ՄԽԻԹԱՐ ԱՅՐԻՎԱՆԵՑԻ. Գանձեր և տաղեր, աշխատասիրությամբ Էլեոնորա Հարությունյանի. Երևան, <<Նաիրի>> հրատ., 2005, 255 էջ:

Է. Հարությունյանի աշխատասիրած Մխիթար Այրիվանեցու գանձերի ու տաղերի համեմատական-քննական բնագիրը հայ միջնադարյան գրականագիտության պատմության համար նորություն է (պատրաստվել ու հրատարակվել է առաջին անգամ):

Է. Հարությունյանը 1985-ին հրատարակել էր <<Մխիթար Այրիվանեցի, կյանքը և գործը>> մենագրությունը` հարստացնելով հայ միջնադարյան մատենագիրների մասին հետազոտությունների ազգային գանձարանը: Նա Մխիթար Այրիվանեցու գրական, պատմական, մանկավարժական ժառանգության հմուտ գիտակ էր, որը, սակայն, անժամանակ մահվան պատճառով չկարողացավ հրատարակված տեսնել իր երկարամյա ու տքնաջան աշխատանքի արդյունքը՝ Մխիթար Այրիվանեցու գանձերի ու տաղերի ժողովածուն: Է. Հարությունյանի գիրքը լույս աշխարհ եկավ որպես գործի արժեքը կարևորող հիշատակի հատոր: Այն բացվում է  Ամենայն հայոց հայրապետի օրհնության գրով, որտեղ դիպուկ ձևով նկատված է գրքի այսօրվա համար ունեցած կենսական արժեքը. <<Նվիրված լինելով եկեղեցական մեր տոներին ու մեկնաբանելով դրանց խորհուրդները՝ գանձերը արտահայտում են նաև մեր եկեղեցու դավանանքը, ժամանակի հայ կյանքի իրադարձությունները>> (էջ 5):

Գրքում զետեղված է նաև Մաշտոցի անվան Մատենադարանի տնօրեն ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Ս. Արևշատյանի գնահատանքի խոսքը, որի մեջ շեշտված է հեղինակի <<անկասելի ձգտումը՝ լույս աշխարհ բերել հայ հոգևոր մշակույթի անհայտ մասունքները>> (էջ 7): Է. Հարությունյանի որդիները՝ Լևոն և Վահագն Մկրտչյանները, իրենց հերթին, գիրքը որակում են որպես Մատենադարանի ու նրա աշխատակիցների հանդեպ սիրո և նվիրումի արտահայտություն:

Մխիթար Այրիվանեցու գանձերի ու տաղերի ժողովածուի լույս աշխարհ գալը, անշուշտ, մեծապես պայմանավորված է նաև հայ միջնադարի նվիրյալ Վ. Դևրիկյանի պատրաստակամ օժանդակությամբ, քանզի նա է գրքի պատասխանատու խմբագիրը և վերջինիս ջանքերով է այն կյանքի կոչվել: Գրքի նախաբանում նա ներկայացնում է իր կատարածը և բացատրում, թե ինչու գանձերի ու տաղերի գիտական մեկնությունները քաղված են <<Մխիթար Այրիվանեցի>>մենագրությունից. <<Է. Հարությունյանը, հասցնելով կազմել այս գանձերի բնագրերը և ծանոթագրությունները, դժբախտաբար, չհասցրեց գրել բնագրային նման հրատարակությունների համար ընդունված առաջաբան, ուստի այստեղ հարմար նկատեցինք զետեղել նրա <<Մխիթար Այրիվանեցի>>մենագրության՝ Այրիվանեցու <<Գանձարանին>>նվիրված բաժինը, ուր համակողմանիորեն ներկայացված և ըստ խմբագրությունների դասակարգված են թե՛ Գանձարան ժողովածուները և թե՛ համապատասխան վերլուծության են ենթարկված միջնադարյան այս նշանավոր մատենագրի գանձերը>> (էջ 15):

Մխիթար Այրիվանեցին XIII դարի հայ մատենագրության այն երևելի դեմքերից է, որի գրական ժառանգությունը դեռևս XIX դարում հետաքրքրել է ռուսական և եվրոպական հայագիտությանը: 1865 թ. Մարի Բրոսեն նրա պատմությունը թարգմանել է ֆրանսերեն՝ կցելով գիտական մեծարժեք հետազոտություն[1]: Ֆրանսիացի հայագետը պատմական խոշոր արժեք է տեսնում հայ մատենագրի երկում, հատկապես վերջինիս հետևյալ բացատրության մեջ դիտել է տալիս մատենագրի պատմաքաղաքական դեպքերի խոր ընկալումը. <<Աստ տիրեցին Կիւլիկիոյ Ռուբինեոնքն, դատ արար Աստուած զրկելոցս, զի Հոռոմն եբարձ զմեր թագաւորութիւնն, իսկ Աստուած զերկիր նոցա ետ Հայոց, որք այժմ թագաւորեն ի նմա>>[2]: Մխիթար Այրիվանեցու քաղաքական սթափ հայացքը որոշակի երևում է նաև նրա գանձերում, որոնցում հայ եկեղեցու պաշտամունքային գրականության միջոցով հեղինակը զուգակցում է ազգապահպան երկու առաջնահերթ գաղափարներ՝ հավատք և քաղաքական ինքնուրույնություն ու անկախություն: Ահա այս նկատառումով Է. Հարությունյանի կատարածը առավել էական ու նշանակալի է դառնում:

Բանասերը գանձերի քննական բնագրերը կազմելիս մանրակրկիտ ուսումնասիրել է իր ձեռքի տակ եղած գրչագիր օրինակները, քաջատեղյակ է հարցի պատմությանը, գիտի, թե ով, երբ և ինչ է ասել հեղինակի գանձերի ու տաղերի մասին: Բավական է միայն նշել, որ հրատարակված 26 գանձերից ու տաղերից 22-ը Է. Հարությունյանը հրատարակում է առաջին անգամ:

XIII դարում արդեն հայ բանաստեղծությունն ուներ զարգացման նախանձելի մակարդակ: Բավական է հիշել հանճարեղ Գրիգոր Նարեկացու, Վարդան Անեցու, Հովհաննես Սարկավագ Իմաստասերի, Ներսես Շնորհալու, Ֆրիկի և այլ բանաստեղծների քերթվածները: Ահա այս ավանդույթի մեջ, ինչպես որոշակի պարզ է դառնում Է. Հարությունյանի կազմած բնագրերից, Մխիթար Այրիվանեցին անվերապահորեն ունի իր յուրահատուկ տեղն ու դերը: <<Մխիթար Այրիվանեցու բանաստեղծությունները և նրանց պատմագրական արժեքը>> ներածական ծավալուն ուսումնասիրությամբ նախ ներկայացվում է հարցի բանասիրական կողմը: Է. Հարությունյանը վերականգնում է Մ. Այրիվանեցու գանձերի ու տաղերի մեզ հասած ձեռագրական հարստությունը և այն պայմանականորեն բաժանում է երեք խմբի: Առանձնացվում է Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվող թիվ 4011 ձեռագիրը, որի նշանակության բացառիկությունը հիմնավորվում է: Մ. Այրիվանեցու գանձերի առանձին միավորները բնութագրված են մանրամասնորեն, մասնագիտական աղյուսակներով:

Է. Հարությունյանն իրավացիորեն ծանրացել է Մխիթար Այրիվանեցու գանձերն արտագրող Գրիգոր Խլաթեցու կազմած ժողովածուի վրա, որն ունի չափածո հիշատակարան: Այդ հիշատակարանը վկայում է Մխիթար Այրիվանեցու գանձերի նկատմամբ հայ միջնադարյան մտածողների բացառիկ վերաբերմունքի մասին.

ԶԱյրիվանուց անուն լըւեալ

Եւ ընտիր գանձուցս հանդիպեալ,

Եւ յայնմ աւրէ յոյժ ցանկացեալ

Տեսլեան տեղոյս ես տառապեալ…(էջ 27):

Է. Հարությունյանը քննում է բանաստեղծի գանձերի և տաղերի բովանդակությունը, բնութագրում միջնադարյան գրական այդ տեսակի կառուցվածքային առանձնահատկությունները, հավաստում, որ այդ բնագավառում Այրիվանեցին եղել է նորարար: Նա եզրահանգում է. <<Գանձերի այս խումբը ոչ թե գանձերի խառը հավաքածու է, այլ տոնական դասավորություն ունեցող մի ամբողջ շարք>>(էջ 32): Բանաստեղծությունների մի մասն ունի <<Տէր Մխիթարա>> ծայրակապը:

Մխիթար Այրիվանեցու բանաստեղծական ողջ ժառանգությունը տեղ է գտել XIV-XV դարերի բանաստեղծ և մատենագիր Գրիգոր Խլաթեցու` տարբեր հեղինակների գործերից կազմած և մեզ հասած Գանձարաններում: Ինչպես պարզում է Է. Հարությունյանը, Գր. Խլաթեցին երբեմն խմբագրել է Մ. Այրիվանեցու գանձերը:

Բանասերը գանձերի բովանդակությունը քննելիս ներկայացնում է դրանց հեղինակի` հայոց պատմության խոր իմացությունը: Այրիվանեցին հաղորդում է պատմական կարևոր փաստեր. <<Թարգմանչաց>> գանձը ամբողջությամբ, իր բովանդակած փաստացի տվյալներով, կարող է դասվել հայ գրերի գյուտի շուրջը եղած պատմական սկզբնաղբյուրների թվին>> (էջ 32):

Աշխատության ծանոթագրություններում վկայվում է, որ գանձերից 16-ի բնագրերը պահվում են Բրիտանական թանգարանի հայկական ձեռագրերի հավաքածուում: Հայտնի է, որ այդ հավաքածուի ցուցակը կազմել է անգլիացի նշանավոր հայագետ Ֆրեդերիկ Կոնիբերը և հրատարակել 1913-ին Լոնդոնում: Կոնիբերի ձեռագրացուցակը, որը հիմնականում անգլերեն լեզվով է և նախատեսված է եվրոպացի հայագետների համար, իր պարունակած ձեռագրերի հարստությամբ, ցավոք, դուրս է մնում Հայաստանում բնակվող հայագետների քննախույզ հայացքից. ոչ ոք չի կարող մեկնել Լոնդոն և քննական բազմաթիվ բնագրերը համեմատել այնտեղի հավաքածուի ձեռագրական փաստերի հետ: Է. Հարությունյանը հիմնականում վկայակոչում է Բրիտանական թանգարանի հայկական հավաքածուի թիվ 54 ձեռագիրը, որը հարուստ Գանձարան ժողովածու է[3]: Ֆ. Կոնիբերը հայտնում է, որ այդ լավ պահպանված ձեռագիրը գրվել է 1411-ին, ձեռագրի ուղղագրությունն ու կետադրությունը նախնական են (archaic), բայց օ տառը գրված է բազում էջերում հին աւ-ի փոխարեն[4]: Մեր հաշվումներով թիվ 54-րդ ձեռագրում տեղ են գտել Մխիթար Այրիվանեցու 25 բանաստեղծական քերթվածները[5]:

Է. Հարությունյանի կազմած Մխիթար Այրիվանեցու գանձերի ու տաղերի ներկա ժողովածուն բանասիրական օրինակելի աշխատանք է և հիմք է տալիս արդի ու գալիք մասնագետներին ազատորեն ներկայացնելու գանձերի գրականագիտական մեկնությունները:

Մխիթար Այրիվանեցին եղել է հայրենասեր մատենագիր, նրան ոգևորել է Կիլիկյան Հայաստանի անկախ պետականության գոյության փաստը, միաժամանակ իր ծիսական գրականությամբ բանաստեղծը ունեցել է մի լուսավոր նպատակ. քրիստոնեական հավատքը դարձնել հայ ժողովրդի համար պաշտպանական վահան, նրանով հաստատել հասարակական կարգ ու կանոն, ապահովել Մեծ Հայքի խաղաղ ու բարեկեցիկ կյանքի հոգևոր երաշխիքը:

ԱԵԼԻՏԱ ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ

Заметки

[←1]

Études sur l’historien arménien Mkhitar d’Airivank, XIIIe siécle, I et II parties, de la creation du monde au commencement de l’ére chrétienne, III partie, jusqu’en 1289 après J.C., B.Ac., t. III 1865, Avril.

[←2]

Մխիթար Այրիվանեցի. Պատմութիւն Հայոց (ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ Էմին), Մոսկվա, 1860, էջ 59:

[←3]

Տե՛ս F. Conybeare. A Catalogue of the Armenian Manuscripts in the British Museum. London, Oxford University Press, 1913, p. 112-122.

[←4]

Նույն տեղում, էջ 112:

[←5]

Տե՛ս, ձեռ. 54, թիվ 8, 12, 13, 22, 23, 24, 32, 33, 34, 35, 43, 44, 48, 49, 54, 55, 71, 73, 74, 75, 86, 87, 269, 270, 271: