А. Р. ИОАННИСЯН. Неизданные произведения, сост., автор пред. и ком. В. А. Погосян, Ереван, «Гитутюн», 2009, 188 с.

Ա. Ռ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Անտիպ աշխատություններ, աշխատասիրությամբ`

Վ. Ա. Պողոսյանի, Երևան, ‹‹Գիտություն››, 2009, 188 էջ:

ՀՀ ԳԱԱ ‹‹Գիտություն›› հրատարակչությունը պետական պատվերով լույս է ընծայել հայրենական ականավոր պատմաբան, ակադեմիկոս Աբգար Հովհաննիսյանի (1908–1991) անտիպ աշխատությունների ժողովածուն` պատմության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, պատմական գիտությունների դոկտոր Վարուժան Պողոսյանի աշխատասիրությամբ:

Ինչպես նշվում է ժողովածուի առաջաբանում, Ա. Հովհաննիսյանը հոդվածներ տպագրելու հակում չի ունեցել, ուստի և օրինաչափ է, որ ցանկություն չի դրսևորել հրատարակելու միջազգային և համամիութենական գիտաժողովներին ներկայացրած իր ելույթների բնագրերը: Ա. Հովհաննիսյանի արխիվում հայտնաբերելով մի շարք անտիպ աշխատություններ, ինչպես նաև նրա գրչին պատկանող գրավոր կարծիքներ, Վ. Պողոսյանը կատարել է բծախնդիր ընտրություն և սույն ժողովածուի մեջ ամփոփել գիտական կարևորությունն ու այժմեականությունը պահպանած նրա գործերը:

Ժողովածուում ընդգրկված նյութերը ռուսերեն ու ֆրանսերեն են և ուղեկցվում են Վ. Պողոսյանի ծանոթագրություններով: Հաշվի առնելով Ա. Հովհաննիսյանի գիտական հետաքրքրությունները` կազմողը ժողովածուի առաջին բաժնում զետեղել է XVIII-XIX դդ. ֆրանսիական հասարակական մտքի պատմությանը նվիրված հոդվածները և ելույթները, որոնք նվիրված են Ժ.-Ժ. Ռուսոյին, Շ. Ֆուրիեին, բաբյոֆական շարժմանը, ինչպես նաև XIX դ. առաջին կեսի ֆրանսիական սոցիալիստական շարժման վրա XVIII դ. ֆրանսիական հեղափոխության ազդեցությանը:

Ժողովածուի երկրորդ բաժնում ամփոփված են Ա. Հովհաննիսյանի` հայ ժողովրդի XVIII-XIX դդ. պատմությանը նվիրված հոդվածները և ելույթները: Դրանց մի մասում գիտական բարձր մակարդակով քննարկվում են XVIII դ. հայ ազատագրական շարժումների, Արևելյան Հայաստանի` Ռուսաստանին միացման պատմության հիմնահարցերը: Մանրակրկիտ ուսումնասիրելով խորհրդարանական գաղափարների թափանցումն Արևելք, Ա. Հովհաննիսյանը Շահամիր Շահամիրյանի խմբակի գործունեության և 1770–1780-ական թվականներին Մադրասում մշակված սահմանադրության նախագծի մանրակրկիտ վերլուծության հիման վրա հավաստել է, որ այն եղել է Արևելքում ‹‹սահմանադրական-խորհրդարանական բնույթի առաջին քաղաքական ծրագիրը›› (էջ 99): Առավել ևս կարևոր է, որ ժողովածուում զետեղված է նաև այս հոդվածի ֆրանսերեն թարգմանության համառոտ տարբերակը:

Խիստ արդիական ենք համարում Արևելյան Հայաստանի` Ռուսաստանին միացման պատմական նշանակությանը` 1978 թ. Ա. Հովհաննիսյանի տված գնահատականը. ‹‹Մենք երբեք չպետք է մոռանանք, որ 150 տարի առաջ Արևելյան Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին հնարավոր դարձրեց հայ ժողովրդի հետագա սոցիալական ազատագրումը և ազգային վերածնունդը›› (էջ 138):

Որոշակի հետաքրքրություն է ներկայացնում հեղինակի ելույթներից մեկը` նվիրված հայ իրականության մեջ Փարիզյան կոմունայի արձագանքներին, որով նա 1971 թ. հանդես է եկել կոմունայի 100-ամյակի կապակցությամբ Փարիզում գումարված միջազգային գիտաժողովում: Ա. Հովհաննիսյանի հոդվածը մեր պատմագրության մեջ այս թեմային նվիրված միակ ուսումնասիրությունն է:

Մենք, սակայն, ցանկանում ենք առանձնացնել ակադեմիկոս Մկրտիչ Ներսիսյանի կազմած ‹‹Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում›› փաստաթղթերի և նյութերի արժեքավոր ժողովածուի նախնական տարբերակի մասին Ա. Հովհաննիսյանի` դեռևս 1947 թ. գրած կարծիքը, որը ևս նորություն է մեր գիտական հանրության համար: Ի դեպ, Վ. Պողոսյանը հրատարակել է նաև թե( փաստաթղթերի այս ժողովածուի և թե( Ա. Հովհաննիսյանի կարծիքի մասին ակադեմիկոս Վլադիմիր Խվոստովի` արխիվում պահպանված գրավոր արձագանքը: Հաշվի առնելով ժողովածուի լույս ընծայման նախապատմության ուսումնասիրության կարևորությունը, Վ. Պողոսյանը, շարունակելով պրպտումները ‹‹Պատմաբանասիրական հանդեսում››, վերջերս հրատարակել է Մ. Ներսիսյանի անձնական արխիվից դուրս բերված հետաքրքիր փաստաթղթեր, այդ թվում Ա. Հովհաննիսյանին հղած նրա նամակները, որոնք ևս շրջանառության մեջ է դրել առաջին անգամ[1]: Այս վավերագրերը, Ա. Հովհաննիսյանի գրքում տպագրված նյութերի հետ, գիտական կարևորության առումով նպաստում են հայ իրականության մեջ Հայոց ցեղասպանության պատմությանը նվիրված փաստաթղթերի առաջին ստվարածավալ ժողովածուի նախապատմության շուրջ մեր պատկերացումների ընդլայնմանը և հստակեցմանը:

Հետաքրքիր է նաև ժողովածուի երրորդ բաժինը, որտեղ կազմողը հրատարակել է Ա. Հովհաննիսյանի ձեռագիր կամ տպագրված մի շարք աշխատությունների մասին պահպանված գրավոր կարծիքներ: Դրանց հեղինակները խորհրդային այնպիսի ականավոր պատմաբաններ են, ինչպիսիք են ակադեմիկոս Վյաչեսլավ Վոլգինը, պրոֆեսորներ Ալբերտ Մանֆրեդը և Վիկտոր Դալինը: Նպատակահարմար ենք գտնում Ա. Հովհաննիսյանի ‹‹Հեղափոխական-կոմունիստական շարժումը Ֆրանսիայում 1840–1841 թթ.›› մենագրության ձեռագրի մասին Վ. Դալինի կարծիքից կատարել մի հղում, որը պարզորոշ բացահայտում է գրքի հեղինակի` իբրև ֆրանսիական հասարակական մտքի պատմության խոշորագույն մասնագետի կշիռը. ‹‹Շատ կարևոր կլիներ ապահովել դրա (գրքի – Մ. Կ.) թարգմանությունը ֆրանսերեն լեզվով: Ֆրանսիացի պատմաբանները դրանից շատ նոր բաներ կիմանային: Այս գրքի լույս ընծայումը ցույց կտար խորհրդային պատմագիտության գերազանցությունը Ֆրանսիայի և նրա սոցիալական մտքի պատմության ուսումնասիրության ասպարեզում›› (էջ 171):

Ժողովածուի այս բաժնում զետեղված են նաև Ա. Հովհաննիսյանին ուղղված` խորհրդային անվանի պատմաբաններ ակադեմիկոս Նիկոլայ Դրուժինինի, պրոֆեսոր Անատոլի Ադոյի անձնական նամակները, որոնցում տրվում են նրա ‹‹Կոմունիստական գաղափարները Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության տարիներին›› մենագրության գիտական բարձր գնահատականները: Հետաքրքրական է ակադեմիկոս Եվգենի Տարլեի նամակը, որտեղ նա շատ բարձր կարծիք է հայտնել Ա. Հովհաննիսյանի հայ ազատագրական շարժման պատմության գրքի մասին. ‹‹Հենց նոր ստացա ‹‹Ռուսաստանը և հայ ազատագրական շարժումը XVIII դարում›› ձեր աշխատությունը: Արդեն հպանցիկ իսկ ծանոթությունը թողնում է շատ հետաքրքիր և պատկառելի աշխատության տպավորություն: Կկարդամ այն անհապաղ›› (էջ 172):

Դրանք բոլորը, ինչպես նաև Ա. Հովհաննիսյանի` Ա. Մանֆրեդի գիտական հարուստ ժառանգության մասին գրած կարծիքը (էջ 75-78)` վերջինիս թեկնածությունը հետմահու ԽՍՀՄ պետական մրցանակի ներկայացնելու առիթով, վկայում են Ֆրանսիայի պատմությամբ զբաղված խորհրդային պատմաբանների գիտական սերտ համագործակցության ու բարեկամության մասին:

Կարելի է միայն ողջունել սույն ժողովածուի լույս ընծայումը, որը Վ. Պողոսյանն իրականացրել է իրեն բնորոշ բարեխղճությամբ, բծախնդրությամբ և գիտական բարձր պատասխանատվությամբ:

ՄՀԵՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Заметки

[←1]

Վ. Ա. Պողոսյան. ‹‹Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում›› փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածուի լույս ընծայման նախապատմության շուրջ (ակադեմիկոս Մկրտիչ Ներսիսյանի ծննդյան 100-ամյակի առիթով).– ՊԲՀ, 2010, -1, էջ 234-244: