НЕРСЕС МКРТЧЯН. Семитские языки и армянский. Ереван, “Дразарк”, 2004, 376 с.

ՆԵՐՍԵՍ ՄԿՐՏՉՅԱՆ. Սեմական լեզուները և հայերենը. Երևան, <<Դրազարկ>>, 2004, 376 էջ:

Գրախոսվող աշխատությունը նվիրված է հայերենի և սեմական լեզուների ունեցած մերձեցումներին, և ընդգրկում է Քրիստոսից առաջ երրորդ հազարամյակից` շումերա-աքքադական շրջանից, մինչև միջնադար: Գիրքը խմբագրել է Ռուսաստանի Դաշնության գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս Վ. Վ. Իվանովը և տպագրության համար հանձնարարական է գրել Վրաստանի ազգային ակադեմիայի պրեզիդենտ, ակադեմիկոս Թ. Վ. Գամկրելիձեն:

Ն. Մկրտչյանը հայերենի հարուստ, բազմաշերտ բառապաշարից առանձնացրել է այն բառերը, որոնք պատկանում են սեմական լեզվաընտանիքի այս կամ այն լեզվաճյուղին: Մի քանի հարյուր սեմական բառերից քննում և առանձնացնում է հայերենի հետ ամենահին մերձեցումների արդյունք հանդիսացող աքքադերեն, քանաներեն, արամեերեն, ասորերեն, ասորա-արաբերեն և ապա արաբերեն բառերը:

Ն. Մկրտչյանից առաջ Հ. Հյուբշմանը հայերենի սեմական փոխառություններին նվիրված մի ուսումնասիրություն է գրել` Die semitischen LehnwՓrter in Armenischen.– ZDMG, 1892 (Հայերենի սեմական փոխառությունները), սակայն այստեղ, փաստորեն, միայն ասորերենից և արաբերենից փոխառյալ բառերն են քննվել և քննելու ակնարկ է անում հայերենում մի քանի աքքադական բառերի գոյության մասին:

Հայերենում աքքադերեն (ասուրերեն) բառերի գոյության մասին խոսել են Ն. Ադոնցը, Բ. Խալաթյանցը, Գ. Սագզյանը, Հ. Աճառյանը, Գ. Ղափանցյանը, Յ. Կարստը, որոնց հայտնաբերած աքքադերեն բառերի թիվը 40–50-ից չի անցնում, իսկ այս գրքում դրանց թիվը հասնում է 400-ի: Ավելին, բառային փոխառություններից բացի հեղինակը մատնանշում է նաև ընդհանուր արեալային ծագմամբ քերականական ձևույթներ ևս, որոնք շատ կարևոր են նախահայերենի և սեմական ու կովկասյան լեզուների վաղնջական մերձեցումները հաստատելու, արեալային ընդհանուր բնույթի ծագումն ապացուցելու տեսանկյունից:

Գրքի կարևոր արժանիքներից պիտի ընդգծել հայերենում քանաներենի նստվածքի գոյությունը և մինչև արաբների Հայաստան արշավելը արաբերենից հայերենի կատարած փոխառությունների փաստը: Այս երկու աղբյուրներից եկող սեմական փոխառությունների մասին առաջինը մատնանշում է հեղինակը:

Մ. Խորենացու մոտ կան քանանացիներին վերաբերող տողեր, սակայն ոչ ոք դրա վրա ուշադրություն չի դարձրել: Այսպես` Պատմահայրը հիշատակում է քանանական ծագում ունեցող հետևյալ նախարարական տների մասին, որոնցից են` Արծրունիները, Գնունիները, Գնթունիները, Ռշտունիները, Գողթնեցիները, Կադմեանները, Սիսակյանները. <<Մենք ստուգելով հաստատ իմացանք, որ Գնթունիների ցեղը անտարակույս սրանցից է սերված, և այս ցեղի բարքը ցույց է տալիս, որ քանանացի են>>[1] – գրում է Խորենացին: Մեկ այլ առիթով ընդգծում է քանանացիների ունեցած մեծ կշռի մասին, հայոց արքունիքում. <<Իրեն զգեստներ հագցնող նշանակում է Ձեռեսին, քանանացոց սերնդից>> (Գիրք Բ, գլուխ Է): Բանն այն է, որ վերջին տարիներին պեղումները Էբլայում հայտնաբերեցին քանաներեն գրված սեպագիր սալիկներ: Իսկ Սարգոնի արշավանքներում Էբլան և Արմանին միասին են հիշատակվում, որից որոշ վերապահումով կարելի է հետևեցնել, որ Արմանի երկրի լեզուն նույնպես քանաներենն է եղել: Ուրեմն աքքադացիների հետ քանանացիները ևս մեծ ներդրում պիտի ունեցած լինեն հայերենի բառապաշարում, ինչպես Արշակունիներն ու Պարթևներն ունեցան` իրանական հազարավոր բառեր ներմուծելով հայերենի մեջ:

Ն. Մկրտչյանի հայտնաբերած մյուս նորությունը մինչև արաբների Հայաստան արշավելը արաբերենից հայերենի կատարած փոխառությունների իրողությունն է: Հ. Հյուբշմանը և Հ. Աճառյանը զարմանք են հայտնել մինչև արաբների Հայաստան գալը հարյուրավոր արաբերեն բառերի հայերենի բառապաշարում հայտնվելու առթիվ, թեև մեր պատմիչները, Հայաստանին սահմանակից համարելով Տաճկաց երկիրը, տաճիկ բառի տակ հասկացել են արաբներին: Ուրեմն, մեր մատենագրության մեջ վաղ շրջանի արաբերեն փոխառությունները հետագա հավելագրումներ կամ ընդմիջարկումներ չեն եղել, այլ արամեա-արաբական կոյնեից կենդանի շփումների միջոցով հայերենին փոխանցված բառեր (այս մասին հեղինակը 1980–1987 թթ. երեք հոդված է հրապարակել <<Լրաբեր հասարակական գիտությունների>> հանդեսում)[2]:

Ինչպես գրքի խմբագիր Վ. Վ. Իվանովն է ընդգծում, <<Մկրտչյանի գիրքը հագեցած է հարուստ փաստական նյութով>>, որն ընթերցողների առջև բացում է քիչ ուսումնասիրված անհայտ մեր պատմության վաղնջական շրջանի վարագույրները:

Ըստ թեմաների բաժանված գլուխները, իրենց բառացանկերով, տարբեր մասնագետների համար (ազգագրագետներ, պատմաբաններ, բարբառագետներ, կրոնի պատմությունն ուսումնասիրողներ և այլն) կդառնան տվյալներ քաղելու շտեմարան:

Այսպես, օրինակ, մինչև այժմ հայոց հին կրոնի վերաբերյալ տվյալները եղել են իրանական պանթեոնի զուգահեռները` Անահիտ, Միհր, Արամազդ և այլն, այժմ` շումերա-աքքադական աստվածներն ու ոգիները լրացնում են այդ շարքը, ինչպես` Նեռը, Նանեն, Գիսանեն, Նարը, Նուրինը, Արան ոգիներից` Ալը, Խիպիլիկը, Գաբոսիկը և այլն:

Եթե իրանական պանթեոնը հաջորդում է ուրարտականին, ապա աքքադա-շումերական աստվածությունների և ոգիների գոյությունը հայերի մեջ մեր ժողովրդի պատմությունը երկու հազարամյակով ավելի հեռուն է տանում:

Գրքում բերված լեզվական հարուստ նյութը հնարավորություն է տալիս աքքադական փոխառությունների լույսի տակ մերժելու, այսպես կոչված, հայերենի օրինաչափություններից շեղվելու հատկության վարկածը: Հեղինակը ցույց է տալիս, որ <<հնդեվրոպական>> համարվող որոշ բառեր պարզապես աքքադերեն փոխառություններ են և որևէ <<շեղում>> տեղի չի ունեցել հայերենում:

Հեղինակը մերժում է նաև նույնքան վիճելի հայերենի <<առաջին>> և <<երկրորդ>> քմայնացման ենթադրությունները: Ն. Մկրտչյանը ընդգծում է հայերենի աքքադական զուգահեռների այն երկակի դերը, որ ունեն հայերենում պահպանված բառերը` ճշգրտելու համար ենթադրվող աքքադերեն բառերի նշանակությունները: Այսպես, օրինակ, մի գլուխ հատկացված է հենց այդ խնդրին: Օրինակ ոսպի համար ենթադրվում է աքքադերենում <<ինչ-որ մի հացահատիկ>>. այս մոտավոր նշանակությունը ճշգրտում է հայերեն զուգահեռը:

Հ. Աճառյանը զարմանքով արձանագրում էր, որ հայերենը, լինելով հնդեվրոպական լեզու, երկրագործական մշակույթի հետ կապված ոչ մի գործիքի անուն չունի[3]: Միակ բառը` արօր-ը, ենթադրվում էր վարկածային *arətərom բառից, արմատը` *aro: Սակայն այս միակ բառն էլ հստակ ստուգաբանվում է աքքադերենով Նar.r- <<խորացնել, ակոսել>> Նar- <<խոր, փորել>> արմատից: Ոչ միայն արօր-ը, այլև երկրագործական մշակույթի հետ կապված ողջ գործիքների համալիրը ստուգաբանվում է աքքադերենով: Չէ՞ որ գործիքի անունն իր կատարած գործողության անունից է գալիս: Այսպես` հայերեն պարոր-ը <<տափան>>, պարորել <<տափանել>> աքք. parār <<տափանել>>, մանկեռ-ը <<մեծ փոցխ>>, մանկեռել, աքք. managār <<քերել, արմատներ պոկել>>, ցակատ-ը աքք. zaqāt <<հատել>>, կշոշ-ը (կամ քշոշը) աքք. gašāš <<էտել, հատել>>, շաղափ-ը աքք. šalāp որից` շեղբ <<կորզել, փորել-հանել>>, սանդ-ը աքք. sanād- <<սղկել, ծեծել>> և այլն:

Նմանապես ոռոգման համակարգի հետ կապված <<ջրափոս>>, <<ավազան>>, <<կորի>> և այլ զուգահեռներ գտնում ենք աքքադերենում, ինչպես ոփ <<ջրափոս, ջրավազան>>, գուռն <<տակառ, ցիստերն>>, գուբ և գետից ջուր հանելու գործողությունը դուղել ձևով հայերենում աքք. dālu-ից է գալիս:

Երկրագործական մշակույթի բառերը հայերենում և աքքադերենում ցույց են տալիս, որ Հայկական լեռնաշխարհում և Միջագետքում բնակչությունը նստակյաց էր դարձել անհիշելի ժամանակներից: Նույնիսկ ցորենի մշակման ասպարեզում շարքացանի միջոցով ընտիր ցորեն ստանալու մշակույթ էր ստեղծվել: Դա կոչվում էր Դրի հաց, դրի ցորեն` ԴԻՐ <<կարգ, շարք>> բառից: Աքքադերենում NINDA dir- <<դրի ցորեն, դրի հաց>>:

Ելնելով այն բանից, որ հայերենը հնդեվրոպական լեզու է, համեմատական լեզվաբանության ներկայացուցիչները երբեմն շինծու և բռնազբոսիկ հնչյունական անցումներ են մակաբերել, մինչդեռ այդ բառերի մեծ մասը աքքադական (սեմական) ծագում ունի: Չէ՞ որ աքքադերենը Հին Արևելքի միջազգային լեզուն է եղել շուրջ 2500 տարի, ինչպես հունարենն ու լատիներենը` եվրոպական լեզուների համար:

Հեղինակը շուրջ հարյուր աքքադերեն բառերի օգնությամբ ցույց է տալիս այն իրողությունը, որ հայերենը <<չի շեղվում>> հնչյունական օրինաչափություններից. այդպիսիք ենթադրվող բառերը աքքադերեն են և սխալմամբ են համարվել <<հնդեվրոպական>> (էջ 121–139):

Նշենք նաև, որ Ն. Մկրտչյանի գիրքը նվիրված է հայերենի բառապաշարի ամենահնավանդ շերտերին` սեմական լեզուների հետ նրա ունեցած ոչ միայն բառային, այլև քերականական ընդհանրություններին: Այսինքն` հրապարակի վրա է սեպագիր աղբյուրներից` աքքադերենից, քանաներենից, արամեերենից սկսած մինչև արաբերենի հետ ունեցած մերձեցումների հետևանքով հայերենում հայտնված երկու հազարից ավելի սեմական բառերի քննությունը ներկայացնող մի գործ, որը որքան լեզվաբանական, նույնքան էլ` պատմագիտական արժեք ունի:

Բնականաբար, փոխառյալ բառերը ևս նույնքան կարևոր են, որքան սեփական մայր լեզվից ժառանգածները, որովհետև դրանք ապացուցում են հնավանդ դրացիական կապերի, մերձեցումների գոյությունը տարբեր լեզվաընտանիքների պատկանող լեզուների միջև: Եթե հայերենի բառապաշարում հարյուրավոր աքքադերեն բառեր են պահպանվել, ուրեմն հայերը մ. թ. ա. երրորդ հազարամյակից աքքադացիների հարևաններն են եղել` սկսած Հայկական լեռնաշխարհում աքքադական ֆակտորիաների ժամանակներից, որոնց հետքերը պահպանվել են նաև բազմաթիվ տեղանուններում և ջրանուններում (Թիլ, Թորդան, Եփրատ, Դկղաթ, Արածանի, Նպատ և այլն):

Գիրքը զերծ չէ նաև թերություններից: Այսպես. հայերենն իր լինելության ընթացքում շփվել է սեմական մի քանի լեզուների հետ, որի պատճառով դժվարանում է այսինչ կամ այնինչ բառի փոխառության ստույգ ժամանակը որոշելը, մանավանդ որ չկան հայերեն V դարից ավելի վաղ վկայված գրավոր աղբյուրներ, հեղինակը, հենվելով բարբառների տվյալների վրա, փոխառությունները ենթադրում է ամենավաղ աքքադական շրջանից: Հեղինակի այն պնդումը, թե քանանական ծագում ունեցող ազդեցիկ նախարարությունները հայ ժողովրդի կազմավորման հարցում պիտի մեծ դեր խաղացած լինեին, մնում է որպես ենթադրություն` լեզվական փաստերի սակավության պատճառով: Մյուս կողմից, թերևս, դա պայմանավորված է Էբլայից պեղված սեպագիր քանաներեն բառարանի տպագրության ուշացման պարագայով: Գրքի վերջում պակասում է հեղինակի օգտագործած հայերեն գրականության ցանկը: Չէ՞ որ դա կարևոր է մասնագետների համար հղումներն ստուգելու կամ որևէ թեմայի վերաբերյալ հավելյալ տեղեկություններ ստանալու տեսանկյունից:

Ամփոփենք. Մկրտչյանի հեղինակած աշխատանքը լուրջ ներդրում է ընդհանուր լեզվաբանության, հայերենագիտության բնագավառում. այն ունի ինչպես լեզվաբանական, այնպես էլ պատմագիտական, ազգագրական, մշակութաբանական կարևոր նշանակություն:

ԼԱԼԻԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

Заметки

[←1]

Մովսես Խորենացի. Հայոց պատմություն. գիրք առաջին, գլ. ԺԹ, Երևան, 1981, էջ 72, ծանոթ. 2:

[←2]

<<Արաբերեն փոխառություններ հայերենում (նախքան արաբների արշավանքը Հայաստան)>>.– ՀՍՍՀ ԳԱ <<Լրաբեր հասարակական գիտությունների>>, 1980, -3, էջ 49–64:<<Արաբերեն փոխառություններ հայերենում (նախքան արաբների արշավանքը Հայաստան)>>.– Նույն տեղում, 1984, -2, էջ 72–82: <<Արաբերեն փոխառություններ հայերենում.– Նույն տեղում, 1987, -10, էջ 54–60:

[←3]

Երկրագործական գործիքներից շատերի անունները, ինչպես` մաճ, խոփ, մանգաղ, գերանդի, կանդրիվ, փոցխ, տափան, ցաքան, հեծանոց, հոսելի և այլն, հնդեվրոպական ծագում չունին (Հ. Աճառյան. Հայոց լեզվի պատմություն. մաս 1. Երևան, 1940, էջ 124):