահպանելով, յուրովի շտկումներ (հավելում կամ պակասեցում) է անում, որը հանգեցնում է որակական փոփոխությունների:

Տավուշի հեքիաթների եզրափակիչ կայուն բանաձևերն իրենց ինքնատիպությամբ ու տեղական նկարագրով հարստացրել են համահայկական հեքիաթային ավանդական բանաձևերը:

ФИНАЛЬНЫЕ УСТОЙЧИВЫЕ ФОРМУЛЫ

В ТАВУШСКИХ СКАЗКАХ

ЭСТЕР ХЕМЧЯН

Резюме

На анализе финальных устойчивых формул в тавушских сказках выявлены их многообразие и свойства. В тавушских волшебных и бытовых сказках финальным устойчивым формулам свойствены нравоучительные концовки, пожелания осуществления добрых намерений, направления добра в этот и зла в тот свет, распределение падающих с неба символико-сказочных яблок. Обстоятельно расследуются основные группы тавушских устойчивых финальных формул, их структуры, цель применения, использование художественных выдумок и элементов тавушского говора сказочниками. А также исследованы стихотворные концовки тавушских сказок, не связанных с содержанием сказки, а просто подчеркивающих конец повествования и напоминающих слушателям время отхода (удаления). Финальные устойчивые формулы тавушских сказок богатством и самобытностью дополняют общеармянское сказочное наследство.

FINAL STABLE FORMULAS IN TAVUSH TALES

ESTHER KHEMCHYAN

Summary

The diversity and properties of Tavush tales are found in the analysis of their final stable formulas. In Tavush fairy and household tales final stable formulas have preachy endings, wishes of implementation of good intentions, directing of good to this world and evil to the other, distribution of symbolic-tale apples falling from the sky. The major groups of Tavush stable final formulas, their structure and purpose of application, the use of artistic elements and fiction in the storyteller’s Tavush dialect are thoroughly investigated. The verse endings of Tavush tales, not related to the content, but simply emphasizing the end of the tale and reminding the audience the time of leaving (going out) are researched, as well. The final stable formulas in Tavush tales complement with richness and identity all-Armenian tale heritage.

Заметки

[←1]

Э. В. Померанцева. Судьбы русской сказки. М., 1965, с. 91.

[←2]

Տավուշի մարզն ընդգրկում է Խորհրդային Հայաստանի Իջևանի, Շամշադինի և Նոյեմբերյանի շրջաններն ու Դիլիջան քաղաքը` իր շրջակայքով:

[←3]

ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի բանահյուսական արխիվ (այսուհետև` ՀԱԻԲԱ), FFX: 0045,01–0045,01, Ա. Կարապետյան. Նոյեմբերյանի շրջանի ժողովրդական բանահյուսությունը, Նոյեմբերյան, 1961, ‹‹Թաքավըերի իրեք տղեքը››, բանասաց` Մացակ Հակոբյան:

[←4]

Турецкие сказки. М., 1986, с. 145, «Дели-Гюджюк».

[←5]

Հայտնի է, որ բազմաթիվ ազգերի մոտ եղել են մասնագետ հեքիաթասացներ, ովքեր իրենց հացը վաստակել են հեքիաթասացությամբ, հետևաբար, պատումի ընթացքում տարբեր բանաձևերի միջոցով ունկնդիրներին հիշեցրել են վարձատրության մասին:

[←6]

Է. Հ. Խեմչյան. Տավուշ.– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն (այսուհետև` ՀԱԲ), հ. 21, Երևան, 2000, էջ 103, 17 (17), ‹‹Ձկնորսի որդին››:

[←7]

Է. Խեմչյան. Իջևան (Ձորոփոր).– ՀԱԲ, հ. 25, Երևան, 2008, էջ 30, 1 (1), ‹‹Անմահական ճ(ւր պիրող տղեն›› (այս և հետագա բոլոր ընդգծումները մերն են):

[←8]

ՀԱԲ, հ. 21, էջ 116, 22 (22), ‹‹Թաքավորի հրամանը››:

[←9]

ՀԱԲ, հ. 21, էջ 134, 38 (38), ‹‹Կյնգա էշխը››:

[←10]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 149, 36 (36), ‹‹Հորսկանն ու գազաննին››:

[←11]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 192, 57 (57), ‹‹Ֆողի կիտուկն ո՞ւմ կըլխին››, էջ 193, 58 (58), ‹‹Վախկոտի բախտը››:

[←12]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 162, 39 (39), ‹‹Թաքէավորի ախչիկն ու ավազակապետը››:

[←13]

Հայ ժողովրդական հեքիաթներ (այսուհետև` ՀԺՀ), հ. VI, Երևան, 1973, էջ 316, ‹‹Մայիֆ թաքավորի հեքիաթը››:

[←14]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 79, 12 (12), ‹‹Կախարդական մատանին››:

[←15]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 114, 22 (22), ‹‹Որդուն ուրացող մայրը››:

[←16]

ՀԱԻԲԱ, FF VII: 8153,01–8162,00, Վ. Սվազլյան. Իջևանի բանահյուսություն, 1960, ‹‹Արթարութինը քթնվավ››:

[←17]

ՀԱԲ, հ. 21, էջ 109, 18 (18), ‹‹Էրազ հանող տղեն ու թաքավորի բախտը››:

[←18]

ՀԱԻԲԱ, FF IX: 9869,01-9878,00, Ա. Կարապետյան. Նոյեմբերյանի շրջանի ժողովրդական բանահյուսությունից, 1961, ‹‹Օխտը ախպերն ու մի քիրը››:

[←19]

ՀԺՀ, VI, էջ 347, ‹‹Սուլթան Մուրադ թաքավորի հեքիաթը››:

[←20]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 39, 3 (3), ‹‹Պճի հեքիաթը››:

[←21]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 155, 37 (37), ‹‹Կորուստների խանութը››:

[←22]

ՀԱԲ, հ. 21, էջ 59, 7 (7), ‹‹Քառասուն աղջկա հեքիաթը››:

[←23]

ՀԱԻԲԱ, FF VII: 8321,01–8322,00, Ա. Նազինյան. Նոյեմբերյանի շրջանի ժողովրդական բանահյուսություն, 1961:

[←24]

Մ. Աբեղյան. Երկեր, հ. Է, Երևան, 1965, էջ 45, Ս. Հարությունյան. Հայ հմայական և ժողովրդական աղոթքներ, Երևան, 2006, էջ 208, 448:

[←25]

Ս. Բ. Հարությունյան. Հայ առասպելաբանություն, Բեյրութ, 2000, էջ 62:

[←26]

Մ. Աբեղյան. նշվ. աշխ., հ. Է, էջ 45 (աղոթքը գրառել է Գ. Վանցյանը):

[←27]

Н. Рошияну. Традиционные формулы сказки. М., 1974, с. 72–78.

[←28]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 89, 15 (15), ‹‹Թաքավորի պուճուր տղեն էն դունյըմը››:

[←29]

ՀԱԲ, հ. 21, էջ 94, 14 (14), ‹‹Ծկ(ն կյլոխ չի է՛, թաքավորի ախչկա կյլոխ ա››:

[←30]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 87, 14 (14), ‹‹Դև ախչկա շաբիքը››:

[←31]

ՀԱԲ, հ. 25, էջ 72, 10 (10), ‹‹Ջոմշուդն ու Մոմշուդը››:

[←32]

ՀԺՀ, VI, էջ 404, ‹‹Բոզը բոզ կըլի, ուզըմ ա իսանի ծըիծ ծըծի, ուզըմ ա` ասըլանի››:

[←33]

ՀԺՀ, VI, էջ 484, ‹‹Մարթն ու մահը››:

[←34]

ՀԱԲ, հ. 21, էջ 125, 29 (29), ‹‹Աշխարի գործը վըե՞նց կըլի››:

[←35]

ՀԱԲ, հ. 21, էջ 124, 28 (28), ‹‹Ամենաթանկարժեք պ(նը››: