ՄՈՒՐԱԴ ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ. Հայկական վաղքրիստոնեական ճարտարապետությունը, Մոսկվա, ‹‹Ինկոմբուկ›› հրատ., 2010, 400 էջ (87 գծագր. աղյուսակ, 221 գուն. լուս.):

Մուրադ Հասրաթյանի բազմաքանակ և հրատարակության հարուստ աշխարհագրությամբ գիտական աշխատությունների ցանկը համալրվեց ևս մեկ շատ արժեքավոր ուսումնասիրությամբ` ‹‹Հայկական վաղքրիստոնեական ճարտարապետությունը›› գրքով, որը լույս է ընծայվել Մոսկվայում հայերեն և անգլերեն:

Գիրքը բացվում է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդի հայրական օրհնությամբ, դրվատանքի ջերմ խոսքերով ու մաղթանքով` ‹‹Եվ թող որ ‹‹Հայկական վաղքրիստոնեական ճարտարապետությունը›› գիրքը մեր ժողովրդի որդիների սրտերում մի նոր խթան հանդիսանա մեր հայրերի սուրբ ժառանգությունը պահպանելու և սերունդներին հանձնելու համար››:

Աշխատության տիտղոսաթերթին գրված է` ‹‹Նվիրվում է Հայաստանի բոլոր շինարարներին››. այս ընդգրկուն մակագրությունը ևս մեկ անգամ փաստում է, որ միջնադարյան Հայաստանում չի եղել այդպիսի բաժանում` ճարտարապետ և շինարար (ինչպես և, ի դեպ, ճարտարապետ ու քանդակագործ), և մեկ մարդու քանքարով է պայմանավորված եղել շինության մնայուն գեղարվեստական արժեքը:

Գիրքը նվիրված է այն կարևորագույն շրջանին, երբ դրվեց հայկական քրիստոնեական ճարտարապետության հարուստ պատմության կայուն հիմքը. ձևավորվեցին այն բազմաթիվ տիպերը, հորինվածքները, կոնստրուկտիվ տարրերը և դեկորատիվ հարդարանքի միջոցները, որոնց զարգացումը IX–XIV դդ. ծնունդ տվեց ճարտարապետության փայլուն նմուշների: Այս փուլի նշանակությունը պայմանավորված է նաև հայ ժողովրդի գեղարվեստական մտածելակերպի և աշխարհայացքի ձևավորման ու ճարտարապետության մեջ արտահայտման գործոնով: Ինչպես գրում է Մ. Հասրաթյանը, այս գործընթացին մեծապես նպաստեց 405 թ. հայոց գրերի ստեղծումը, ինչի շնորհիվ Հայաստանը կարողացավ պահպանել իր ազգային ինքնությունը: Բնականաբար, հեղինակն անդրադառնում է նաև նախաքրիստոնեական շրջանի նվաճումների կիրառմանը քրիստոնեական ճարտարապետության ստեղծման ամենավաղ շրջանում, ինչը խոսում է շինարարական և ճարտարապետական ավանդույթների ժառանգորդության մասին:

Գրքում մանրամասնորեն ներկայացված են ոչ միայն պաշտամունքային կառույցները` իրենց ճարտարապետական կերպարներով և կոնստրուկցիաներով, շինարարական տեխնիկայով ու դեկորատիվ հարդարանքով, այլև աշխարհիկ շինությունները` բնակելի տներն ու պալատական համալիրները, մեմորիալ կառուցվածքները (դամբարանները, հուշասյուները, կոթողները): Կարևոր է հեղինակի միտքն այն մասին, որ IV–VII դդ. քաղաքացիական կառույցների համար թաղածածկ դահլիճի և բազիլիկայի ձևի կիրառումը, ինչպես և եկեղեցիներում ու պալատներում միևնույն հարդարանքի օգտագործումը ‹‹…ցույց են տալիս պաշտամունքային և աշխարհիկ ճարտարապետության օրգանական միասնությունը, որոնք զարգացել են միաժամանակ և ընդհանուր սկզբունքների հիման վրա` միմյանց անբաժանելի կապված›› (էջ 42–43):

Եկեղեցական շենքերը տրամաբանորեն ներկայացված են ըստ տիպերի. միանավ եկեղեցիներ, եռանավ բազիլիկաներ, գմբեթավոր եկեղեցիներ` թե՛ երկայնական տիպի (գմբեթավոր դահլիճ և գմբեթավոր բազիլիկա), թե՛ կենտրոնագմբեթ: Միանավ եկեղեցիների մի ամբողջ խումբ` սրահ ունեցող եկեղեցիները (հիմնականում` պատմական Տաշիրի հուշարձանները), առաջին անգամ դասակարգված և առանձին խմբով ներկայացված են Մ. Հասրաթյանի կողմից: Ներկայացնելով այս ենթախմբի բոլոր հուշարձանները` իրենց առանձնահատկություններով, հեղինակը նաև բացահայտում է դրանց զարգացման ընդհանուր օրինաչափությունները և համեմատական վերլուծություն է կատարում այլ երկրների նույնատիպ հուշարձանների հետ, ինչը չափազանց կարևոր է հնարավորինս լրիվ պատկերացում կազմելու վաղքրիստոնեական այս հետաքրքիր շինությունների մասին: Թե՛ ընդհանրությունների, թե՛ տարբերությունների ուսումնասիրությունը մեծ նշանակություն ունի յուրաքանչյուր երկրի ճարտարապետության զարգացման ուղու ինքնատիպության բացահայտման համար: Օրինակ` հեղինակը նշում է, որ ‹‹հայկական միանավ եկեղեցիներում, որպես կանոն, ավանդատներն ունեն աբսիդներ և սրահի հետ չեն հաղորդակցվում, մինչդեռ վրացական և սիրիական նմանատիպ հուշարձաններում սրահը և ավանդատունը հիմնականում առանց աբսիդի են, իսկ Վրաստանում շատ դեպքերում մուտքեր կան սրահի հյուսիսային և հարավային կողմերում›› (էջ 16):

Համեմատելով հայկական միանավները Վրաստանի, Կապադովկիայի և Սիրիայի նույնատիպ կառույցների հետ` Մ. Հասրաթյանը նշում է, որ վերոհիշյալ երկրներում հանդիպում են սրահով միանավ եկեղեցիներ և եռաեկեղեցի բազիլիկաներ` արտաքուստ շեշտված աբսիդով, մինչդեռ համանման հայկական հուշարձաններում եկեղեցիների աբսիդները և Ավագ խորանի կողքի ավանդատները ներառված են արտաքին պատերի ուղղանկյուն պարագծի մեջ: Ի դեպ, հեղինակի կողմից առաջին անգամ մասնագիտական գրականության մեջ ներկայացված են նաև արտաքուստ շեշտված աբսիդով միանավ եկեղեցիները, որոնք մինչ այդ Հայաստանին բնորոշ չէին համարվում:

Ճարտարապետական կապերի լուսաբանման տեսակետից հույժ կարևոր են որոշ գիտական աշխատություններում գոյություն ունեցող` IV–VI դդ. ‹‹սիրիական ազդեցության›› խնդրի վերաբերյալ հեղինակի պարզաբանումները: Հասրաթյանը համարում է այդ ազդեցությունը ‹‹որպես օրենք` գերագնահատված››: Ազդեցության տեսակետի հեղինակները իբրև գլխավոր փաստարկ բերում են Երերույքի բազիլիկայի օրինակը, որը, ինչպես գրում է Մ. Հասրաթյանը, ‹‹Հայաստանի շինարարական արվեստում մեկուսի է` մյուս բոլոր հայկական բազիլիկաներն իրենց ճարտարապետությամբ էապես տարբերվում են ինչպես Երերույքից, այնպես էլ սիրիական մյուս նույնատիպ հուշարձաններից: Հայ վարպետների մեծ ավանդը IV–V դդ. հանդիսացավ այն, որ նրանք հարևան երկրների ճարտարապետության նվաճումների օգտագործմանը ստեղծագործաբար էին վերաբերվում` այդ ձևերը և հորինվածքները վերամշակելով տեղական պայմաններին համապատասխան: Իսկ VI դ. երկրորդ կեսից Հայաստանի շինարարական արվեստի պատմության մեջ նոր փուլ սկսվեց, որը նշանավորվեց VII դ. ինքնուրույն հայկական ճարտարապետական դպրոցի ստեղծումով` իր գեղարվեստական սկզբունքներով և շենքերի սեփական տիպերով›› (էջ 43):

Ինչ վերաբերում է կենտրոնագմբեթ եկեղեցիներին, ապա դրանք, հանդես գալով տարբեր ենթատիպերով, մեծ դեր ունեն համանման հուշարձանների ձևավորման գործընթացում` համաշխարհային ճարտարապետության համատեքստով, և գրքում դա հստակորեն ներկայացված է: Մ. Հասրաթյանը հիշատակում է պատմիչների բազմաթիվ տեղեկություններն այն մասին, որ գմբեթը Հայաստանում գոյություն ուներ արդեն IV դ.: Նա հատուկ նշանակություն է տալիս Ագաթանգեղոսի` Էջմիածնի Մայր տաճարի հիմնադրման հետ կապված Գրիգոր Լուսավորչի տեսիլքում գմբեթի նկարագրությանը. ‹‹Չորս սյուների խաչերի վրա զարմանատես կամարներ միմյանց կապվեցին, և դրա վրա գմբեթաձև խորանարդ տեսա›› (էջ 19): Ինչպես արդարացիորեն եզրակացնում է Հասրաթյանը, գմբեթի նկարագրության որոշակիությունը վկայում է իրական օրինակների գոյության մասին:

Անդրադառնալով տիպի զարգացմանը, հեղինակը նշում է, որ խաչագմբեթ եկեղեցիների հետագա զարգացումը Հայաստանում բերեց այդ տիպի հուշարձանների նոր` հետաքրքրական տարբերակի առաջացմանը` միայն մեկ զույգ ենթագմբեթային ազատ կանգնած հենարաններով: Հանրահայտ հուշարձանների հետ մեկտեղ` Մ. Հասրաթյանը վերլուծում է նաև շատ ավելի քիչ ուսումնասիրված, ընդհանրապես չուսումնասիրված և նույնիսկ այսօր արդեն գոյություն չունեցող` միայն գրականության մեջ պահպանված այն եկեղեցիների հորինվածքները, որոնք կարևոր դեր ունեն տվյալ ճարտարապետական տիպի զարգացման գործընթացում: Բոլոր այս տեղեկությունները կարևոր նշանակություն ունեն ոչ միայն վաղքրիստոնեական, այլև զարգացած միջնադարի ճարտարապետության վերլուծության հետ կապված բազմաթիվ խնդիրների լուսաբանման համար:

Գրքում տեղ է հատկացված նաև այնպիսի կարևոր ոլորտի, ինչպիսին է քաղաքաշինությունը: Վաղմիջնադարյան հայկական քաղաքներում մշակված գլխավոր սկզբունքները հիմնարար նշանակություն ունեցան զարգացած միջնադարի նշանավոր քաղաքների ստեղծման գործում:

‹‹Հայաստանի վաղքրիստոնեական ճարտարապետությունը›› գրքի, ինչպես և Մ. Հասրաթյանի այլ ուսումնասիրությունների արժեքն անվիճելի է ոչ միայն փաստերի ճշտությամբ ու հստակ մատուցմամբ, խիստ գիտական մոտեցումով ու վերլուծության համեմատական մեթոդով, այլև ներկայացվող նյութի նորությամբ: Նրա բազմաթիվ մենագրություններում, հոդվածներում և զեկուցումներում մշտապես նոր հուշարձաններ են ներկայացվում, նոր տեղեկություններ են զետեղվում հայ ճարտարապետության մինչև այժմ չլուսաբանված խնդիրների վերաբերյալ, զարգացման նոր օրինաչափություններ են ի հայտ բերվում: Այս երևույթն ակնհայտ է նաև նրա վերջին գրքում. հեղինակը ներկայացնում է վաղմիջնադարյան այն բազմաթիվ հուշարձանները, որոնք գիտական շրջանառության մեջ են դրված, դասակարգված և ըստ ճարտարապետական տիպերի բաժանված ի՛ր կողմից: Ներկայացված նոր նյութերը հիմնված են նաև ինչպես հնագիտական հետազոտությունների, այնպես էլ արտասահմանյան գիտնականների ուսումնասիրությունների վրա:

Մ. Հասրաթյանի չափագրությունների, վերլուծությունների և նկարագրությունների շնորհիվ մասնագիտական շրջանառության մեջ են դրվել այնպիսի վաղմիջնադարյան կարևոր հուշարձաններ, ինչպիսիք են պատմական Տաշիրի միանավ եկեղեցիները, Կարենիսի վանքը, Դդմաշենի, Սարակապի, Մոխրենիսի եկեղեցիները, Ամարասի դամբարանը և ուրիշներ, որոնք ներկայացված են այս գրքում:

Հայկական ճարտարապետության պատմության ուսումնասիրությունների շարքում շատ կարևոր տեղ գրավող այս գրքի գրաֆիկական մասը նույնպես մեծ արժեք է ներկայացնում. մանրամասն գծագրերը, հատակագծերը և կտրվածքները, ինչպես և բարձրորակ լուսանկարները հիանալի լրացնում են մասնագետների և ընթերցող լայն հասարակության համար շատ հետաքրքիր այս գիրքը:

Մեծապես կարևոր է և այն, որ աշխատության տեքստը տպվել է զուգահեռ նույնպես անգլերեն` մատչելի դարձնելով գիրքը նաև օտարալեզու ընթերցողի համար:

ԱՆՈՒՇ ՏԵՐ-ՄԻՆԱՍՅԱՆ