ՆՈՐ ԲԱՌԵՐ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՕՁՆԵՑՈՒ ՆՈՐԱՀԱՅՏ

ՏՈՆԱՑՈՒՑԱՅԻՆ ԵՐԿՈՒՄ

ՎԱՐՍԻԿ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ

Հովհաննես Օձնեցու գրչին են պատկանում կրոնաեկեղեցական, դավանաբանական բնույթի մի շարք երկեր, որոնք տարբեր ժամանակներում ոչ միայն հրատարակվել են զանազան ժողովածուներում, այլև ունեն իրենց աշխարհաբար թարգմանությունը[1]: Դրանցից առավել հայտնի են ‹‹Ատենաբանութիւն››, ‹‹Ընդդէմ պաւղիկեանց››, ‹‹Ընդդէմ երեւութականաց››, ‹‹Յաղագս կարգաց եկեղեցւոյ››, ‹‹Յաղագս կարգաց եկեղեցւոյ Քրիստոսի›› և այլն:

Վերջերս լույս տեսավ Օձնեցու երկերից ևս մեկը` ‹‹Նախահաւաքումն պատմութեան այսմ բանից` Յովհաննու Վերծանաւղի››[2] վերնագրով, որը ոչ միայն բովանդակային, քերականական, այլև բառապաշարային աղերսներ ունի նախորդների հետ: Այս երկում գործածված բազմաթիվ բառեր և տերմիններ (դրանք հիմնականում ունեն կրոնաեկեղեցական ուղղվածություն) հանդիպում են նաև նախորդ` հայտնի երկերում: Այստեղ գործածված շատ բառեր, անշուշտ, վկայված են ‹‹Նոր հայկազյան բառարանում››[3]` հին և նոր բազմաթիվ վկայություններով (նկատի ունենք` Օձնեցուց հետո): Մի քանի բառերի դեպքում, սակայն, ՆՀԲ-ը բերում է միայն հետագայի վկայություններ: Մինչդեռ դրանք գործածված են վերը նշված երկում: Դրանք են` աղանդակից, արտաձգել, եռահրաշ, ըստարտուղիմ, յետսդարձութիւն, յոգնահեղք:

Աղանդակից գոյականը, որ նշանակում է ‹‹միևնույն աղանդից›› (ՆՀԲ, 1, 33), հոլովվում է ի - ա խառը հոլովմամբ` եզակի և հոգնակի սեռական հոլովներում ունենալով աղանդակցի, աղանդակցաց ձևերը: ՆՀԲ-ն այս բառի գործածության օրինակներ է բերում XIII դ. հեղինակից, ‹‹Ճառընտիրից››, բայց ոչ Օձնեցուց: Թեև վերը նշված երկում բառը հոգնակի հայցականով գործածվել է որպես միասնության խնդիր. ‹‹ …այր ճշմարիտ եւ լի հաւատովք Հոգւոյն, ազդ առնէր շրջաբերական թղթովք ամենայն աշխարհիս Հայոց` մի՛ ումեք ճանապարհորդել ի քաղաքն Երուսաղէմ, եւ մի՛ պղծել հաղորդութեամբ ընդ Յոբնաղի ձեռնադրեալս եւ աղանդակիցս››[4]:

Իսկական բարդության աղանդ[5] և կից (ՀԱԲ, II, 595) արմատներն անստույգ են և կապակցված են լրացում + ածական լրացյալ սկզբունքով:

ՆՀԲ-ն արտաձգել` ‹‹դուրս ձգել›› (1, 378) չեզոք բայի դիմաց վկայություններ է բերում միայն Թովմա Արծրունուց և Գրիգոր Նարեկացուց: Սակայն այն գործածվել է նաև Օձնեցու երկում. ‹‹Ո՛չ զշաբաթ, այլ զկիւրակէ քան շաբաթուն ակն մահ է, թէ արտաձգէ ոք` յանցեալսն արտաձգի, ո՛չ յապառնիսն… ›› (122):

Բայը ձևավորվել է արտ- նախածանցով` ձգել բայից: ՆՀԲ-ում կա նաև արտաձգութիւն գոյականը` հետագայի վկայությամբ:

Ընդամենը մեկ վկայություն է նշված եռահրաշ` ‹‹երիցս հրաշալի›› (ՆՀԲ, 1, 661) ածականի դիմաց` XII դ. հեղինակից, մինչդեռ այն ևս գործածել է Օձնեցին. ‹‹Աստանաւր բացայայտեցից նախ եւ առաջին զեռահրաշ եկեղեցեացն զերկաքանչիւրոցն…›› (121):

Բարդության հրաշ ասորական արմատը (ՀԱԲ, III, 131) լրացրել է եռ բնիկ հայերեն բառին: Ի դեպ, Աճառյանը ևս նշում է եռահրաշ բառը` վկայակոչելով հետագա հեղինակների (ՀԱԲ, II, 29 ):

Ըստարտուղիմ բնիկ հայերեն ուղի (ՀԱԲ, III, 595) արմատով ձևավորված բայը ‹‹ճամփից դուրս ելնել›› իմաստն ունի (ՆՀԲ, 1, 787) , ինչպես և զարտուղիմ բայը: ՆՀԲ-ում միայն մեկ գործածություն է նշվում` հետագա հեղինակից: Կրավորաձև խոնարհումով այն հանդես է եկել նաև Օձնեցու երկում. ‹‹…որպէս եւ յայնժամ աւրինաւորքն` հաստատեալքն` ի Քրիստոս, ըստարտուղեցան նախանձախնդիրք աւրինացն Մովսիսի›› (110):

Բառի հիմքն է արտուղի` ‹‹զարտուղի ›› (ՆՀԲ, 1, 382) ածականը, որին ավելացել է ըստ նախդիրը և բայական վերջավորությունը:

Միայն ‹‹Ճառընտիրից›› վկայություններ են բերված յետսդարձութիւն ‹‹հեստություն, ապստամբություն›› բառի դիմաց ( ՆՀԲ, 2, 357): Այս բառը գործածված է նաև Օձնեցու երկում` պատճառի պարագայի կիրառությամբ. ‹‹ …սակայն վասն առհասարակ յետսդարձութեանն ամենեցուն ուղիղ հաւատոյն եւ զարտուղելոյս յարքունական ճանապարհէն` հիացեալ դողամք›› (100):

Յետ բնիկ հայերեն բառը (ՀԱԲ, III, 397) կապակցվել է դարձութիւն` ‹‹դառնալը›› (ՆՀԲ, 1, 605) գոյականին, որի արմատն է` դարձ (ՀԱԲ, II, 639), և որը նույնպես բնիկ է:

Յոգնահեղք` ‹‹բազմազեղ, հորդառատ›› (ՆՀԲ, 2, 364) ածականի դիմաց նշված է միայն Ստեփանոս Սյունեցու թարգմանությունը: ‹‹Զի թէպէտ եւ բնութեամբ աստեղք յերկինս եւ յոգնահեղք են, սակայն ի ծագել արեգականն` առ չհամեմատել բազմաց նոյն ծածկին›› (112) նախադասության մեջ այն հանդես է եկել որպես ստորոգելի: Բառը կազմված է յոգն ‹‹շատ, բազում›› անստույգ բառից (ՀԱԲ, III, 402) և հեղ բնիկ հայերեն արմատից (ՀԱԲ, III, 402), որոնց միջև առկա է լրացում (պարագա) + բայահիմք լրացյալ շարահյուսական հարաբերություն:

Նոր երկում անհամեմատ ավելի շատ են այն բառերը, որոնք ընդհանրապես վկայված չեն ՆՀԲ-ում: Կարծում ենք, որ այս կարգի բառերը նախորդների հետ միասին պետք է համարել Օձնեցու հեղինակային կազմություններ, մանավանդ եթե հաշվի առնենք դրանց բառակազմական մի շարք օրինաչափություններ, որոնք հատուկ են Օձնեցու նորակազմություններին առհասարակ:

Ներկայացնենք այդ բառերն առանձին - առանձին:

Դրանք են` աղանդախումբ, աներկաւորելի, առաքելասահման, առուղղեկանաբար, արտեմոնադիր, աւետազուարճ, աւետահրաշ, գրատրական, դժնախորամանգութիւն[6], երկնածնացն (<երկնածինք), ընձիւռնաբանութիւնսն, ըստերիւրութեանն (<ըստերիւրութիւն), ժամանակապատում խաչակերպեալ (<խաչակերպեմ), հեռահիւսակ, հնագիտագիրք, հոգէախաւսութեանցն (<հոգէախաւսութիւնք), հոգէպաճոյճ, մոլեդաւան, յաւէտահրաշութիւնն, ներկական, ներհունապէս, նմանախաւսել, նորադարք, շարագնդել, շարակայութիւն, շարակող, շարաճշգրտել, շնորհաւանդ, ոյքնապէս, սահմանակի, վաշմտութիւն, վերակացիկ, տարեարք // անտարեարք, տրամագաղափարութիւն, ցորենակերպ, ուղումբրամած, քողախնդիր: Սրանցից մի քանիսը հետագայում տեղ են գտել ‹‹Առձեռն բառարանում››[7], ինչպես` առաքելասահման , աւետազուարճ և այլն:

Աներկաւորելի ածականը գործածվել է հետևյալ նախադասության մեջ` որպես ստորոգելի. ‹‹Արդ վասն առաւելութեան փառացն Հաւր եւ վասն իւրացուցանելովն ինքեան զկուսածին ծնունդն` ամենեւին աներկաւորելի է եղելութիւնն եւ միականութիւնն ծննդեանն եւ սկիզբն արարութեանն (114):

Բառի սերող հիմքն է երկաւոր ‹‹երկվորյակ›› ածականը, որը նաև գոյականական գործածություն ունի (ՆՀԲ, 1, 690), որից ան- նախածանցի և -ելի վերջածանցի միջոցով ձևավորվել է նորակազմությունը: Բառի արմատն է երկ (երկու), որն ունի բնիկ հայկական ծագում (ՀԱԲ, II, 65):

Առաքելասահման ածականն ունի ‹‹առաքյալների կողմից սահմանված›› իմաստը: Այն որոշչային կիրառություն է ստացել հետևյալ նախադասության մեջ. ‹‹…ապաքէն զինքեանս կարծելով յաւէտ քան զառաքեալս` երկուս բնութիւնս ասացին զՔրիստոսն եւ յերիս տաւնս բաժանեցին զմի տաւնն եւ եղծումն արարին կարգաց առաքելասահման եկեղեցւոյ›› (116):

Բառի հիմքերն են` առաքեալ, որը կազմված է առ նախդրով և աք` ‹‹ոտք›› արմատով ձևավորված բառից (ՀԱԲ, I, 256), և սահման, որը պահլավական ծագում ունի (ՀԱԲ, IV, 162 ): Հոդակապով իսկական բարդության բաղադրիչները կապակցված են խնդիր + բայահիմք լրացյալ հարաբերությամբ, որտեղ լրացումը բացառական հոլովի նշանակություն ունի:

Առուղղեկանաբար մակբայը, որ, հավանաբար, մեկ ղ-ով պետք է լինի, ուղի ուրարտակական ծագումով[8] արմատից է կազմված: ՆՀԲ - ն տալիս է առուղեկան ‹‹անցավոր, առժամանակյա›› ածականը, որի դիմաց վկայակոչում է Նարեկացուն միայն (ՆՀԲ, 1, 132): Եթե նկատի ունենանք ժամանակային գործոնը, ապա այն պետք է որ Օձնեցու կազմությունը լինի: Օձնեցու երկում բառի կողքին հանդես է եկել նաև հոմանիշը. ‹‹ Ո՛չ առուղղեկանաբար, անցաւորաբար, այլ յարակայ աւրէնն էր յիշատակին, զի աւարտեցան բանք նոցա նախանկար գաղափարաւ ըստ աւրինակի, զոր աւետարանեցին սակս անապական ծննդեանն›› (118):

Հետաքրքրական է արտեմոնադիր` ‹‹Արտեմոնի կողմից դրված, սահմանված›› նշանակությամբ ածականը: Պետք է նկատել, որ անձնանուններից նոր բառեր կերտելը խորթ չէ Օձնեցու բառակազմական համակարգին: Այս ածականի դեպքում ևս բաղադրիչները կապակցված են խնդիր լրացում + բայահիմք լրացյալ հարաբերությամբ: ‹‹Ապաքէն, եթէ արտեմոնադիր տաւնախմբութեանցն կարգ հաստատեալ էր ի Նիկիայ, նոյն հաստատեալ լինէր եւ յերկրիս Հայոց›› (105) նախադասության մեջ բառը հանդես է եկել որպես նախադաս որոշիչ:

Երկնածին ածականը հոգնակի թվով որոշչային կիրառություն է ստացել. ‹‹…յորում կենսագործին ազգք երկնածնացս եւ նորադարք, որ զիւր զանզրաւ զաստուածութիւնն` ի նոյնն կատարեալ դարու ուրբաթուն›› (122):

ՆՀԲ - ն չունի նաև նորադար ածականը: Երկու բառերն էլ, հավանաբար, ‹‹նոր ի հայտ եկած, նոր ժամանակներում ծնունդ առած›› նշանակությունն ունեն: Երկնածին բառում առկա է պարագա (բացառականի նշանակությամբ) + բայահիմք լրացյալ կաղապարը, իսկ նորադար բառում` որոշիչ + որոշյալ շարահյուսական հարաբերությունները: Նոր (ՀԱԲ, III, 466) և ծին (ՀԱԲ, II, 457) արմատները բնիկ հայերեն են, դար (ՀԱԲ, I, 631) արմատն ասորական ծագման է, իսկ երկն < երկին (ՀԱԲ, II,62) արմատն անստույգ է:

Աւետազուարճ` ‹‹աւետեօք զուարճացող›› ածականը նշված է ԱԲ-ում (152): Այն որպես նախադաս որոշիչ է գործածվել հետևյալ նախադասության մեջ. ‹‹Բայց սուրբ առաքեալքն ո՛չ յարմարեցին ըստ վաշմտութեանն այնմիկ, այլեւ զԱւետարանացն յաւէտահրաշութիւնն եւ զառաքելոց եւ զմարգարէիցն գերազանցութիւն եւ զեկեղեցեացն զաւետազուարճ բարձրութիւնն եւ զիւրեանց փառաւորութիւն…›› (117–118):

Նորակազմության բաղադրիչները կապակցված են լրացում (խնդիր) + բայահիմք լրացյալ հարաբերությամբ, այն է` աւետ (ՀԱԲ, I, 358) + զուարճ (ՀԱԲ, II, 107 ) արմատով բայահիմք: Գործածված երկու արմատներն էլ անստույգ են:

ՆՀԲ-ից բացակայում են նաև վաշմտութեանն և յաւէտահրաշութիւնն գոյական - բառաձևերը: Ա. Հակոբյանը կարծում է, որ գուցե սրանցից առաջինը պետք է լիներ վատմտութեանն[9] , որը հավանական է, սակայն այդ ձևով ևս ՆՀԲ-ն չի նշում այն: Բառի վատ (ՀԱԲ, II, 325) և միտ (ՀԱԲ, III, 325) արմատները բնիկ հայերեն են:

ԱԲ - ում նշված է յաւէտահրաշ` ‹‹միշտ հրաշալի, հիանալի›› ածականը միայն (591), որում առկա է որոշիչ + որոշյալ հարաբերությունը, և որի արմատներն են `յաւէտ (ՀԱԲ, IV, 392) պահլավական և հրաշ (ՀԱԲ, III,131) ասորական բառերը:

Գրատրական ածականի ր – ն, հավանաբար, ավելորդ է, և բառի արմատն է գրատ` ‹‹զգեստ, վերարկու, կտորի վրա գրված›› (ՆՀԲ, 1, 584), որին ավելացել է -ական վերջածանցը: Բառը գործածվել է որպես նախադաս որոշիչ` հետևյալ նախադասության մեջ. ‹‹ Եւ վասն այս ըստերիւրութեանս հարկ եղեւ ինձ` ըստ ազդեցութեան շնորհին յառեալ ի ժամանակականս եւ վերծանեալ ենթատրաբար զգրատրական տառս նոցա ` եւ հետազաւտել ներհունապէս զՅովսէպոս, զՓիլովն, զԵրիանոս …, ոյքնապէս զԵպիփան` Պարունակականն, զՈրոգինէս` բաղդատող զգիրս Աստուածաշունչս›› ( 100):

Նշված օրինակում գործածված են նմանատիպ ևս երեք բառեր ` ըստերիւրութեանս, որի հիմքն է ըստերիւրեմ (կազմված է ըստ նախդրից և -երիւր բնիկ հայերեն բառից, ՀԱԲ, II, 57), ներհունապէս և ոյքնապէս: Ներհունապէս մակբայը թեև նշված չէ ՆՀԲ-ում, սակայն կա ներհուն ածականը` ‹‹հմուտ, իրազեկ›› իմաստով (ՆՀԲ, 2, 420), որից բաղադրված են նաև ներհունանամ և ներհունութիւն բառերը: Ընդ որում, բոլոր բառերի դեպքում բերվում են X դ. հետո երևան եկած վկայություններ: Փաստորեն, բառակազմական հիմքն է ներհուն, որի հուն արմատը բնիկ հայերեն է (ՀԱԲ, III,122):

Հետաքրքրական է ոյքնապէս բառի կազմությունը` ‹‹որոնց պես›› նշանակությամբ, որ գործածվել է ստորադասական շաղկապի կիրառությամբ: Ինչպես և նկատելի է, բառը ձևավորվել է ո (ով) դերանվան հոգնակի ուղղականով` -պէս ածանցի միջոցով:

Դժնախորամանգութիւն գոյականը հայցական հոլովով հանդես է եկել հետևյալ նախադասության մեջ` որպես ուղիղ խնդիր. ‹‹ Այլ դու՛, ո՛վ ուղղափառդ, ի միտ առ եւ ծանի՛ր զդժնախորամանգութիւնս նոցա որպէս յամենայն կողմանց խաբել›› (128):

Բառը ձևավորվել է խորամանգութիւն գոյականից (ՆՀԲ, 1, 972)` դժնեայ ածականի հավելումով, որը որպես որոշիչ է հանդես եկել: Դուժն արմատը պահլավական ծագում ունի (ՀԱԲ, I, 663 ): Խորամանգ բառի խոր արմատն անստույգ է (ՀԱԲ, II, 405), իսկ մանգ` ‹‹նենգություն›› բառը դարձյալ պահլավական ծագում ունի (ՀԱԲ, III, 254 ):

Խաչակերպեմ բայի հիմքն է խաչակերպ ‹‹խաչանման››` մակբայի կամ ածականի նշանակությամբ: Այն անցյալ դերբայով գործածվել է որպես ձևի պարագա. ‹‹Վասն երկրորդ շաբաթուն առաւրէ կանոնին այս է պատճառ. ի շինել զքաղաքն քառանկիւն` խաչակերպեալ զհիմնադրեալսն…›› (126):

Արմատներն են խաչ (ՀԱԲ, II, 333) բնիկ հայերեն և կերպ (ՀԱԲ, 578) պահլավական բառերը:

Հեռահիւսակ ածականը որպես նախադաս որոշիչ է հանդես եկել հետևյալ նախադասության մեջ. ‹‹Եւ յերկրորդում աւուր ստորիջի` ըստ հեռահիւսակ դիմաց…›› (119):

Բառակազմական հիմքն է հիւսակ` ‹‹հյուսք, կապ›› (ՆՀԲ, 2, 102) գոյականը, որին որպես նախադաս որոշիչ լրացրել է հեռ արմատը, որ ծագումով բնիկ հայերեն բառ է (ՀԱԲ, III, 81):

Հնագիր գոյականը նշված է ՆՀԲ-ում (2, 105)` ‹‹գիտակ հին պատմությունների›› իմաստով, իսկ ահա հնագիտագիր բառը նշված չէ. այն ‹‹հին ավանդազրույցների մասին պատմող›› իմաստով գործածվել է Օձնեցու երկում. ‹‹ …զի ամենեքեան նոքա ժամանակապատումք եղեալ են, յարացոյցք, ժամանակաց եւ հնագիտագիրք եւ շարագիրք (101):

Հնագէտ հիմքին կցվել է գիր գոյականը` ձևավորելով հատկացուցիչ + հատկացյալ հարաբերությունը: Բառի արմատներն են` հին (ՀԱԲ, II, 94 ), գէտ (ՀԱԲ, I, 551 ) և գիր ( ՀԱԲ, I, 561), որոնք բնիկ հայերեն բառեր են: Ի դեպ, ժամանակապատում գոյականը ևս նշված չէ ՆՀԲ-ում, որը որպես ստորոգելիական վերադիր է հանդես եկել և նշանակում է ‹‹ժամանակին պատմված››: Փաստորեն, բաղադրիչները կապակցված են պարագա լրացում + բայահիմք լրացյալ հարաբերությամբ: Արմատներն են` ժամանակ (ՀԱԲ, II, 221) պահլավական և պատում (ՀԱԲ, IV, 51) անստույգ բառերը:

Հոգէախաւսութիւն գոյականը ևս նշված չէ, կա միայն հոգիախօս ածականը` ‹‹ սուրբ, հոգով խոսված, ասված›› իմաստով, որի դիմաց բերված է մեկ վկայություն` Գրիգոր Տղայից: Գոյականը ձևավորվել է հոգի բնիկ հայերեն բառով (ՀԱԲ, III, 107), որը որպես գործիական հոլովի նշանակությամբ խնդիր լրացրել է խաւս (ՀԱԲ, II, 434) անստույգ բայահիմքին և ստացել -ութիւն ածանց: Օձնեցու երկում այն հոգնակի տրականով գործածվել է որպես հիմունքի պարագա. ‹‹…քանզի հարքն, որ ի Նիկիայ, ի Կոստանդնուպաւլիս, ըստ մարգարէական հոգէախաւսութեանցն, ըստ առաքելոցն սահմանակի մին եւ զմի Տէր խոստովանեցին միով բնութեամբ, եւ ո՛չ երկու›› (128):

Ի դեպ, սահմանակի ածականը, որ նույն կիրառությունն է ստացել, ինչ նախորդը, ևս նշված չէ ՆՀԲ-ում և, հավանաբար, ‹‹սահմանված›› նշանակությամբ պետք է թարգմանել, որ նույնական է առաքելասահաման բառին, միայն թե այստեղ -ակի ածանցն է ավելացել հիմքին: ԱԲ -ում կա միայն սահմանակից ածականը, որ ‹‹դրացի›› իմաստն ունի (712) և կապ չունի նախորդի հետ:

Հոգէպաճոյճ ածականը ‹‹հոգին զարդարող›› իմաստով գործածվել է որպես որոշիչ. ‹‹Ընթեռնու Կաթողիկէ, եւ աւրինադրի հոգէպաճոյճ զարդ չքնաղութեան ի հեզասահ հրամանս փեսային…›› (124): Բաղադրիչների միջև առկա է ուղիղ խնդիր + բայահիմք լրացյալ կապը: Պաճոյճ արմատն իրանական ծագում ունի (ՀԱԲ, IV, 15):

Ընձիւռնաբանութիւն գոյականը գործածվել է հետևյալ նախադասության մեջ. ‹‹…սոքա յայտնեցին զառաջնոցն զուղղափառացն զորթոդոգսական խոստովանութիւնն եւ զչարափառացն եւ զմոլեդաւան աղանդախումբ հերձուածոյն զընձիւռնաբանութիւնսն›› (101): Ենթադրվում է, որ պետք է լիներ ընձեռնաբանութիւնսն` ‹‹տվչություն, ավանդություն›› իմաստով[10]: Այնուամենայնիվ, երկու ձևերն էլ չկան ՆՀԲ-ում: ՆՀԲ-ից բացակայում է նաև մոլեդաւան ածականը, որ նշանակում է ‹‹մոլի կերպով դավանող›› : Բառում առկա է պարագա + բայահիմք լրացյալ կաղապարը: Գործածվել է որպես նախադաս որոշիչ: Բառի մոլի արմատը բնիկ հայերեն է (ՀԱԲ, III, 339), իսկ դաւան արմատն անստույգ է (ՀԱԲ, I, 641):

Հատկացուցիչ + հատկացյալ հարաբերությամբ է ձևավորված աղանդախումբ գոյականը, որ նշանակում է ‹‹աղանդներով լի›› և կազմված է աղանդ (ՀԱԲ, I, 120), խումբ (ՀԱԲ, II, 419) անստույգ արմատներից:

Ներկական բառը ՆՀԲ-ում կա և նշանակում է ‹‹ներկի զորություն ունեցող,›› (2, 418), սակայն Օձնեցու երկում այն ներկա բառից է կազմված և նշանակում է ‹‹ներկային, ներկա ժամանակին բնորոշ››, որի մասին ՆՀԲ-ն չի նշում. ‹‹Ո՛չ լոկ զներկական ժամանակին զմարդիկ այլեւ զանցելոցն եւ զսպառնեացն միանգամայն վերածնէր` լնլով զմարգարէականն, եթէ …›› (104): Այս իմաստով ՆՀԲ-ն տալիս է ներկայական ձևը, որի դիմաց օրինակ է բերում Շնորհալուց (ՆՀԲ, 2, 418): Այսպիսով` նորակազմությունը ձևավորվել է ներկա բառից` -ական ածանցի բաղադրությամբ:

Նմանախաւսել բայի հիմքն է նմանախօս (ՆՀԲ, 2, 431) ածականը` ‹‹որ խոսում է ուրիշների նման›› իմաստով: Ահա նորակազմ բայի գործածությունը` անորոշ դերբայի գործիական հոլովով` որպես ձևի պարագա. ‹‹Եւ եղեն ամենեքին սոքա հմուտք արտաքին արուեստից եւ զբարւոք գրեալսն չարաչար մեկնեցին եւ զբազումս ի ձեռն արուեստաւոր բանիցն կործանեցին նմանախաւսելով եւ աննմանիս խորհելով (102):

Բառի արմատներն են` նման, որն ունի պահլավական ծագում (ՀԱԲ, III, 459), և խաւս:

Շարագնդել բայը գործածվել է որպես ստորոգյալ. ‹‹Ո՛չ զշաբաթ, այլ զկիւրակէ քան շաբաթուն ակն մահ է, թէ արտաձգէ ոք` յանցեալսն արտաձգի, ո՛չ յապառնիսն, եւ եթէ շարագնդէ ոք` ըստ ամփոփմանն եւ ըստ քթթելականն›› ( 122):

Բառը հունաբան ոճի կազմութիւն է` շար- նախածանցով և, հավանաբար, ‹‹կծկել, բոլորել›› իմաստն է արտահայտում, ինչպես գնդել (ՆՀԲ, 1, 565) բայը, որի գունդ արմատը պահլավական ծագում ունի (ՀԱԲ, I, 594-595):

Նույն սկզբունքով են կազմված շարակայութիւն գոյականը, շարակող ածականը, ինչպես նաև շարաճշգրտել բայը. շար– նախածանցը իմաստային որևէ փոփոխություն չի առաջացնում և, փաստորեն, ձևական է:

Շարակայութիւն գոյականը ուղիղ ձևով հանդես է եկել որպես ուղևորման հայցական. ‹‹Ահա Հոգին Սուրբ ի շարակայութիւն կենսաբեր Աւետարանին նախահագեցոյց զՀովհաննես ի կատարման Աւետարանին›› (117):

Բառը ‹‹կայուն լինելը›› իմաստն է արտահայտում, ինչպես և կայունութիւն բառը (ՆՀԲ, 1, 1046), որից ածանցվել է նորակազմությունը: ՆՀԲ-ում նշված է շարակայումն ձևը միայն` ‹‹զոդում, կապակցում›› իմաստով (ՆՀԲ, 2, 470): Բառի կայ արմատն անստույգ է (ՀԱԲ, II, 504):

Շարակող ածականը (ՆՀԲ, 1, 1046) որպես հետադաս որոշիչ է հանդես եկել. ‹‹Եւ յետ նորա զՄատթէոս նախակարգեաց` նախահաւաքելով զնա ի սկզբան ստուգեաց զԾնունդն ի Կուսէն , զՂուկաս, որով զաւետիսն պատմեաց, եւ զՄարկոս` զմկրտութիւնն շարակող, ընդ Հովհաննէս եւ ընդ Մատթէոս ի մէջ փակեաց (117): Կող բառը բնիկ հայերեն է (ՀԱԲ, II, 620):

Շարաճշգրտել ‹‹ճշգրտել›› բայը (ՆՀԲ, 2, 471) ստորոգյալի պաշտոնով է հանդես եկել. ‹‹Հանգոյն սմին եւ սուրբն Գրիգոր շարաճշգրտէ զՀաւրէ ի կատարման աւետեացն…›› (114 – 115 ): Ճշգրիտ բառն ըստ Աճառյանի անստույգ է (ՀԱԲ, III, 208):

Շնորհաւանդ բառը ‹‹շնորհներ ավանդող իմաստն ունի և գործածվել է որպես նախադաս որոշիչ. ‹‹ Յովհաննէս աւետարանիչ, որ գլուխն էր ամենայն շնորհաւանդ պարգեւաց…›› (106): Նորակազմության բաղադրիչները կապակցված են խնդիր լրացում + բայահիմք հարաբերությամբ: Բառի շնորհ (ՀԱԲ, III, 527) և աւանդ արմատները պարսկական ծագման են (ՀԱԲ, I, 354):

Վերակացիկ բառը, հավանաբար, ‹‹վեր կացած›› իմաստն է արտահայտում և այդ հարադրությունից էլ կազմված է (ՆՀԲ, 2, 806): ՆՀԲ-ն բերում է վերակացեալ ձևը, որի դիմաց վկայում է միայն ‹‹Ճառընտիրը››: Ածականը գործածված է որպես կոչական. ‹‹Արդ, տե՛ս բարէփառդ, զորոգայթ զանխլացեալ եւ քաջ վերակացիկ, հայեցիկ լե՛ր …›› (127): ՆՀԲ-ում բերված են նույն հիմքով վերակացու (-ութիւն), վերակացեալ, վերակացումն ձևերը: Այսինքն` նորակազմութիւնը ձևավորվել է –իկ ածանցով միայն:

Տարեարք // անտարեարք հականիշային զույգը գործածված է հետևյալ նախադասության մեջ. ‹‹Ապաքէն, զոր աւետեացն Գաբրիել (տարեարք եւ անտարեարք, գոյք եւ անգոյք) առհասարակ ցնծան` ոչ կանոնեցին եւ ո՛չ կարգեցին գիրս ընթերցուածոց…›› (104): Հավանաբար, բառերը պետք է թարգմանել ‹‹տարիքով մեծ›› և ‹‹տարիքով փոքր››:

Բառի տարի արմատն անստույգ է (ՀԱԲ, IV, 385 ):

Տրամագաղափարութիւն գոյականը գործածված է հետևյալ նախադասության մեջ` որպես ստորոգելի. ‹‹Ըստ այս խորհրդաբանութեան նախատպելով զպատիւ յերիս աւուրսն Կաթողիկէ ո՛չ ընթեռնուն, զի տրամագաղափարութիւն է ըստ յարակայեցումն հարսանեաց ի վերնում առագաստին›› (124):

Բառակազմական հիմքն է գաղափարութիւն ‹‹տպավորություն, կերպ, նման›› (ՆՀԲ, 1, 524)` բաղադրված –ութիւն ածանցով: Բառը հունաբան ոճի կազմություն է` կապված տրամ- նախածանցի գործածության հետ: Գաղափար բառը մեկնաբանվում է որպես կաղապար բառի տարբերակ, որը հունական ծագում ունի (ՀԱԲ, II, 494):

Ցորենակերպ ածականը ‹‹ցորենանման›› իմաստով գործածվել է որպես հետադաս որոշիչ. ‹‹Եւ յաճախեաց անաւրէնութիւն, ցամաքեցաւ հաւատ, եւ սկսաւ տարածել որոմն ցորենակերպ սուտ վարդապետութեան›› (100):

Ըստ երևույթին, բառը կազմված է բառակապակցության բայի զեղչումով: Իսկ ցորեն (ցորեան) բառի ծագումն անստույգ է (ՀԱԲ, IV, 460):

Ուղումբրամած անցյալ դերբայաձևի կազմությունը պարզ չէ: Այն որոշչային կիրառություն է ստացել հետևյալ նախադասության մեջ. ‹‹ …եւ եդ դերաքրիստոսն զուղումբրամած թագն ի գլուխն իւր եւ գահակալեցաւ›› (100):

Օձնեցին գործածել է նաև քողախնդիր ածականը, որը ՆՀԲ-ն չի նշում: Այն ‹‹քողի տակ առնված, ծածկված›› իմաստով և գործիական հոլովով գործածվել է որպես ձևի պարագա. ‹‹... ցուցեալ է եւ ասացեալ զառաջնոյն Արտեմոնն, թէ աշակերտեալ է Յովհաննու աւետարանչի, ո՛չ բարեսէր կամաւք, այլ քողախնդրիւ›› (102): ՆՀԲ-ն նշում է միայն քողախնդրեմ բայը (ՆՀԲ, 2, 1011) և օրինակներ է բերում Օձնեցու ‹‹Ընդդէմ պաւղիկեանց›› և ‹‹Կանոնք›› երկերից:

Բառը քող` ‹‹երեսի ծածկոց›› արմատը հնդեվրոպական, ծագման է[11], իսկ խնդիր բառն անստույգ է (ՀԱԲ, II, 379):

Այսպիսով` Հովհաննես Օձնեցու նորահայտ երկում առկա են առնվազն 40-ից ավել նորակազմ բառեր, որոնցից մի քանիսը (աղանդակից, արտաձգել, եռահրաշ, ըստարտուղիմ, յետսդարձութիւն, յոգնահեղք) գործածվել են նաև հետագա դարերում և այդպիսով ընդգրկվել ՆՀԲ-ում: Իսկ այդ բառերի մեծ մասը դեռևս միայն հեղինակային գործածություն ունի: Թերևս դա է պատճառը, որ այդ կարգի բառերը վկայված չեն ՆՀԲ-ում:

НОВЫЕ СЛОВА В НОВОВЫЯВЛЕННОМ СВЯТОЧНОМ СОЧИНЕНИИ ОВАННЕСА ОДЗНЕЦИ

ВАРСИК НЕРСИСЯН

Резюме

В 2006 г. увидело свет одно из сочинений Ованнеса Одзнеци ‹‹Նախահաւաքումն պատմութեան այսմ բանից` Յովհաննու Վերծանաւղի››, которое не только по содержанию, но и по своей лексике связано с его прежними творениями. Употребляемые в нем многочисленные слова и термины (они в основном церковно-религиозного характера) встречаются и в известных сочинениях Ованнеса Одзнеци. Большинство из них зафиксировано в “Новом армянском словаре”. Однако такие слова, как աղանդախումբ, աներկաւորելի, առաքելասահման, աւետազուարճ, դժնախորամանգութիւն, հոգէպաճոյճ, մոլեդաւան, ոյքնապէս, ցորենակերպ и т. д. не нашли отражения в этом словаре. Эти слова еще не вышли за пределы авторской речи, что и послужило причиной их отсутствия в “Новом армянском словаре”.

NEW WORDS IN NEWLY-FOUND CALENDAR WORK

OF HOVHANNES ODZNETSY

VARSIK NERSISSYAN

Summary

One of the works of Hovhannes Odznetsy with the tytle of ‹‹Նախահաւաքումն պատմութեան այսմ բանից` Յովհաննու Վերծանաւղի›› was published in 2006, which is connected with the previous works not only in the sense of contents, grammar, but also in the sense of word stock. Many new words and terms used in this work (they mainly have religion-church trend), are also used in Odznetsy's previous works. Many words used here are of course testified in the “New Armenian Dictionary”. In case of some words the “New Armenian Dictionary” brings testimonies only for the future. Meanwhile they are used in the mentioned work. But most of such words have been used so far only by the author . And that is why they aren’t testifted in that dictionary. They are աղանդախումբ, աներկաւորելի, առաքելասահման, աւետազուարճ, դժնախորամանգութիւն, հոգէպաճոյճ, մոլեդաւան, ոյքնապէս, ցորենակերպ etc.

Notes

[←1]

Հովհաննես Օձնեցի. Երկեր, գրաբարից փոխադրումը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները Վ. Համբարձումյանի, Երևան, 1999:

[←2]

Ա. Հակոբյան. Հովհան Օձնեցու տոնացուցային երկը` ‹‹Նախահաւաքումն պատմութեան այսմ բանից` Յովհաննու Վերծանաւղի››.– ‹‹Հանդես ամսօրյա››, 2006, էջ 92-130:

[←3]

Գ. Աւետիքեան, Խ. Սիւրմէլեան, Մ. Աւգերեան. Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. 1-2, Վենետիկ, 1836-1837 (վերահրատարակություն, Երևան, 1979-1981. այսուհետև` ՆՀԲ, հատորը և էջը կնշվեն մեջբերմանը կից):

[←4]

Ա. Հակոբյան. նշվ. աշխ., էջ 100 (այսուհետև էջը կնշվի մեջբերմանը կից):

[←5]

Հր. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. I, Երևան, 1971, էջ 120, հ. II, 1973, հ. III, 1977, հ. IV, 1979 (այսուհետև` ՀԱԲ, հատորը և էջը կնշվեն մեջբերմանը կից):

[←6]

Այստեղ կ-ի փոխարեն գ-ով գրությունը խորթ չէ հայերենին առհասարակ (հմմտ.` բացագանչութիւն, ցանգ և այլն):

[←7]

Մ. Աւգերեան. Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի, Անթիլիաս, 1988 (այսուհետև` ԱԲ, էջը կնշվի մեջբերմանը կից):

[←8]

Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան, 1987, էջ 428:

[←9]

Ա. Հակոբյան. նշվ. աշխ., էջ 117:

[←10]

Նույն տեղում, էջ 130:

[←11]

Գ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ., էջ 263:

Table of Contents

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

←1

←2

←3

←4

←5

←6

←7

←8

←9

←10

←11