Ս. Ա. ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ. Գրաբարի շարադասությունը. Երևան, ՀՀ ԳԱԱ <<Գիտություն>> հրատ., 2005, 256 էջ:

Գրաբարի պարզ նախադասության շարադասությունը  շարահյուսական կառուցվածքի կարևոր բաղադրամասերից մեկն է: Գրախոսվող աշխատության մեջ համակարգվել են գրաբարի պարզ նախադասության շարադասական կաղապարները, պարզվել են դրանց դրսևորման հաճախականության ու գործածության առանձնահատկությունները բայասեռային (ներգործական, կրավորական) և քերականական տարբեր կառուցվածքներ (միակազմ, երկկազմ) ունեցող, ինչպես նաև տարբեր երանգի (պատմողական, հրամայական, հարցական, բացականչական) նախադասություններում: Այսպիսով, Ս. Հայրապետյանը փորձել է լրացնել այն բացը, որ առկա էր հին հայերենի շարահյուսության բնագավառում:

Հեղինակը ամենայն մանրամասնությամբ ներկայացնում է շարադասության բաղադրիչները, գործոնները, <<ուղիղ>> և <<շրջուն>> վիճակները, շարադասության ազատության և նրա գործառույթի հարցերը, շարադասական կաղապարները և այլն: Այս բոլոր հարցերը նա կարողացել է հաջողությամբ քննել` շրջանառության մեջ դնելով մեծաքանակ մասնագիտական գրականություն (153 անուն) և օգտագործելով V դարի մեր յոթ մատենագիրների երկերի ու Աստվածաշնչի լեզվանյութը:

Հայտնի է, որ շարադասությունը նախադասության անդամների ու կազմիչ բառերի շարադասական կապակցության եղանակն է, որը ծառայում է նախադասության արտահայտության և բովանդակության պլանների, նրա քերականական կառուցվածքի ու արտահայտվող մտքի ձևավորմանը:

Աշխատությունը բաղկացած է ներածությունից, հինգ գլուխներից, ամփոփումից, համառոտագրությունների և գրականության ցանկերից:

Ներածական մասում հեղինակը գիտական բարեխղճությամբ անդրադառնում է բոլոր այն մասնագետներին ու լեզվաբաններին (սկսած Կղեմես Գալանոսից մինչև մեր օրերի մասնագետները), որոնք իրենց աշխատություններում շոշափել են նաև գրաբարի պարզ նախադասության շարադասության հարցերը:

Աշխատանքի առաջին` <<Գրաբարի շարադասության հիմնահարցեր>>գլխում ներկայացված են նախադասության շարադասական բաղադրիչները, որոնք կարող են լինել նախադասության անդամներ, ինչպես նաև նախադասության անդամ չդարձող բառեր, այն է` վերաբերականներ, ձայնարկություններ, կոչականներ:

Քննելով V դարի գրաբար մատենագրության մեջ գործածված ներգործական, կրավորական, չեզոք կառուցվածքի նախադասությունների շարադասական կաղապարները` Ս. Հայրապետյանը հանգում է այն եզրակացության, որ այդ դարի գրաբարում գործառում են անցողական բայերի լրիվ և թերի կառուցվածքի նախադասությունների բոլոր հնարավոր կաղապարները: Օգտվելով նախադասության անդամների պայմանական նշաններից` հեղինակը լրիվ կառուցվածքի նախադասությունները ներկայացնում է ընդհանուր վեց շարադասական կաղապարներով, այսպես` S(P(O, S(O(P, P(S(O, P(O(S, O(P(S, O(S(P, որոնցից ամենից բարձր հաճախականություն ունեն S(P(O (35%) և S(O(P (31%) կաղապարները (էջ 92):

Հեղինակը իրավացիորեն չեզոք կառուցվածքի նախադասություններ է համարում անուն խոսքի մասով և խոնարհված բայով արտահայտված անվանական բաղադրյալ ստորոգյալ, պակասավոր բայով պարզ ստորոգյալ և չեզոք սեռի բայ-ստորոգյալ ունեցող նախադասությունները (էջ 103): Նման կառուցվածքի նախադասությունների համար ամենագործածականը համարում է S(P և P(S կաղապարները, որոնք ունեն գրեթե հավասարաչափ գործածություն (նույն տեղում):

Վիճակագրության հիման վրա նա մեկ անգամ ևս հաստատում է հայագիտության մեջ եղած այն կարծիքը, որ պատմողական նախադասությունները հրամայական, հարցական և բացականչական նախադասությունների համեմատ ունեն շատ լայն գործածություն: Ըստ որում, պատմողական նախադասությունների 54%-ում գերակշռում է սեռի խնդրի ետադասությունը: Նա անում է նաև մեկ այլ կարևոր եզրակացություն, այն է` գրաբարի ներգործական և կրավորական կառուցվածքի պատմողական նախադասությունների գերակշիռ մասը` միջին հաշվով 66%-ը և չեզոք կառուցվածքի նախադասությունների գրեթե 2/3-ը թերի նախադասություններ են (էջ 117):

Ուսումնասիրելով բոլոր տեսակի բնության խնդիրներով (հանգման, անջատման, միջոցի, վերաբերության, միասնության, սահմանափակման, բացառման, համեմատության) նախադասությունների շարադասական կաղապարները` Ս. Հայրապետյանը հանգում է այն եզրակացության, որ գրաբարի համար կանոնականը բոլոր տեսակի բնության խնդիրների ետադաս գործածությունն է, և որ V դարի հայերենում S(P(O (բնության խնդիր) կաղապարը կազմում է շուրջ 65% (էջ 136):

Քանի որ հեղինակի թեկնածուական ատենախոսության թեման եղել է <<Ենթակայի, ստորոգյալի և ուղիղ խնդրի շարադասությունը գրաբարի պատմողական նախադասություններում>>(1983 թ.), հետևաբար, սույն աշխատության մեջ նա չի անդրադարձել քերականական այդ իրողություններին:

Լեզվաբանն իրավացիորեն նշում է, որ գրաբարում պարագայի պաշտոն են կատարում մակբայները, ածականները, տարբեր հոլովաձևերը, նախդրավոր և նախադրությամբ կառույցները: Աշխատության այս մասում նա քննում է տեղի, ժամանակի, ձևի, չափ ու քանակի, պատճառի, նպատակի, հիմունքի, պայմանի, միասնության և այլ պարագաներով նախադասությունների շարադասությունը: Այստեղ կարևորում ենք նրա հետևյալ եզրակացությունը. ինչպես խնդիրների, այդպես էլ պարագաների շարադասությունը նախադասության մեջ պայմանավորված է ոչ միայն բայական լրացյալի հետ փոխդասավորության կապով, այլև նախադասության, որպես ամբողջական և ավարտուն շարահյուսական միավորի մեջ ունեցած հաղորդակցական նշանակությամբ, ոճական-արտահայտչական արժեքով կամ քերականական նպատակահարմարությամբ (էջ 154):

Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում գրաբարի հատուկ հնչերանգով, այն է` հրամայական, հարցական և բացականչական նախադասությունների շարադասական կաղապարների քննությունը: Համապատասխան վիճակագրության միջոցով հեղինակը նշում է, որ հրամայական նախադասություններում քանի որ մեծ մասամբ զեղչվում է ենթական, ստորոգյալն ունենում է նախադաս դիրք (70%), (էջ 166): Ցույց է տրվում, որ ենթակայազուրկ են նաև կոչական ձայնարկությամբ հրամայական նախադասությունների մեծ մասը (40%), (էջ 204):

Նշվում է, որ հարցական նախադասությունների շարադասությունը կառուցվում է ըստ հարցում արտահայտող միավորի, որպիսիք կարող են լինել հարցական բառերը, դերանունները, մակբայները. օրինակ` Զի՞ գործես: Յո՞ երթաս (էջ 180): Կան նաև հարցական նախադասություններ առանց հատուկ հարցական բառի. օրինակ` Ես զթագաւորդ ձեր ի խա՞չ հանիցեմ (Յովհ.., ԺԹ, 15):

Ճիշտ պետք է համարել նաև հեղինակի այն տեսակետը, ըստ որի բացականչական նախադասությունների շարադասությունը հիմնականում պայմանավորված է հնչերանգային գործոնով (էջ 188): Իսկ նման նախադասություններում հնչերանգ ձևավորող բառերն են ձայնարկությունները, վերաբերականները, հարցական և հարաբերական դերանունները (էջ 189): Երկկազմ լրիվ նախադասությունների հիմնական կաղապարներն են P(S և S(P, որոնք գրեթե ունեն հավասարաչափ դրսևորում (էջ 204):

Աշխատության վերջին գլխում քննվել են միակազմ նախադասությունների շարադասական կաղապարները: Միակազմ նախադասությունները գրաբարում ևս բաժանվում են երեք տեսակի` անվանական, բայական նախադասություններ և բառ-նախադասություններ: Վիճակագրության միջոցով ցույց է տրվում, որ գրաբարում մեծ մասամբ գործառում է <<գլխավոր անդամ □ տրական խնդիր>>շարադասական մասնակաղապարը, որի գերադաս անդամը հիմնականում արտահայտվում է գոյականով (էջ 224):

Աշխատանքի <<Ամփոփում>> բաժնի տասնչորս կետերում ամփոփված են բոլոր այն հետևությունները, որոնք արվել են յուրաքանչյուր գլխի վերջում: Դրանցից կարևոր ենք համարում վերջին` 14-րդ կետը, ուր նշվում է. <<Սույն աշխատանքում մի կողմից ներկայացվել է V դարի գրաբարի շարադասական ընդհանուր պատկերը, բացահայտվել են շարադասական կապակցության այդ եղանակի ընդհանուր օրինաչափությունները և նախադասության կառուցվածքային ու հնչերանգային տեսակների շարադասական առանձնահատկությունները` տարբերակելով ու ներկայացնելով պարզ նախադասության շարադասական կառուցվածքի ընդհանրական և մասնական կաղապարները: Մյուս կողմից երևան են բերվել և մեկնաբանվել են գրաբարի բառային, ձևաբանական և շարահյուսական իրողությունների հետ շարադասության փոխհարաբերությունների և փոխպայմանավորվածությունների տարբեր կողմերը, առանձնացվել և բնութագրվել են շարադասության քերականական, իմաստային-հաղորդակցական և ոճական գործոնները, և ի մի են բերվել ու զարգացում ստացել տարբեր բնույթի բազմաթիվ քերականագիտական աշխատություններում ուսումնասիրվող հիմնախնդրի վերաբերյալ եղած դատողություններն ու կարծիքները>>(էջ 238–239):

Աշխատությունը հիմնականում պետք է համարել հաջողված, բայցևայնպես այն զերծ չէ նաև որոշ թերություններից, որոնցից հարկ ենք համարում նշել հետևյալները.

1. Աշխատության 31-րդ էջում կարդում ենք. <<… ապա գերակշռող է որոշչի նախադաս և գերազանցապես անհամաձայնեցված գործառությունը (հուր հեր, բոց մորուս /ճիշտը` մօրուս/, շիկափոկ պարան, սէգն Տրդատ)>>, իրականում այս օրինակներում համաձայնության մասին խոսք չի կարող լինել, որովհետև որոշիչ-որոշյալ կապակցությունները թեք հոլովաձևերով չեն գործածվել:

2. Հեղինակը երբեմն օրինակներ է քաղում ոչ թե բնագրերից, այլ առանձին ուսումնասիրություններից (Գ. Ջահուկյան, Գ. Խաչատրյան և ուրիշներ), որը գիտական աշխատանքի համար ճիշտ մոտեցում չէ:

3. Աշխատության 54–55-րդ էջերում հեղինակը գրում է, որ պատճառական բայով կառույցներում հանդես է գալիս նաև երկրորդ ուղիղ խնդիրը. բերում է նաև <<Դու զժողովուրդս խոնարհս կացուցանես>> (Սաղմ., ԺԸ, 27) նախադասությունը, որտեղ, մեր կարծիքով, բնավ էլ ուղիղ խնդիր չկա, քանի որ դա որոշիչ-որոշյալ կապակցություն է:

4. Երբեմն վերցնում է ոչ ամբողջական նախադասություն, որը ճիշտ չի արտահայտում նախադասության միտքը, օրինակ` Նմա բուռն հարկանել զորձաքար (Խոր.), փոխանակ` Երգէին նմա բուռն հարկանել զորձաքար վիմաց ձեռօք (էջ 69), որտեղ պարզ կդառնան նմա-ի զ նախդրի գործառույթները:

5. Առ ոչինչ համարել զբազմութիւն զօրաց նոցա (Խոր.), Ոչինչ համարես զիշխանս քո (Բ Թագ., ԺԹ, 6) նախադասություններում (էջ 85) նշվում է, որ առկա է երկու ուղիղ խնդիր` հետևանքի կամ երկրորդական և ուղիղ խնդիր, այնինչ այս երկու նախադասություններում էլ ընդգծված բառակապակցությունները բայական հարադրություններ են` <<արհամարհել, բանի տեղ չդնել>> իմաստներով, հետևաբար, այդտեղ երկու ուղիղ խնդիր չի կարող լինել:

6. Բայց այլքն յանձն առնուն այսչափ միայն (Խոր.) նախադասությունը (էջ 104) համարված է չեզոք կառուցվածքի նախադասություն, որը ճիշտ չէ, որովհետև յանձն առնուլ բայական հարադրությունը ներգործական սեռի բայ է, հետևաբար, նախադասությունն էլ ներգործական կառուցվածքի նախադասություն է:

7. <<Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ>> նախադասությունը, որը փոխանակ Աստվածաշնչից վերցնելու, վերցրել է Կորյունի երկից, համարում է հրամայական նախադասություն (էջ 169): Ըստ երևույթին, հեղինակն առաջնորդվել է արդի հայերենի նմանատիպ նախադասությունների ազդեցությամբ (օրինակ` Հարգել ծնողներին = հարգի՛ր ծնողներին): Այդ նախադասությունը գրաբարում ամենևին էլ հրամայական հնչերանգ չունի, որովհետև դա պատմողական նախադասություն է (տե՛ս նաև Աստվածաշնչի աշխարհաբար թարգմանությունը):

8. Մեր կարծիքով Ս. Հայրապետյանը ճիշտ չի վարվում, երբ Մովսես Խորենացու գրառած ժողովրդական բանահյուսության հատվածներից քաղած նախադասությունները համարում է դասական գրաբարի օրինակներ, օրինակ` Եւ ուստի՞ տացէ քաջն Արտաշէս հազարս ի հազարաց և բիւրս ի բիւրուց ընդ քաջազգւոյ կոյս օրիորդիս Ալանաց (էջ 182):

Ավարտելով` ասենք, որ անկախ մեր արած մասնակի դիտողություններից, Ս. Հայրապետյանի <<Գրաբարի շարադասությունը>> աշխատությունը կարևոր ներդրում է գրաբարի շարահյուսական կառուցվածքի ուսումնասիրության բնագավառում:

ԳԵՎՈՐԳ ԹՈՍՈՒՆՅԱՆ