ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԳԻՏԱԿԱՆ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ`

ՆՎԻՐՎԱԾ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԻՆ

Հայ ժողովրդական մշակույթին նվիրված հանրապետական գիտական 13րդ նստաշրջանը տեղի ունեցավ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում ս.թ. ապրիլի 13–14 ին: Նստաշրջանը կազմակերպել էր հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրինությունը: Մասնակցում էին ինստիտուտի, Երևանի, Գավառի պետական համալսարանների, Հայաստանի և Երևան քաղաքի պատմության թանգարանների, Խաղողապտղագինեգործության գիտական կենտրոնի ներկայացուցիչները: Նստաշրջանում ընդգրկված 37 զեկուցումները նախապես տպագրվել էին առանձին գրքով. զեկուցումները ներկայացված էին ինչպես ամբողջական, այնպես էլ թեզիսների տարբերակներով:

Նստաշրջանը նվիրված էր վերջերս վախճանված անվանի ազգագրագետ, պրոֆ. Դ. Վարդումյանի հիշատակին:

Ինստիտուտի տնօրեն Ա. Քալանթարյանի բացման խոսքից հետո ազգագրագետ Մ. Գաբրիելյանը ընդհանուր գծերով ներկայացրեց և ըստ արժանվույն բնութագրեց Դ. Վարդումյանի գիտական վաստակը` բարձր գնահատելով նրա դերը արդի հայ ազգագրական գիտության առաջընթացի ասպարեզում:

Ներկայացված զեկուցումները վերաբերում էին ժողովրդական մշակույթի մի քանի բնագավառների, հատկապես ավանդական և արդի ազգագրության,  բանահյուսության, մարդաբանության և հարակից այլ երևույթների հիմնախնդիրներին:

Ավանդական ազգագրությունը այսօր շարունակում է մնալ ազգաբանական հետազոտությունների կենտրոնում: Յու. Անտոնյանը <<Շնորհ ընտրությամբ. չոփչու և լարախաղացի փոխկապակցությունը>> զեկուցման մեջ անդրադառնում է գլխավորապես Արևելյան Հայաստանի որոշ շրջաններում տարածված ժողովրդական բժշկության մի երևույթի, որի կիրառողները հայտնի են <<չոփչի>> անվամբ: Չոփչու և լարախաղացի` իբրև շնորհակիրների, գործառույթի ընդհանրությունն հիմք ընդունելով, նա գտնում է, որ շնորհատուն նույն աղբյուրն է: Նշենք, որ Յու. Անտոնյանը մեզանում առաջինն է լուսաբանում չոփչու երևույթը:

Ռ. Նահապետյանի <<Պսակադրությունը և առագաստը` որպես ամուսնահարսանեկան ծիսաշար (ըստ Աղձնիքի հայերի սովորությունների)>>, Ա. Իսրայելյանի <<Ոչ իրեղեն հմայական պահպանակներ>>, մասամբ նաև Ռ. Խաչատրյանի <<Լիալուսնի ծեսն ու ծիսերգերը հայոց մեջ>> զեկուցումներում քննարկվեցին ավանդական ազգագրության երևույթների դրսևորումներն ազգագրական առանձին շրջաններում և հայոց մեջ` ընդհանրապես:

Հայ ժողովրդական տոներում ավանդականի և նորի փոխհարաբերության հարցեր են լուսաբանվում Ս. Մկրտչյանի <<Վարդավառը հայոց ավանդական և արդի կենցաղում>>, Ս. Պարսամյանի <<Ամուսնա-հարսանեկան սովորույթները Վայոց ձորում. ավանդույթներ և նորույթներ>>, Գ. Շագոյանի <<Հայոց հարսանիքի <<այցեքարտերը>>զեկուցումներում: Հեղինակները ավանդականի և նորութաբերության համեմատական քննությամբ հանգում են այն եզրակացության, որ նոր երևույթները չեն ազդում ավանդական սովորույթի հիմնական գործառույթի նպատակադրման վրա: Դա դիտվում է Վարդավառի ժամանակակից տոնակատարման ընթացքում, որի բնորոշ յուրահատկությունը ջրցանությունն ու զվարճությունն է, իսկ հարսանեկան ծիսական արարողությունների բուն նպատակը նոր ընտանիքի ստեղծման և կյանքի վերարտադրությանը, պտղաբերությանը նպաստելու գործառույթն է:

Ս. Հոբոսյանի <<Խաղողի մշակությունը Վայոց ձորում>> և Ա. Հարությունյանի <<Խաղողի և գինու կիրառությունը միջնադարյան հայ բժշկության մեջ>> (ռուս.) զեկուցումներն արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում ինչպես խաղողի մշակման, այնպես էլ գինեգործության վերաբերյալ:

Կ. Սեղբոսյանի <<Արհեստագործության ճյուղերի բնութագրական եզրաբառերի հստակեցման հարցի շուրջ>> և Գ. Ստեփանյանի <<Ընդհանրական փոխանակությունը հայոց տոնական կյանքում>> զեկուցումներում քննարկվում են ազգագրության մեջ ընդհանրացնող հասկացությունների և երևույթների ճշտման ու կենցաղավարման հարցեր:

Ի. Դոլժենկոյի <<Պասը Հայաստանի մոլոկանների ժամանակակից հոգևոր-բարոյական համակարգում>> զեկուցումը (ռուս.), ինչպես հուշում է վերնագիրը, վերաբերում է Հայաստանի բնակչության մի մասը կազմող ռուս հնադավանների պահքի առանձնահատկությունների լուսաբանմանը:

Նստաշրջանում ընդգրկված զեկուցումների շարքում առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում էթնոսոցիոլոգիական` ժողովրդագրական ազգագրությանը նվիրված զեկուցումները, որոնք կազմված էին հեղինակների կատարած հարցախույզների տվյալների հիման վրա: <<Արժեքային հիմնարար փոխակերպումների էթնոսոցիոլոգիական գնահատման փորձ>>զեկուցման հեղինակ Ա. Թադևոսյանը առաջ է քաշում և քննարկում մի խիստ արդիական հարց. սահմանել արժեքային գերակայությունների հիմնարար դերը և մշակել այդ գերակայությունների պահպանման ու վերարտադրման ռազմավարությունը: Ըստ հեղինակի` Հայաստանն այսօր ապրում է ոչ այնքան տնտեսական ու քաղաքական, որքան որպես մարդկային հանրույթ` միասնականության ու հավաքական կյանքի իմաստը կորցրած և արժեքային ճգնաժամ ապրող ընդհանրություն:

Ռ. Օհանջանյանի <<ՀՀում մշակութային կյանքի որոշ փոփոխությունների մասին>>, Ն. Մարգարյանի <<Անձնանուն և ինքնություն (կապի բացահայտման փորձ ըստ ՀՀ Գյումրի քաղաքում և Վայոց ձորի մարզում անցկացված հարցումների)>> զեկուցումներում լուսաբանվում են ազգագրական որոշ երևույթների առկայությունն ու դրանց նշանակությունը: Մ. Գալստյանի <<Արտագնացությունը Վայոց ձորում>> զեկուցումը շոշափում էր իր բացասական հետևանքներով հայտնի, հայոց կյանքում դարեր շարունակ գոյություն ունեցող արտագնա աշխատանքին վերաբերող կարևոր հարցեր: Հեղինակը, ելնելով կոնկրետ տվյալներից, եզրակացնում է, որ արտագնա աշխատանքն ունի ոչ միայն բացասական, այլև դրական ազդեցություն, մասնավորապես նպաստում է ընտանիքի բարեկեցության բարձրացմանը, ձեռներեցության զարգացմանը, բարեգործության ընդլայնմանը, մասնագիտական որակավորման խորացմանը:

Ա. Ստեփանյանի <<Սփյուռք-հայրենիք կապի նորովի դրսևորումներն արդի փուլում>>, Հ. Մարությանի <<Հուշարձանը որպես գերեզմանոց (Ցեղասպանության հուշահամալիրի օրինակով)>>, Ս. Պողոսյանի <<Կանայք ճգնաժամային իրավիճակում. արցախյան գոյամարտի կին ազատամարտիկները>> զեկուցումները կազմված են փաստերի և անձնական մի շարք դիտարկումների հիման վրա: Հեղինակների եզրակացություններն առավելապես հեռանկարային նշանակություն ունեն և կարող են արմատավորվել իբրև երևույթներ` հասարակական համապատասխան պայմանների առկայության պարագայում: Ա. Ստեփանյանը մասնավորապես շեշտում է հայրենիք-Հայաստան հասկացությունների նորովի իմաստավորման իրողությունը, ինպես նաև հայրենիք-սփյուռք կապի առանձնահատկությունները արդի փուլում, որոնք առավելապես գործնական բնույթ են կրում:

Լ. Աբրահամյանի <<Ֆիլուրգիական բառարանի նախագծի մասին>> զեկուցումը նվիրված էր մշակութաբանական մի ճյուղի` ֆիլուրգիայի ստեղծման սկզբունքների լուսաբանմանը: Հեղինակը գտնում է, որ <<միտք, խոսք, գործ>> սխեմայի առաջին և երկրորդ բաղադրամասերը համապատասխանում են փիլիսոփայությանն ու բանասիրությանը, իսկ ֆիլուրգիան ուսումնասիրում է ծեսեր և ընդհանրապես նշանակալից գործողություններ` հենվելով փիլիսոփայության և բանասիրության վրա: Գիտաժողովին նա ծանոթացրեց ֆիլուրգիական բառարանի նշանակությանը, արտերկրում այդ ուղղությամբ կատարվող աշխատանքներին:

Նստաշրջանում ընդգրկված զեկուցումների մի խումբ նվիրված էր հայ բանահյուսության պատմության և տեսության հարցերին: Ս. Վարդանյանը հանդես եկավ XIX դարի վերջին քառորդում գործունեություն ծավալած Գ. Շերենցի մասին <<Գևորգ Շերենցը բանագետ-բանահավաք>> զեկուցումով: Հայ ժողովրդական հեքիաթներում պահպանված մի շարք հնագույն պատկերացումների, ծեսերի, սովորությունների վերապրուկների լուսաբանման հարցերն էր արծածվում Ե. Զաքարյանի <<Արհեստավոր-արարիչ աղերսները հայկական հեքիաթներում>>, Է. Խեմչյանի <<Ջրային տարերքի նվաճման մոտիվը հայոց ալեքսանդրյան սյուժեներում>>, Ա. Ղազիյանի <<Մի հնագույն ծեսի վերապրուկների դրսևորումները հայ ժողովրդական հեքիաթներում>>, Ն. Վարդանյանի <<Ծիսական մի քանի վերապրուկներ իրապատում հեքիաթներում>> զեկուցումներում: <<Մարգարիտն ու մարջանն իբրև նվիրագործման բնակազմական ցուցիչներ>> զեկուցման մեջ Թ. Հայրապետյանը քննարկում է ազգագրական և բանահյուսական միջավայրին բնորոշ ամուսնական ծիսաշարի այն փորձությունները, որոնք առնչվում են օրգանական ծագմամբ ցուցիչների հմայական-պաշտպանական հատկություններին, իսկ Լ. Ղռեճյանի <<Երկվորյակային զրույցները հայ վիպական հուշարձանների համակարգում>> զեկուցումը նվիրված էր առասպելաբանական մակարդակով բնութագրմամբ վիպական զրույցների ժանրային որոշարկմանը: Վ. Սվազլյանը <<Հայ ժողովրդի թուրքալեզու բանահյուսությունը (ըստ ժողովրդագիտական նյութերի)>> զեկուցման մեջ կրկին հավաստում է, որ հայ ժողովուրդը <<ավանդական հայեցի բանահյուսությանն առընթեր պատմաքաղաքական ստիպողական հանգամանքների հետևանքով ունեցել է նաև թուրքալեզու բազմազան ու բազմաժանր բանահյուսություն>>:

Ա. Պետրոսյանը հանդես եկավ <<Սիրո կրակ և վիշապամարտ. առասպելի ծաղկային կոդը>> զեկուցմամբ: Ելնելով Վարդավառ տոնի բաղկացուցիչ մասերի գործառույթից` առասպելաբանության ընձեռած տվյալներով նա փորձեց ընդհանրություն հաստատել վիշապամարտի և սիրո կրակի միջև:

<<Վարդբաղ բնակավայրի անտիկ բնակչության օդոնտոլոգիական և կրանիոսկոպիական բնութագրություն>> (ռուս.) հույժ մասնագիտական զեկուցման մեջ Ա. Խուդավերդյանը գտածոների մարդաբանական քննությամբ ենթադրում է, որ անտիկ շրջանում տվյալ բնակավայրում ապրել է էթնիկ խառը հատկանիշներ կրող մի հանրույթ:

Նստաշրջանում ներկայացված զեկուցումները լայնորեն քննարկվեցին հարցերի, ելույթների, մտքերի փոխանակության կարգով: Ելույթներ ունեցան Ս. Հոբոսյանը, Հ. Մարությանը, Ա. Սահակյանը (Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարան), Ա. Ղազիյանը և ուրիշներ: Նստաշրջանի աշխատանքներն ամփոփեց ինստիտուտի փոխտնօրեն, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Ս. Հարությունյանը: Նա ըստ արժանվույն գնահատելով ներկայացված զեկուցումները, հատկապես շեշտեց ազգագրության և բանահյուսության բնագավառներում նոր երևույթները բացահայտելու և լուսաբանելու միտումները, մասնավորապես հայոց ծիսական մշակույթի ուղղությամբ խոր ու տարաբնույթ հետազոտություններ կատարելու վերջին տասնամյակում նկատվող բուռն հետաքրքրությունը: Այնուհետև նա առաջարկեց առաջիկայում կազմակերպել գիտական սեմինարներ ազգագրության ու բանահյուսության բնագավառներում արտասահմանյան ժամանակակից մեթոդներին և ուղղություններին ծանոթանալու նպատակով:

ԱԼՎԱՐԴ ՂԱԶԻՅԱՆ