ԱՆՎԱՆԻ ՀԱՅԱԳԵՏԸ

(ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Բաբկեն Հարությունյանի

ծննդյան 70-ամյակի առթիվ)

Անվանի գիտնական, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, Երևանի պետական համալսարանի հայոց պատմության ամբիոնի վարիչ, ԵՊՀ Հայաստանի պատմական աշխարհագրության և քարտեզագրության լաբորատորիայի գիտական ղեկավար Բաբկեն Հարությունի Հարությունյանը բոլորեց ծննդյան 70 և գիտամանկավարժական արդյունաշատ գործունեության 45-ամյակը:

Բ. Հարությունյանը ծնվել է վանեցիների ավանդապահ և ուսումնասեր ընտանիքում` Երևանում, 1941 թ. մարտի 4-ին: 1958 թ. Երևանի Հր. Աճառյանի անվան թիվ 72 միջնակարգ դպրոցը ոսկե մեդալով ավարտելուց հետո նույն տարում ընդունվել է պետհամալսարանի պատմության ֆակուլտետը, որն ավարտել է ժամկետից շուտ` 1962 թ.` գերազանցության դիպլոմով: 1963–1966 թթ. ուսանել է նույն բուհի ասպիրանտուրայում, 1968 թ. պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն` ‹‹Վայոց ձորը հնագույն ժամանակներից մինչև 1045 թ. (պատմա-աշխարհագրական ուսումնասիրություն)›› խորագրով: Գիտամանկավարժական գործունեությանը զուգահեռ` 1972–1977 թթ. սովորել է և գերազանցությամբ ավարտել ԵՊՀ իրավագիտության ֆակուլտետը: Տարիների գիտահետազոտական տքնաջան պրպտումների արգասիք ‹‹Մեծ Հայքի վարչաքաղաքական բաժանման համակարգն ըստ ‹‹Աշխարհացոյց››-ի (արևմտյան և հարավային աշխարհներ)›› դոկտորական ատենախոսությունը պաշտպանել է 1993 թ.:

Պատմաբան Բ. Հարությունյանին բնորոշ է ինչպես թեմատիկ, այնպես էլ ժամանակագրական առումով գիտական հետաքրքրությունների ընդգրկուն շրջանակը: Դրա հիմքում ընկած են պատմաաշխարհագրական նախանձելի գիտելիքները, աղբյուրագիտական ու լեզվագիտական բարձր պատրաստությունը, սուր հիշողությունը և հետազոտական ու վերլուծական անուրանալի ձիրքը: Միայն զարմանալ կարելի է, թե ինչպես է Բ. Հարությունյանին հաջողվում նախորդ հետազոտողների կողմից անտեսված կամ չնկատված անգամ աննշան փաստական նյութը խոսեցնել` կատարելով ուշագրավ իրապատում եզրահանգումներ: Գիտական անաչառությունը և մեր տարածաշրջանի պատմության քաջ իմացությունը Բ. Հարությունյանին զերծ են պահում իսկական գիտնականին խորթ գավառական հայրենասիրությունից, ինչը նրա կարևոր առավելությունն է: Բ. Հարությունյանն ավելի քան 500 աշխատությունների (մենագրություններ, հոդվածներ, քարտեզներ, զեկուցումների թեզիսներ, գրախոսություններ) հեղինակ է: Դրանք նվիրված են հայոց, ինչպես նաև տարածաշրջանի առավելապես հին և միջնադարյան պատմության ու պատմական աշխարհագրության տարաբնույթ հիմնահարցերին: Բ. Հարությունյանը հիմնահարցերը դիտարկել է նոր լույսով` դրանով իսկ իր ավանդը ներդնելով հայ պատմագիտության գանձարանում:

Գիտահետազոտական գործունեության սկզբնական փուլում Բ. Հարությունյանը մեծ ուշադրություն է դարձրել Վայոց Ձորի և Սյունիքի պատմության քննությանը` կատարելով պատմաաշխարհագրական, ժամանակագրական և տեղանվանական բնույթի զգալի ու արժեքավոր ճշգրտում-սրբագրումներ: Հետագայում գիտնականն ընդլայնել է իր գիտահետազոտական աշխատանքների շրջանակը: Վաղ միջնադարյան երկու կարևոր վավերագրերի` ‹‹Գահնամակի›› ու ‹‹Զորանամակի›› հյուսկեն քննությամբ նա ցույց է տվել, որ դրանցից առաջինը ստեղծվել է ոչ թե Սահակ Պարթևի, ինչպես մինչ այդ ընդունված էր, այլ` Խոսրով Գ-ի կողմից` խնդիր ունենալով իրավապես ամրագրել 388 թ. վերամիավորված Մեծ Հայքի թագավորության տարածքային ամբողջականությունը: ‹‹Զորանամակի›› նորովի քննությունը Բ. Հարությունյանին թույլ է տվել ճշտելու հայոց արքունի ու նախարարական զինուժի հարաբերակցությունը, մարդպետական ու մաղխազական գնդերի ռազմուժը և Վիրքն ու Աղվանքը ռազմակալող զորքերի զինուժը: Հայ ժողովրդի կազմավորման հարցը եղել և մնում է գիտնականների ուշադրության կենտրոնում: Անդրադառնալով այդ խնդրին` նա հանգել է այն տեսակետին, որ մեր ժողովրդի կազմավորման համար թթխմորի դեր է կատարել Թորգոմի (Թոգարմա) տեղաբնիկ ցեղախումբը: Անդրադառնալով Հայաստանի և տարածաշրջանի մյուս երկրների մ. թ. ա. VII–VI դդ. պատմությանը` Բ. Հարությունյանը քննել է հայոց հետ սկյութների, մուշկերի, մարերի ու պարսիկների հարաբերություններին և մասնավորապես կարծիք է հայտնել, որ Հայաստանի տարածքն ամբողջությամբ ընդգրկվել է Աքեմենյան Պարսկաստանի ոչ թե XIII և XVIII սատրապությունների մեջ, ինչպես մինչ այդ ընդունված էր, այլ միայն XIII-ում: Իր բազմաքանակ աշխատությունների մեջ գիտնականը նորովի է քննել Արշակունյաց և վաղմարզպանական Հայաստանի վարչաքաղաքական կացությանն ու կառուցվածքին, նախարարության հաստատությանը, արքունի գործակալություններին, հայ եկեղեցու թեմական բաժանմանը նվիրված և այլ հարցեր: Արդյունքում շատ ընդունված դրույթներ կամ հիմնավոր փաստարկվել են, կամ էլ լուսաբանվել ու սրբագրվել արդի հայագիտությանը պատշաճ մակարդակով:

Հայ ժողովրդի հին ու միջնադարյան պատմության ուսումնասիրության բնագավառում լուրջ ներդրում են Բ. Հարությունյանի ‹‹Հայաստանի, հայ-իրանական հարաբերությունների և Առաջավոր Ասիայի հնագույն պատմության մի քանի խնդիրների շուրջ (Ք. ա. VII–VI դարեր)››, ‹‹Աշխարհացոյց››-ը և չորս Հայքերի խնդիրը››, ‹‹Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ ‹‹Աշխարհացոյց››-ի (մասն Ա) մենագրություններն ու այլ ուսումնասիրություններ:

Բ. Հարությունյանը նպատակասլաց զբաղվում է պատմաաշխարհագրական խնդիրներով: Նրա հեղինակությամբ է լույս տեսել ‹‹Հայաստանի պատմության ատլաս››-ը: Դրանում տեղ գտած բազմաթիվ քարտեզներից մի քանի տասնյակը զետեղված են ինչպես Բ. Հարությունյանի խմբագրությամբ ու հեղինակցությամբ լույս տեսած, այնպես էլ դպրոցական այլ դասագրքերում: Նրա խմբագրությամբ ու հեղինակցությամբ է ստեղծվել կոթողային ‹‹Հայաստանի ազգային ատլաս››-ի Բ հատորը: Դրանում զետեղված պատմական քարտեզների գրեթե կեսի, առաջաբանի և քարտեզներին ուղեկցող նյութերի հեղինակը Բ. Հարությունյանն է: Նա նաև ‹‹Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն›› եռալեզու ատլասի հեղինակներից է:

Այնուամենայնիվ, հոբելյարի գիտական պրպտումների առանցքը եղել է հայ պատմաաշխարհագրական մտքի հուշարձան ‹‹Աշխարհացոյց››-ը: Դրա քննությունը գիտնականը կատարել է բազմալեզու աղբյուրագիտական հենքի վրա` վերահաստատելով այն տեսակետը, որ ‹‹Աշխարհացոյց››-ը թվագրվում է V դարով և որ նրա հեղինակը Մովսես Խորենացին է: Ցույց է տվել, որ ըստ ‹‹աշխարհների›› Մեծ Հայքի վարչական բաժանումը I դարի ծնունդ է, որ ‹‹Աշխարհացոյց››-ն արտացոլում է Մեծ Հայքի վարչական բաժանումն ըստ III դ. աշխարհագրերի, իսկ մեզ հասած Մեծ Հայքի նկարագրության մեջ ըստ աշխարհների բաժանումը կրում է V դարի վարչական կացության ազդեցությունը: Բացի այդ, Բ. Հարությունյանը ճշտել է Տիգրանակերտի տեղադրությունը, Նփրկերտի հունարեն արձանագրության թվականը, Մեծ Հայքի թագավորության I–IV դդ. վարչատարածքային բաժանումներն ու վարչաքաղաքական բաժանման համակարգը և այլն: Բացահայտվել է Մեծ Հայքի վարչաքաղաքական համակարգի վրա ավատատիրական հարաբերությունների ու քաղաքական գործոնների ազդեցությունը:

Բ. Հարությունյանն իր գիտական գործունեության ընթացքում մշտապես ուշադրություն է դարձրել Թուրքիայում և Ադրբեջանում պետական մակարդակի վրա դրված` հայոց պատմության անհեթեթության աստիճանի հասնող կեղծարարության բացահայտմանն ու հակազդմանը:

Վերջին տարիներին գիտնականը շոշափելի ավանդ է ներդրել հայոց պատմությունը մատաղ սերնդին ճշմարտացի ու մատչելի հասցնելու գործում: Դա են վկայում նրա խմբագրությամբ ու հեղինակցությամբ լույս տեսած դպրոցական դասագրքերը:

Հոբելյարը նաև սիրված ու ճանաչված դասախոս է: 1969 թ. առ այսօր դասավանդում է մայր բուհում, իսկ 1993–1994 թթ. դասախոսել է նաև Համազգայինի Բեյրութի հայագիտական բարձրագույն հիմնարկում: Հայոց պատմության հանգուցային ու վիճահարույց հիմնախնդիրների շուրջ հաճախ է հանդես գալիս մամուլում և հեռուստատեսությամբ, միջազգային ու հանրապետական գիտաժողովներում: Նրա անմիջական ղեկավարությամբ գիտական աստիճաններ են ստացել ասպիրանտներ կամ հայցորդներ:

Բ. Հարությունյանը հաջողությամբ է զուգակցում գիտամանկավարժական, վարչական ու հասարակական գործունեությունը: Նա 1970–1971 թթ. եղել է ԵՊՀ արտասահմանյան ուսանողների աշխատանքների գծով դեկան, 1983–1985 թթ.` նույն բուհի կուսկոմիտեի քարտուղարի տեղակալ, 1985–1988 թթ.` ‹‹Երևանի համալսարան›› հրատարակչության տնօրեն, 1993–2004 թթ.` ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի դեկան, համատեղությամբ` 1997–2000 թթ.` ԵՊՀ Հայաստանին հարակից երկրների պատմության ամբիոնի վարիչ: 2003 թ. նա ընտրվել է ԵՊՀ Հայոց պատմության ամբիոնի վարիչ և պաշտոնավարում է մինչ օրս, իսկ 2007–2008 թթ. համատեղությամբ վարել է ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս քարտուղարի պաշտոնը: Տարիներ շարունակ նա ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտում գործող գիտական աստիճաններ շնորհող խորհրդի փոխնախագահն է:

Բ. Հարությունյանն արժանացել է Երևանի պետական համալսարանի Ոսկե, նոբելյան մրցանակակիր ‹‹Ալբերտ Շվայցերի›› մեդալների, ‹‹Եկատերինա Մեծ›› և ‹‹Ոսկե արծիվ ոսկի թագով›› գերմանական շքանշանների: 2006 թ. նրան շնորհվել է Մովսես Խորենացու մեդալ: Գիտնականի միջազգային ճանաչման վկայություններից են Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարարության ու ‹‹Ֆուլբրայթի›› հիմնադրամի թոշակներին արժանանալը, ինչպես նաև Բնության և հասարակության մասին գիտությունների միջազգային ակադեմիայի, EuropՊische Akademie der Naturwissenschafften ակադեմիայի և ‹‹Արարատ›› միջազգային ակադեմիայի անդամ լինելը:

ԷԴԻԿ ՄԻՆԱՍՅԱՆ

ԱՐՏԱՇԵՍ ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆ

ՊԵՏՐՈՍ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ