ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՎԻՇԱՊԱՄԱՐՏԻ ԵՐԿՈՒ ՀԱԿԱԴԻՐ ԿԵՐՊԱՐՆԵՐ

ԱՐՄԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

1. Ագաթանգեղոսի մոտ (¢ 127) Տրդատ արքայի խոսքում ասվում է` ‹‹քաջութիւն հասցէ ձեզ ի քաջէն Վահագնէ››: Ուրեմն, քաջը Վահագնի մակդիրն է` նա է երկրային քաջերի դիցաբանական անձնավորումը և առաջնորդը: Իսկ քաջերը միայն քաջ ռազմիկները չեն: Այդպես է կոչվում և առասպելական արարածների մի ամբողջ դաս, նոր հայերեն` քաջքեր[1]: Բանահյուսական պատկերացումները միարժեք չեն, և քաջքերը, շատ առումներով, կարծես նույնական են վիշապներին ու չար ոգիներին` չարքերին: Բայց հնում այդպես չի եղել: Եղած նյութի հիման վրա հնարավոր է հետևյալ վերակազմությունը:

Հնդեվրոպական հասարակություններում էական դեր են կատարել սովորաբար գերմանական Männerbund տերմինով կոչվող, իրենց աստծու և իրար հետ երդումով կապված որսորդ-ռազմիկների ծիսական հրոսակախմբերը, որոնց վայրի, դիվական հատկանիշներ են վերագրվել: Սրանց առասպելաբանական արտացոլումներն են, օրինակ, հնդկական Ինդրա և Ռուդրա աստվածների հետևորդ մարուտները և ռուդրաները, սկանդինավյան Օդինի անդրաշխարհիկ զորքը՝ էյնհերիները, իռլանդական Ֆիննի որսորդ-ռազմիկների խումբը՝ ֆիանան և այլն[2]: Մեծագույն Քաջը` Վահագնը, պիտի լիներ առասպելական քաջ(ք)երի աստվածային առաջնորդը (ինչպես, ասենք, Ռուդրան` ռուդրաների)[3]:

Վահագնը կռվում-հաղթում է վիշապներին (Խորենացի Ա. լա) և նրա մակդիրն է վիշապաքաղ (Ագաթանգեղոս, ¢ 809): Ուրեմն, առաջին Քաջը և նրա հետևորդ քաջերը վիշապների հակառակորդներն են[4]: Ապա, վիշապներին հաղթել-սպանել են ‹‹քաղելով››: Իրոք, հին ու նոր ժողովրդական լեզվում վիշապամարտը պատկերացվում է որպես վիշապներին ներքևից` երկրից երկինք քաշել-հանելու գործողություն[5]: Ընդհանրապես, վիշապամարտը հիմնականում կենտրոնացած է ամպրոպի աստծու շուրջը, բայց և այնպես այն բնորոշ է նաև այլ աստվածների ու աստվածությունների, որոնք, այդ դեպքում, համադրվում են ամպրոպի աստծու հետ: Վահագին հաճախ ամպրոպային հատկանիշներ են վերագրում, բայց նա, դատելով եղած նյութից, ունեցել է նաև արևային աստծու հատկանիշներ[6]: Որպես արևային հնագույն վիշապամարտի մի ուշ բանահյուսական անդրադարձ ներկայացնենք Գ. Սրվանձտյանցի գրառումը. ‹‹Վանա պառավներուն մեկ վեպը կա թե` վիշապը երբ հազար տարեկան լինի, շատ սարսափելի կը մեծնա. հրեշտակները երկինքեն կիջնեն, շղթայով կը կապեն ու կը քաշեն վեր, այնքան կբարձրացընեն մինչև արևուն մոտ հանելով, ուր կիզիչ հուրը կը վառե ու մոխիր կը դարձնե զայն››[7]: Ըստ համընդհանուր առասպելաբանական պատկերացումների` երկինքը և բարձունքները բնակեցված են երկնային աստվածներով ու աստվածություններով, երկիրը` մարդկանցով ու կենդանիներով, իսկ ստորին աշխարհը` անդրաշխարհի աստվածություններով, օձերով, վիշապներով, հրեշներով և այլ քթոնիկական արարածներով: Մասիսը, ըստ առասպելների, բնակեցված է քաջքերով ու վիշապներով (կամ սրանց նույնական վիշապազուններով): Սրանցից վիշապները, ակնհայտորեն, պիտի տեղայնացվեն ներքևում: Հայոց հնագույն վեպում (‹‹Վիպասանք››) Արտաշես արքան, անիծելով իր որդի Արտավազդին, ասում է (Խորենացի, Բ. կա).

Եթե դու յորս հեծցիս,

յԱզատն ի վեր ի Մասիս,

զքեզ կալցին քաջք, տարցին

յԱզատն ի վեր ի Մասիս.

անդ կայցես, և զլոյս մի տեսցես:

Դատելով Խորենացու մոտ բերված Գողթան երգիչների երգած հատվածներից, Արտաշեսի մշտական մակդիրն է եղել քաջ (մեկ անգամ էլ կոչվում է արի)[8]: Հատկանշական է նաև, որ Արտավազդին քաջքերը բռնում են որսի գնալիս, ինչը հիշեցնում է գերմանական առասպելական Männerbund-ի տիպական մի դրվագը` ‹‹վայրի որսը››[9]: Արտավազդը երկակի կերպար է, և՛ դրական, և՛ բացասական հատկանիշներով`[10] նա իր մեջ ամփոփում է և՛ վիշապամարտիկի և՛ վիշապի հատկանիշներ: Բայց նրա նախնական կերպարը բացասական է` նա դև-վիշապ է, իրանական առասպելաբանության մեջ Դեմավենդ լեռանը շղթայված Աժի Դահակայի հայկական համապատասխանությունը[11]: Նրան անիծում է ‹‹քաջ›› Արտաշեսը, ինչի հետևանքով նրան կործանում են քաջքերը: Վերջիններս, նրան վերացնելու համար, տանում են վեր` դեպի լեռան գագաթը, որտեղից նա պիտի նետվի ցած ու շղթայված պահվի Մասիսի վիհում, մի քարայրի մեջ: Այստեղ, ուրեմն, քաջքերը համապատասխանում են Սրվանձտյանի գրառած լեգենդի հրեշտակներին, այսինքն` երկնային էություններին: Մյուս կողմից, հատկանշական է, որ երբ Արտավազդը կռվում է վիշապների դեմ` այսինքն, հանդես է գալիս վիշապամարտիկի դերում, ինքն է անվանվում ‹‹քաջ›› (Խորենացի, Ա. լ, Բ. ծա): Այսպիսով, նրա շղթայում-արգելումը Մասիսի քաջքերի կողմից կարող է նույնացվել (քաջ) Վահագնի և վիշապների հակադրությանը: Առկա է միայն իրադրության որոշակի շրջված պատկեր: Մի դեպքում միայնակ Քաջը` Վահագնն է կռվում-հաղթում բազմաթիվ վիշապներին, մյուսում` երբ քաջ Արտաշեսն անիծում է Արտավազդին, բազմաթիվ քաջ(ք)երը հաղթում-շղթայում են այդ միայնակ ‹‹վիշապային›› հերոսին:

Քաջ Վահագն

վիշապներ

Քաջ Արտաշես, քաջքեր

‹‹վիշապային›› Արտավազդ

Ըստ եղած լավագույն մեկնաբանության, քաջ բառի նախնական իմաստն է ‹‹լավ, ընտիր››, որից զարգացել են մյուս նշանակությունները: Այդպես են կոչվել և դևերն ու ոգիները` մեզանե լավեր[12]: Ընդ որում, քաջ ‹‹լավ, ընտիր›› բառի համար ընդունված ստուգաբանություն դեռևս չի առաջարկվել: Հաշվի առնելով վերևի քննարկումը, բառի ծագումը կարող է փնտրվել հնդեվրոպական ռազմիկների խմբերին առնչվող հասկացությունների շրջանակներում:

Հնդեվրոպական համատեքստում հայկական Վահագնին առավել մոտ կերպարը հնդկական ամպրոպի աստված Ինդրան է: Ինդրան իր հիմնական առասպելում հաղթում է Վրտրա օձ-վիշապին և այդ պատճառով հաճախ կոչվում է Vṛtrahan ‹‹Վրտրային սպանող›› մականունով. այդպես է կոչվել նաև այն, ինչ հաղթական է իր բնույթով` օրինակ, Ագնի, Սոմա, Սարասվատի աստվածները: Այս կերպարի իրանական զուգահեռներն են ավեստ. Vərəθraγna-Ý, հին պրսկ. *Varθragna-Ý կամ *Vṛθragna-Ý, պարթև. *Varhragn-ը, որից է ծագում հենց Վահագն անունը[13]: Ապա, վաղուց ի վեր նկատված է, որ ‹‹Վահագնի երգի›› լավագույն, ակներև զուգահեռներն ի հայտ են գալիս հնագույն հնդկական հիմներում` Վեդաներում[14]: Իսկ Վահագնի ուղեկցորդ քաջերի լավագույն զուգահեռները մարուտները և ռուդրաներն են (սրանք երկուսն էլ հաճախ հանդես են գալիս որպես Ինդրայի զորքեր):

‹‹Ռիգվեդայում›› Ինդրան և մարուտները բազմիցս կոչվում են sva- ‹‹ինքն-›› նախածանցով կազմված ածականներով, օրինակ` svayuh, svarāj, svayaśastarah, svakshatra, stavatas, svabhānu, svapati: Սրանցից առավել հետաքրքիրն է swadhā-ն, որին վերագրում են հետևյալ նշանակությունները` ‹‹որակ, բնույթ, սեփական կամք››[15]: Ռիգվեդայում այն ի հայտ է գալիս մոտ վաթսուն անգամ, որոնց մեկ երրորդը` Ինդրայի կամ մարուտների վերաբերյալ: Ակնհայտ է, որ Ինդրայի և մարուտների swadhā-ն ռազմական է: Հնդեվրոպական համատեքստում svadhā-ն մեկնաբանվում է ըստ *swe- ‹‹սեփական, յուրային›› + *dheH- ‹‹դնել, հաստատել›› արմատների: Այս բառին, ի թիվս այլոց, նաև ‹‹տոհմակիցների խումբ›› նշանակությունն է վերագրվում, որի ստուգաբանական զուգահեռն է լատ. sodalis-Á` ‹‹ընկեր, խմբի անդամ››, այսինքն` ‹‹յուրային, ազգակից››[16]: Վերոհիշյալ տերմինները հիշեցնում են հայ. քաջ-ի տարբեր իմաստները` ‹‹լավ, ընտիր››, ‹‹մարուտների տիպի դիցաբանական ռազմիկների դաս››, ապա և նրանց հատկանիշը` ‹‹արի, խիզախ››:

Հնդեվրոպական *sw-Ý հայերենում կանոնավոր կերպով դառնում է ք (հմմտ. oրինակ քուն < *swopno-): Ըստ այդմ, քաջ տերմինը կարող է մեկնաբանվել որպես հնդ. swadhā-յի մի զուգահեռը (թերևս *-y- պարունակող ածանցով, ինչի հետևանքով վերջին բաղաձայնը քմայնանալով վերածվել է ջ-ի): Մյուս կողմից, հայերենում դժվար է բացատրել բառի ա ձայնավորը: Տեսականորեն կարելի է պատկերացնել, որ քաջ-ը հնագույն փոխառություն է հին հնդկական մի բարբառից (ասենք` ‹‹միջագետքյան››, կամ ‹‹միտաննիական արիացիների›› լեզվից), որտեղ dh-ն ընկալվել է, կամ հետագայում դարձել է ջ, իսկ բառավերջի հիմքը դարձել-ի[17]:

2. Վիշապը իրանական փոխառություն է: Որոշ հանգամանքներ թույլ են տալիս պարզել և ստուգաբանել վիշապի հին հայկական անվանումները: Օձ-վիշապի հնդեվրոպական անունը, կարծում են, կոդավորվել է *wel- արմատով[18]: Սրա հայկական արտացոլումներից մեկն է ազգածին ավանդության Գեղամ անունը (*wel-ի հայկական կանոնավոր արտացոլումն է գեղ-, հմմտ. և վիշապ քարակոթողների կուտակումը հատկապես Գեղամա լեռներում, Գեղի ամրոցի մոտ)[19]: ‹‹Վիպասանքում›› այդ անունը չկա: Վիշապային բանակի` Աժդահակի ժառանգ վիշապազունների առաջնորդն է Արգավանը, որին Խորենացին նույնացնում է պատմական համարվող Արգամի հետ (Բ. ծա): Նա է, որ Աժդահակից հետո հանդես է գալիս առասպելական վիշապի դերում:

Վիշապային մյուս կերպարն է, ինչպես ասվեց, Արտավազդը: Պատմվում է, թե նա ‹‹արգելեալ›› է Մասիսի մի այրում (Խորենացի, Բ. կա, Եզնիկ, Ա. իե, որին հետևում է նաև Վարդան Արևելցին): Ընդհանրապես, առասպելական վիշապը պատկերացվել է որպես ջրարգել օձ-հրեշ: Հնդկական առասպելաբանության մեջ Ինդրայի հակառակորդ Վրտրա օձ-վիշապի անունն իմաստավորվում է ուղղակի որպես ‹‹արգելք››, և Ինդրայի Vṛtrahan մակդիրն էլ, այսպիսով, նշանակում է ‹‹արգելք կործանող››: Հայկական էպոսում ևս, ինչպես և ողջ բանահյուսության մեջ, վիշապը ջրարգել է[20]: Հաշվի առնելով վաղնջական առասպելա-բանաստեղծական լեզվի առանձնահատկությունները, կարելի է կարծել, որ Արտավազդի ‹‹արգելեալ›› լինելը կոդավորում է նրա վիշապային էությունը:

Վիշապազունների առաջնորդի Արգամ / Արգաւան անունը համահունչ է արգել ‹‹արգելք, խափանարար, խոչընդոտ›› բառի արգ- արմատին (հնդեվրոպական *ark-): Ազգածին ավանդության ամենառազմական հերոսն է Արամ նահապետը` ամպրոպի աստծու վիպական ժառանգը[21], որի ամենաառասպելական հակառակորդը տեղայնացվում է Կեսարիայի տեղում, Արգայոս / Արգեոս լեռան շրջանում: Այս անվանումը, անկախ իր իրական ստուգաբանությունից, ևս համահունչ է Արգավան / Արգամին (առասպելաբանության մեջ աշխարհագրական օբյեկտը հաճախ կոչվում է իր տեղում պարտված հրեշի անունով): Կարելի է կարծել, որ արդեն Արամ նահապետի առասպելում հերոսի հակառակորդը կապվել է արգ- արմատին: Այդ դեպքում, պետք է ենթադրել, որ Արգաւան անունը վիշապի այդ հին կոչման կամ մակդիրի իրանական նմանահունչ ձևերով փոխարինելու արդյունք է (Արգավան / Արգամը ծագումով մարացի է համարվում)[22]: Իսկ Արգամ ձևը հիշեցնում է ազգածին ավանդության հերոսների անունները` Արամ, Գեղամ, որտեղ նույնիսկ օտար անունները արհեստականորեն համապատասխանեցվել են նրանց, հմմտ. Շամիրամ, Բարշամ (ծագում են, համապատասխանաբար, օտարալեզու Շամուրամմատ և Բաալշամին ձևերից): Այսպիսով, Արգամ անունը կարող է կազմված լինել այն նույն սկզբունքով, ինչ հնդեվրոպական օձ-վիշապի անվան մյուս հայկական արտացոլումը` Գեղամը[23]:

Արգամ / Արգաւան անունն արդեն համադրվել է ‹‹Բառգիրք հայոցի›› արգաղայ ‹‹օձ›› բառին: Վերջինս կարող է մեկնաբանվել որպես արգել-ի մի տարբերակ, հնդ. Վրտրա հրեշի անվան մի զուգահեռ: Մյուս կողմից, արգաղայ ‹‹օձը›› անբաժանելի է թվում հունարեն անհայտ ծագման argēs, argas ‹‹մի տեսակ օձ›› բառից[24]:

ÐÝ¹»íñáå³Ï³Ý ³é³ëå»É³µ³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç *Harg’- ‹‹ëåÇï³Ï, ÷³ÛÉáõÝ›› ³ñÙ³ïÁ Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë ï³ñµ»ñ Ñ»ñáëÝ»ñÇ ³ÝáõÝÝ»ñáõÙ (ûñÇÝ³Ï, ÑáõÝ. ²ñ·áë, ÑÝ¹. ²ñçáõÝ³): Ð³×³Ë ³Û¹ Ï»ñå³ñÝ»ñÁ Ñ³Ï³¹ñí³Í »Ý ÉÇÝáõÙ ‹‹ë¨›› Ñ»ñáëÝ»ñÇÝ: ²Û¹ ³é³ëå»ÉÝ»ñÇ ïÇå³Ï³Ý ÙÇ ûñÇÝ³Ï ¿ ÑÝ¹Ï³Ï³Ý ä³ñ³ßáõé³Ù³ÛÇ (‹‹Ï³óÇÝáí è³Ù³››, *rē-mo- ‹‹ë¨, Ùáõ·›› ³ñÙ³ïÇó) Ñ³ÕÃ³Ý³ÏÁ ²ñçáõÝ³ Î³ñï³íÇñÛ³ÛÇ ¹»Ù (Ø³Ñ³µÑ³ñ³ï³ III, 115-116): ²ñ³ÙÇ ÏéÇíÁ ²ñ·³Ûáë É»é³Ý ßñç³ÝáõÙ ¹Çïí»É ¿ ³Û¹ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, ÁÝ¹ áñáõÙ, ²ñ³Ù ¨ ²ñ·³Ûáë ³ÝáõÝÝ»ñÁ Ñ³Ý·»óíáõÙ »Ý Ñ»Ýó ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý ÑÇßÛ³É ³ñÙ³ïÝ»ñÇÝ: ìÇß³åÝ»ñÇ ³é³çÝáñ¹Ç ²ñ·³Ù / ²ñ·³í³Ý ³ÝáõÝÁ ¨ë ÑÇß»óÝáõÙ ¿ ³Ûë *Harg’- ‹‹ëåÇï³Ï›› Ñ»ñáëÇÝ, áñÇÝ Ñ³×³Ë íÇß³å³ÛÇÝ Ñ³ïÏ³ÝÇßÝ»ñ »Ý í»ñ³·ñí»É[25]: ´³Ûó, ²ñ·³Ûáë É»éÁ Ð³Û³ëï³ÝáõÙ ã¿, ³ÛÉ Î³å³¹áíÏÇ³ÛáõÙ, ¨ ³ÛÝ Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ³ÝáõÝ ã¿, ³ÛÉ ·³ÉÇë ¿, Ñ³í³Ý³µ³ñ, Ë»Ã³Ï³Ý Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñÇó (Ë»Ã. Harga, ÝáõÛÝ ‹‹ëåÇï³Ï›› ³ñÙ³ïÇó)[26]: *Harg’-Ç Ï³ÝáÝ³íáñ Ñ³Û»ñ»Ý ³ñï³óáÉáõÙÝ ¿ ³ñÍ-, ÑÙÙï. ³ñÍ³Ã, ³ñÍ³Í»Ù ¨ ³ÛÉÝ[27]: ºÃ» ²ñ·³í³Ý / ²ñ·³Ù ³ÝáõÝÁ ·³ÉÇë ¿ ‹‹ë¨Ç ¨ ëåÇï³ÏÇ›› ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý ³é³ëå»ÉÇó, ³å³ ³ÛÝ Ñ³Ý·áõÙ ¿, Ç í»ñçá, ÙÇ ‹‹Ï»ÝïáõÙ³ÛÇÝ›› É»½íÇ (ÑÙÙï. Ë»Ã. Harga):

²ÛëåÇëáí, ÑÝ³ñ³íáñ ¿ å³ïÏ»ñ³óÝ»É, áñ ²ñ·³Ù / ²ñ·³õ³ÝÁ ³éÝãí»É ¿ ³ñ·(»É)- ³ñÙ³ïÇ Ñ»ï, ëïáõ·³µ³Ýáñ»Ý, Ï³Ù ·áÝ» »ñÏñáñ¹³ÛÇÝ Ï»ñåáí ÇÙ³ëï³íáñí»É ³Û¹ ³ñÙ³ïáí, ÇÝãÁ ÙÇ³Ý·³Ù³ÛÝ Ñ³ëÏ³Ý³ÉÇ ¿ ³é³ëå»É³Ï³Ý úÓ-íÇß³åÇ áñå»ë ‹‹³ñ·»Éù›› ÁÝÏ³ÉÙ³Ý å³ñ³·³ÛáõÙ:

ÄÂÀ ÏÐÎÒÈÂÎÑÒÎßÙÈÕ ÎÁÐÀÇÀ

ÀÐÌßÍÑÊÎÃÎ ÄÐÀÊÎÍÎÁÎÐ×ÅÑÒÂÀ

ÀÐÌÅÍ ÏÅÒÐÎÑSSÍ

Ðåçþìå

1. Ñëîâî k‘aĵ (êàäæ) «ëó÷øèé, õðàáðûé» áûë ýïèòåòîì áîãà âîéíû Âààãíà. Êàäæàìè íàçûâàåòñÿ òàêæå ãðóïïà äóõîâ, êîòîðûå â äðåâíîñòè äîëæíû áûëè áûòü ïîñëåäîâàòåëÿìè áîãà Âààãíà. Êàäæè ñðàâíèâàþòñÿ ñ ìàðóòàìè è ðóäðàìè, ïîñëåäîâàòåëÿìè áîãà Èíäðû â èíäèéñêîé ìèôîëîãèè. Ñëîâî êàäæ ýòèìîëîãè÷åñêè ñðàâíèìî ñ èíäèéñêèì swadhā, ýïèòåòîì ìàðóòîâ.

2. Â àðìÿíñêîé ìèôîëîãèè Çìåé-âèøàï ïðåãðàæäàåò êîñìè÷åñêèå âîäû. Ýòîò îáðàç èçâåñòåí è ó äðóãèõ íàðîäîâ – íàïðèìåð, â èíäèéñêîé ìèôîëîãèè Çìåé, ïðîòèâíèê áîãà Èíäðû, íàçûâàåòñÿ Âðèòðà – «çàòîð, ïðåãðàäà». Â äðåâíåì ýïîñå «Âèïàñàíê» ñîïåðíèêîì ãåðîåâ âûñòóïàåò äðàêîíèä Àðãàâàí/Àðãàì. Ýòî èìÿ, íåçàâèñèìî îò ðåàëüíîé ýòèìîëîãèè, ìîãëî îñìûñëÿòüñÿ â ñâÿçè ñ àðìÿíñêèì êîðíåì arg(el)- «çàòîð, ïðåãðàäà».

TWO OPPOSING FIGURES OF ARMENIAN DRAGON-FIGHTING

ARMEN PETROSSYAN

Summary

1. The word k‘aĵ “best, brave“ was the epithet of the Armenian war god Vahagn. Also, the same term designates a group of (evil) spirits, which in antiquity would have been regarded as the followers of Vahagn. The k’aĵs have been compared with the Maruts and the Rudras, the followers of the god Indra in Indian mythology. Their name may be etymologized in connection with Ind. swadhā, epithet of the Maruts.

2. In Armenian mythology, the Serpent-Vishap blocks the cosmic waters. This figure is known in other traditions as well, e.g., in Indian mythology, the Serpent, adversary of Indra, is called Vrtra – “barrier, obstacle.“ In the ancient epic Vipasank‘, Argawan/Argam the dragonid figures as the adversary of the heroes. This name, regardless of its real etymology, might have been conceptualised by Arm. arg(el)- “barrier, obstacle.“

Notes

[←1]

ø³çù»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë Ô. ²ÉÇß³Ý. ÐÇÝ Ñ³í³ïù Ï³Ù Ñ»Ã³Ýáë³Ï³Ý ÏñáÝù Ñ³Ûáó, ì»Ý»ïÇÏ, 1895, ¿ç 191-197, Ø. ²µ»ÕÛ³Ý. ºñÏ»ñ, Ñ. ¾, ºñ¨³Ý, 1975, ¿ç 85-89, Ñ. À, ºñ¨³Ý, 1985 ¿ç 193-196, Ë. À. Àáðààìÿí. Ïåðâîáûòíûé ïðàçäíèê è ìèôîëîãèÿ. Åðåâàí, 1983, ñ. 143–146.

[←2]

ÐÝ¹»íñáå³Ï³Ý Männerbund-Ç í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë K. Kershaw. The One-eyed God: Odin and (Indo-) Germanic Männerbünde.– Journal of Indo-European Studies. Monograph Number 36. Washington D.C. 2001. ø³çù»ñÇÝ Ù³ñáõïÝ»ñÇ áõ ÝÙ³Ý Ï»ñå³ñÝ»ñÇ Ñ»ï Ñ³Ù»Ù³ï»É ¿ Ø. ²µ»ÕÛ³ÝÁ. ï»°ë Ø. ²µ»ÕÛ³Ý. ºñÏ»ñ, Ñ. ¾, ¿ç 85–89:

[←3]

ÐÝ¹»íñáå³Ï³Ý Männerbund-Ç Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ³é³ëå»É³µ³Ý³Ï³Ý ³ñï³óáÉáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë ². ä»ïñáëÛ³Ý. Ð³Ûáó ³½·³Í³·Ù³Ý Ñ³ñó»ñ ³í³Ý¹³Ï³Ý ïíÛ³ÉÝ»ñÇ ùÝÝáõÃÛ³Ý ÉáõÛëÇ ï³Ï.– ä´Ð, 2003, 2, ¿ç 190-198: Ð»ï³ùñùÇñ ¿, áñ áõñ³ñï³Ï³Ý ¹Çó³ñ³ÝÇó ¿É Ñ³ÛïÝÇ »Ý ·»ñ³·áõÛÝ ³ëïí³Í Ê³É¹ÇÇ, ³Ùåñáå³ÛÇÝ Â»Ûß»µ³ÛÇ ¨, Ã»ñ¨ë, ³ñ¨Ç ³ëïí³Í ÞÇíÇÝÇÇ ½áñù»ñÁ. ï»°ë ê. ÐÙ³Û³ÏÛ³Ý. ì³ÝÇ Ã³·³íáñáõÃÛ³Ý å»ï³Ï³Ý ÏñáÝÁ, ºñ¨³Ý, 1990, ¿ç 29:

[←4]

Ð³ïÏ³Ýß³Ï³Ý ¿, áñ ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý ³é³ëå»ÉÝ»ñáõÙ ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý íÇß³å³Ù³ñïÇÏ Ñ»ñáëÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ÏáãíáõÙ »Ý ù³ç-ÇÝ ÑáÙ³ÝÇß *Hner- ‹‹³éÝ³Ï³Ý, ³ñÇ›› Ù³Ï¹Çñáí. ï»°ë A. Petrosyan. The Indo-European *H_2ner(t)-s and the Danu Tribe.– Journal of Indo-European Studies. Vol. 35, 2007, 3 & 4; ². ä»ïñáëÛ³Ý. Ð³ÛÏÇ ¨ ´»ÉÇ ³é³ëå»ÉÇ ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý ½áõ·³Ñ»éÝ»ñÁ. å³ïÙ³Ï³Ý í»ñ³Ï³½ÙáõÃÛáõÝ. – ä´Ð, 2009, 1, ¿ç 50–70:

[←5]

ê. Ð³ñáõÃÛáõÝÛ³Ý. Ð³Û ³é³ëå»É³µ³ÝáõÃÛáõÝ, ´»ÛñáõÃ, 2000, ¿ç 84-91:

[←6]

²Ûëå»ë, ‹‹ì³Ñ³·ÝÇ »ñ·áõÙ›› ³ëíáõÙ ¿, áñ Ýñ³ ‹‹³ãÏáõÝù ¿ÇÝ ³ñ»·³ÏáõÝù›› (Êáñ»Ý³óÇ. ². É³), ÇëÏ áñáß Ã³ñ·Ù³Ý³Ï³Ý ·áñÍ»ñáõÙ Ý³ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ÝáõÛÝ³óí»É ¿ ²åáÉáÝÇ ¨ ³ñ»·³ÏÇ Ñ»ï. ï»°ë Ñ³ïÏ³å»ë ¶. Øáõñ³¹Û³Ý. úï³ñ ³ÝáõÝÝ»ñÇ ³ñï³Ñ³ÛïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÑáõÝ³µ³Ý Ã³ñ·Ù³ÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ.– ‹‹²ßï³Ý³Ï››, 1995, 1, ¿ç 155, 157:

[←7]

¶. êñí³ÝÓïÛ³Ýó. ºñÏ»ñ, Ñ. I, ºñ¨³Ý 1978, ¿ç 69:

[←8]

ÐÙÙï. ‹‹ø»½ ³ë»Ù ³Ûñ ù³ç ²ñï³ß¿ë…››, ‹‹ºõ áõëïÇ± ï³ó¿ ù³çÝ ²ñï³ß¿ë…››, ‹‹Ð»Í³õ ³ñÇ ³ñù³ÛÝ ²ñï³ß¿ë…›› (Êáñ»Ý³óÇ. ´. Í):

[←9]

‹‹ì³ÛñÇ áñëÇ›› í»ñ³µ»ñÛ³É ï»ë K. Kershaw. Üßí. ³ßË, ¿ç 20 ÑïÝ. ¨ ³ÛÉáõñ:

[←10]

Ø. ²µ»ÕÛ³Ý. ºñÏ»ñ, Ñ. ², ºñ¨³Ý, 1966, ¿ç 146-148, Ñ. À, ¿ç 188-189:

[←11]

²ñï³í³½¹Ç ¨ Ýñ³Ý ½áõ·³Ñ»é ÏáíÏ³ëÛ³Ý áõ ³ÛÉ Ï»ñå³ñÝ»ñÇ Ý³ËÝ³Ï³Ý µ³ó³ë³Ï³Ý` ‹‹íÇß³å³ÛÇÝ›› µÝáõÛÃÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë L. Abrahamian. Hero Chained in a Mountain: on the Semantic and Landscape Transformations of a Proto-Caucasian Myth. “Aramazd”.– Armenian Journal of Near Eastern Studies, 2006, 1, p. 210 ff.

[←12]

Ð. ²×³éÛ³Ý. Ð³Û»ñ»Ý ³ñÙ³ï³Ï³Ý µ³é³ñ³Ý, Ñ. IV, ºñ¨³Ý, 1979, ¿ç 555, ï»°ë ¨ Ø. ²µ»ÕÛ³Ý. ºñÏ»ñ, Ñ. ¾, ¿ç 86:

[←13]

Տես В. Н. Топоров. Об отражении одного индоевропейского мифа в древнеармянской традиции.– ИФЖ, 1977, ¹ 3, с. 99; Encyclopaedia Iranica. V. II, London-Boston-New York, p. 459.

[←14]

Н. О. Эмин. Вахагн-Вишапаках' армянской мифологии есть Индра-Vritrahan Риг-Веды. – Исследования и статьи Н. О. Эмина. М., 1886, с. 82–83.

[←15]

Այս հարցի վերաբերյալ տե՛ս հատկապես G. Dumézil. The Destiny of the Warrior. Chicago – London, 1970, p. 62–63.

[←16]

Այս տերմինի վերաբերյալ տե՛ս օրինակ` J. P. Mallory and D. Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European Culture. London, Chicago 1997, p. 143, 631.

[←17]

ì³Ñ³·ÝÇ ³é³ëå»ÉáõÙ ÑÝ¹³ñÇ³Ï³Ý ï³ññÇ í»ñ³µ»ñÛ³É É³ÛÝ³Í³í³É ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ Ï³. ï»°ë ûñÇÝ³Ï` G. Y. Areshian. Armenian and Indo-European Cosmogonic Myths and Their Development. – Proceedings of the Fourth International Conference on Armenian Linguistics. Delmar, New York, 1992.

[←18]

Â. Â. Èâàíîâ, Â. Í. Òîïîðîâ. Èññëåäîâàíèÿ â îáëàñòè ñëàâÿíñêèõ äðåâíîñòåé, ñ. 31.

[←19]

À. Å. Ïåòðîñÿí. Îòðàæåíèå èíäîåâðîïåéñêîãî êîðíÿ *uel- â àðìÿíñêîé ìèôîëîãèè.– ÐÐ ¶²² ‹‹Èñ³µ»ñ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ››, 1987, 1,

A. Petrosyan. The Indo-European and Ancient Near Eastern Sources of the Armenian Epic (³ÛëáõÑ»ï¨` Armenian Epic).– Journal of Indo-European Studies. Monograph 42. Washington D.C., 2002, p. 79-83.

[←20]

ê. Ð³ñáõÃÛáõÝÛ³Ý. Ýßí. ³ßË., ¿ç 172-173: ØÇ¨ÝáõÛÝ å³ïÏ»ñ³óáõÙÁ Ï³ Ý³¨ ³ÛÉáõñ»ù, ûñÇÝ³Ï, ³ñ¨»É³ëÉ³íáÝ³Ï³Ý ³é³ëå»É³µ³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç. ï»°ë

Â. Â. Èâàíîâ, Â. Í. Òîïîðîâ. Ìèôîëîãè÷åñêèå ãåîãðàôè÷åñêèå íàçâàíèÿ êàê èñòî÷íèê äëÿ ðåêîíñòðóêöèè ýòíîãåíåçà è äðåâíåéøåé èñòîðèè ñëàâÿí.– Âîïðîñû ýòíîãåíåçà è ýòíè÷åñêîé èñòîðèè ñëàâÿí è âîñòî÷íûõ ðîìàíöåâ. Ì., 1976, ñ. 115-116.

[←21]

². ä»ïñáëÛ³Ý. ²ñ³ÙÇ ³é³ëå»ÉÁ ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý ³é³³ëå»É³µ³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ ¨ Ñ³Ûáó ³½·³Í³·Ù³Ý ËÝ¹ÇñÁ. ºñ¨³Ý, 1997, Armenian Epic, p. 43-52. ²ñ³ÙÇ ¨ ì³Ñ³·ÝÇ Ï»ñå³ñ³ÛÇÝ Ï³åÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë ². ä»ïñáëÛ³Ý. îÇ·ñ³Ý Ø»ÍÇ ³é³ëå»É³µ³Ý³Ï³Ý Ï»ñå³ñÁ. – ä´Ð, 2008, 2, ¿ç 167-168:

[←22]

²ñ·³í³ÝÇ Çñ³Ý³Ï³Ý ëïáõ·³µ³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë Ñ³ïÏ³å»ë J. Russell. Argawan: the Indo-European Memory of the Caucasus.– Journal of Armenian Studies, vol. VIII, 2006, 2, p. 138–139.

[←23]

‹‹ìÇå³ë³ÝùÇ››` ³ÛÝ Ñ³ïí³ÍÁ, áõñ Ý»ñÏ³Û³óíáõÙ ¿ Ñ³Ûáó ³ñù³ ²ñï³ß»ëÇ` ³É³Ý³Ï³Ý ³ñù³Û³¹áõëïñ ê³Ã»ÝÇÏÇ Ñ»ï ³ÙáõëÝáõÃÛ³Ý, í»ñçÇÝÇë` ²ñ·³í³ÝÇÝ ëÇñ»Éáõ, ²ñï³ß»ëÇ Ñ³çáñ¹ ²ñï³í³½¹Ç Ã³·³íáñ»Éáõ ¨ ÏáñÍ³ÝÙ³Ý å³ïÙáõÃÛáõÝÁ, ½áõ·³Ñ»éÝ»ñ áõÝÇ ûë³Ï³Ý ¨ ÏáíÏ³ëÛ³Ý ÙÛáõë ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ ¿åáëÝ»ñáõÙ, áõñ ê³Ã»ÝÇÏÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ñ»ñáëáõÑÇÝ (ê³Ã³Ý³, ê³Ã³Ý»Û ¨ ³ÛÉ ÝÙ³Ý ³ÝáõÝÝ»ñáí) Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë Ñ»ñáë Ý³ñÃ»ñÇ ïáÑÙÇ Ù»Í ïÇÏÇÝ Ï³Ù Ý³Ë³Ù³Ûñ: úë³Ï³Ý ³í³Ý¹áõÛÃ »Ý ³Ýó»É Ý³¨ Ñ³Ûáó ²ñï³í³½¹Á ¨ ù³çù»ñÁ` ²ñï³íÁ½/²ñï³í³½, ù³ÓÇ, í»ñçÇÝë` ³ÏÝÑ³Ûïáñ»Ý íñ³ó»ñ»ÝÇó (å³ïÙ³Ï³Ý ²ñï³í³½¹Ç ³é³ëå»É³Ï³Ý³óÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë ². ä»ïñáëÛ³Ý. Ð³ÛÏ³Ï³Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý ¹ñ³Ù³ÛÇ ³ÏáõÝùÝ»ñÇ ßáõñç.– ä´Ð, 2006, 2, ¿ç 272-274): ²ñ·³í³ÝÁ, Ñ³Ù³ñÛ³ ÝáõÛÝ³Ï³Ý ³ÝáõÝáí (Argwana), Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë ã»ñù»½³Ï³Ý (³¹ÁÕ³Ï³Ý) ³í³Ý¹áõÛÃáõÙ, áñå»ë Ù»Í áõ Ñ½áñ ÙÇ ³Ûñ, Ý³ñÃ»ñÇ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹, áñÁ µéÝ³µ³ñáõÙ ¿ ê³Ã»Ý³Û³ÛÇÝ ¨ å³ïÅíáõÙ: ²Ûë íÇå³Ï³Ý ÁÝ¹Ñ³ÝñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ³ÏÝ³ñÏáõÙ »Ý ÷áË³¹³ñÓ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÁÝ¹ áñáõÙ, ³½¹»óáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÁ Ñ³ÛÏ³Ï³ÝÇó ÏáíÏ³ëÛ³ÝÝ ¿: Ð³ïÏ³Ýß³Ï³Ý ¿, áñ ²ñ·í³Ý³ÛÇ å³ïáõÙáõÙ Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë ÙÇ Ñ³Û, áñÁ Ï³ñáÕ³ÝáõÙ ¿ Ýñ³Ý ¹³ßÝ³ÏÇó ¹³ñÓÝ»É Ý³ñÃ»ñÇÝ. ï»°ë J. Colarusso. Nart Sagas from the Caucasus. Princeton – Oxford, 2002, p. 34-43. ï»°ë ¨ J. Russell. Üßí. ³ßË.: ÜÏ³ï»Ýù, áñ æ.ÎáÉ³éáõëáÝ, Í³ÝáÃ ãÉÇÝ»Éáí Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ÝÛáõÃÇÝ, ³é³ç³ñÏáõÙ ¿ ²ñ·í³Ý³ÛÇ ÙÇ ³ÝÑ³í³Ý³Ï³Ý ëïáõ·³µ³ÝáõÃÛáõÝ (¿ç 46-47, Çµñ, Ï³åí³Í ÑáõÝ³Ï³Ý ³é³ëå»É³µ³ÝáõÃÛ³Ý ¶áñ·áÝ ³Ýí³Ý Ñ»ï): ²¹ÁÕ³Ï³ÝÇÝ ³½·³ÏÇó ³µË³½³Ï³Ý ¨ ³µ³½³Ï³Ý ¿åáëÝ»ñáõÙ ²ñ·í³Ý³ÛÇ Ñ»ï Ñ³Ù³¹ñ»ÉÇ, µ³Ûó áã ÝáõÛÝ³Ï³Ý ÙÇ Ï»ñå³ñ ¿ ²ñçËááõ/Ü³ñçËááõÝ, áñÁ Ñ³Ý¹»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë Ù»Í Ñ»ñáëÇ Ñ³Ûñ ¨ Ñ³Ï³é³Ïáñ¹ (³Ûë Ñ»ñáëÇ Ù³ëÇÝ ï»°ë Armenian Epic, p. 170–172): Î³ Ý³¨ ³ÝáõÝÝ»ñÇ áñáß ÝÙ³ÝáõÃÛáõÝ (³ñç-Á Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ³ñ·-Ç ùÙ³ÛÝ³ó³Í ï³ñµ»ñ³ÏÁ, ÇÝãå»ë ²ñ·³õ³ÝÇ ï³ñµ»ñ³Ï ¿ Ñ³Ù³ñíáõÙ ²ñç»õ³ÝÁ), µ³Ûó ¹Åí³ñ ¿ ÙÇ³ñÅ»ùáñ»Ý ÝáõÛÝ³óÝ»É ³Û¹ Ñ»ñáëÝ»ñÇÝ: Ð³ÛÏ³Ï³Ý ¨ ÏáíÏ³ëÛ³Ý ¿åáëÝ»ñÇ ÁÝ¹Ñ³Ýáõñ ³ÝáõÝÝ»ñÇ ¨ Ï»ñå³ñÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë Armenian Epic, p. 118 f., 168; T. Dalalyan. On the Character and Name of the Caucasian Satana (Sat‘enik).– “Aramazd”. Armenian Journal of Near Eastern Studies, 2006, 1, p. 239–253; J. Russell. Üßí. ³ßË., N. Gevorgian. On the Ossetic Legend about Art’awyz. – Iran and Caucasus, 2007 (11), p. 101–105.

[←24]

²ñ·³í³ÝÇ ³Ýí³Ý Ñ³Ù³ñ ³Ûë ½áõ·³Ñ»éÝ»ñÝ ³é³ç³ñÏ»É ¿ ê. ä»ïñáëÛ³ÝÁ. ï»°ë

ê. ä»ïñáëÛ³Ý. Ð³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý »é³¹³ëáõÃÛ³Ý ëÏ½µáõÝùÇ ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÁ ºñí³Ý¹áõÝÛ³ó Ð³Û³ëï³ÝáõÙ. – ä´Ð, 2000, 2, ¿ç 173:

[←25]

ÐÝ¹»íñáå³Ï³Ý ‹‹ë¨Ç ¨ ëåÇï³ÏÇ ³é³ëå»ÉÇ›› í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë ². ä»ïñáëÛ³Ý. ²ñ³ÙÇ ³é³ëå»ÉÁ..., Armenian Epic.

[←26]

E. Laroche. Toponymes hittites ou pre-hittites dans la Turquie moderne. – Hethitica, 1985, 6, p. 88–89.

[←27]

²Ûë ³ñÙ³ïÇ` Ñ³ÛÏ³Ï³Ý ³é³ëå»É³µ³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç áõÝ»ó³Í ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ï»°ë ². ä»ïñáëÛ³Ý. ²ñ³ ¶»Õ»óÇÏ ¨ ëáõñµ ê³ñ·Çë. ÑÝ¹»íñáå³Ï³Ý ³ëïí³ÍÝ áõ Ýñ³ ùñÇëïáÝ»³Ï³Ý Ñ»ïÝáñ¹Á. – Ð³Ûáó ëñµ»ñÁ ¨ ëñµ³í³Ûñ»ñÁ, ºñ¨³Ý 2001, ¿ç 157–159:

Table of Contents

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

←1

←2

←3

←4

←5

←6

←7

←8

←9

←10

←11

←12

←13

←14

←15

←16

←17

←18

←19

←20

←21

←22

←23