Л. М. ВАРДАНЯН. Степан Лисициан и истоки армянской этнографии. Ереван, изд. “Гитутюн” НАН РА, 2005, 424 с.

Լ. Մ. ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ. Ստեփան Լիսիցյանը և հայ ազգագրության ակունքները. Երևան, ՀՀ ԳԱԱ <<Գիտություն>> հրատ., 2005, 424 էջ:

Հայ ազգագրության պատմության ուսումնասիրությունը ազգագրագետների առաջնահերթ խնդիրներից է, որի համակողմանի բացահայտման համար անհրաժեշտ է նախնական պրպտումներով վեր հանել այն երախտավորների կյանքն ու գործունեությունը, որոնք իրենց եռանդուն ջանքերով, քայլ առ քայլ նպաստել են հայ ազգագրության ձևավորմանն ու զարգացմանը: Ցավոք, ցայսօր լիարժեք ուսումնասիրված չեն Մ. Էմինի, Գ. Խալաթյանցի, Գ. Սրվանձտյանի, Եր. Լալայանի, և այլոց ազգագրական գործունեությունը:

Արխիվային վավերագրերի վերհանմամբ Լ. Վարդանյանն առաջին անգամ համակողմանիորեն ուսումնասիրել է անվանի հայագետ, պատմաբան, ազգագրագետ, աշխարհագրագետ, թարգմանիչ, մանկական գրող, մանկավարժ, գիտության վաստակավոր գործիչ, պրոֆեսոր Ստ. Լիսիցյանի կյանքն ու ստեղծագործական ուղին:

Ստ. Լիսիցյանի ազգագրագետ թոռնուհու` Լ. Վարդանյանի ուշագրավ այս մենագրությունը կազմված է առաջաբանից, վեց գլխից, վերջաբանից, հայերեն և անգլերեն ամփոփումներից, հավելվածում տեղ գտած Ստ. Լիսիցյանի բազմահարուստ արխիվից ընտրված ձեռագիր նմուշներից և մատենագրական ցանկերից: Գրքում զետեղված են նաև Ստ. Լիսիցյանի տոհմիկ ծագումն ու ապրած ժամանակաշրջանը վերակենդանացնող լուսանկարներ:

Մենագրության I գլխում ներկայացված է Ստ. Լիսիցյանի կյանքի և գործունեության ամփոփ նկարագիրը, II գլխում խոսվում է Կովկասի պատմահնագիտական բաժնում նրա ծավալած գործունեության մասին, III գլուխը վերաբերում է Հայաստանի պատմաազգագրական շրջաններում գավառագիտական կազմակերպությունների (թանգարաններ, ընկերություններ, խմբակներ, բջիջներ) լայն ցանց ստեղծելու ուղղությամբ կատարած աշխատանքներին,

IV գլխում վեր է հանված Հայաստանում ազգագրական թանգարանագիտության ստեղծման և զարգացման բնագավառում Ստ. Լիսիցյանի ներդրումը, V գլխում լուսաբանված է ազգագրություն առարկան բուհական ծրագրերում ընդգրկելու և որակյալ մասնագետներ պատրաստելու ուղղությամբ նրա դերը, VI գլխում Ստ. Լիսիցյանը ներկայացված է որպես հայ ազգագրության դպրոցի հիմնադիր:

Ստեփան Դանիելի Լիսիցյանը ծնվել է 1865 թ. սեպտեմբերի 23-ին Թիֆլիսում, զինվորական բժիշկ, գեներալ Դանիել Քրիստափորի Լիսիցյանի ընտանիքում: 1884 թ. Թիֆլիսում առաջին արական գիմնազիան ավարտելուց հետո նա բարձրագույն կրթություն է ստացել Եվրոպայում: 1889 թ., ավարտելով Վարշավայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը, ստացել է պատմական գիտությունների թեկնածուի աստիճան և նույն թվականին մանկավարժական աշխատանքի է անցել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում` դասավանդելով պատմություն, աշխարհագրություն, ռուս գրականության պատմություն (տիրապետում էր 12 լեզվի): 1891 թ. տեղափոխվում է Թիֆլիս, տեղում ծավալում գիտամանկավարժական, հրատարակչական գործունեություն: 1892–1893 թթ. նա աշխատակցում է <<Տարազ>> շաբաթաթերթին, միաժամանակ որպես մանկական գրող և թարգմանիչ մասնակցում <<Աղբյուր>> պատկերազարդ հանդեսի հրատարակմանը: 1892–1903 թթ. նա Թիֆլիսի <<Հայոց հրատարակչական ընկերության>> խմբագրական հանձնաժողովի քարտուղարն էր: Կառավարության կողմից այն փակվելուց հետո նա կազմակերպել է <<Ստ. Լիսիցյան և ընկերություն>> (1903–1905 թթ.) հրատարակչական ֆիրման, որը զբաղվում էր հայ դասական և եվրոպական գրականությունը հայերեն հրատարակելու աշխատանքներով:

1894–1915 թթ. Ստ. Լիսիցյանը դասավանդում է Ներսիսյան դպրոցում, իսկ

1898 թ. իր տիկնոջ` Կատարինե Լիսիցյանի (Ախշյանի) հետ բացում է հայկական երկսեռ տարրական դպրոց, որն ուներ գիմնազիայի կարգավիճակ: Լիսիցյանի մանկավարժական-լուսավորական կարևոր ներդրումներից է <<Հասկեր>> մանկական հանդեսի հրատարակությունը (1905–1917 թթ.), որի էջերում նա հանդես է գալիս որպես մանկական գրող ու թարգմանիչ, իսկ 1907–1922 թթ. Հովհ. Թումանյանի և Լ. Շանթի համագործակցությամբ  I–V դասարանների համար կազմում է <<Լուսաբեր>> հայոց լեզվի դասագիրքը:

XIX դ. վերջերից Ստ. Լիսիցյանը հանդես է գալիս նաև գրականագիտական աշխատանքներով` նվիրված Ա. Պուշկինի, Ն. Գոգոլի, Հ. Սենկևիչի ստեղծագործություններին, միաժամանակ <<Տարազի>> էջերում հրապարակում գրաքննադատական հոդվածներ ու գրախոսություններ, ինչպես նաև մասնակցում է Խ. Ֆ. Լինչի <<Հայաստան>> երկհատոր աշխատության անգլերենից ռուսերեն թարգմանությանը: Նա թարգմանում է նաև Հ. Սենկևիչի <<Յ՞ո երթաս>> վեպը (1898): Ստ. Լիսիցյանը Թումանյանի <<Վերնատուն>> գրական միավորման եռանդուն մասնակիցներից էր: Գիտամանկավարժական ասպարեզում ձեռքբերումների համար 1941 թ. նրան շնորհվել է պրոֆեսորի, իսկ 1945 թ.` ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործչի կոչում: Անվանի գիտնականը վախճանվել է 1947 թ. Երևանում:

Ստ. Լիսիցյանը հայ մտավորականության այն նշանավոր ներկայացուցիչներից է, որի բազմակողմանի գործունեությունը լայն ճանաչում է գտել դեռևս XIX դ.: Հանգամանքների բերումով, սակայն, նա ազգագրությամբ սկսել է զբաղվել 1920-ական թվականներից` Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելու առաջին իսկ տարիներից: Հնի և նորի պայքարի կիզակետում հայտնված հարազատ ժողովրդի ազգային դիմագիծը պահպանելու, նրա իսկ կողմից ստեղծված հոգևոր ու նյութական մշակութային արժեքները փրկելու մտահոգությամբ Ստ. Լիսիցյանը ժամանակի թելադրանքով ձեռնամուխ է լինում մի նոր առաքելության: <<Խորհրդային կարգերում հաստատված տնտեսական, մշակութային և սոցիալական պայմանների մեջ,– գրում է Ստ. Լիսիցյանը,– մանավանդ կոլտնտեսային շինարարության հետևանքով հանրապետության բոլոր ազգությունների մեջ հին կենցաղը ենթարկվում է արմատական ձևափոխման… անցյալի հիշողությունները արագ մթագնվում են, իսկ տնայնագործական իրերը` գործածությունից հանվել և պահպանվել են ողորմելի վիճակի մեջ, այս ու այնտեղ, պատահաբար>> (էջ 418–419): Եվ <<Քանի որ [արևմտահայոց] նախկին հայրենի գավառները դատարկված են և այնտեղ վերադառնալու ոչ մի հեռանկար չկա, միակ ճանապարհն է գիտության համար մոռացությունից փրկել ազգագրական նյութերը և կենցաղային իրերը, գրանցել նաև ֆոլկլորն ու բարբառը, մինչև որ տեղափոխվածները չեն միաձուլվել վերջնականապես նոր ազգագրական միջավայրի հետ>> (նույն տեղում): Ազգագրական նյութերի փրկությանը նախանձախնդիր Ստ. Լիսիցյանը ձեռնամուխ է լինում ազգագրական գիտարշավների կազմակերպմամբ` հետազոտական աշխատանքները թողնելով ապագային:

1924 թ. Հայաստանի կառավարության հրավերով Թիֆլիսից տեղափոխվելով Երևան` սկսվում է Ստ. Լիսիցյանի գործունեության մի նոր բեղմնավոր ժամանակաշրջան: Որպես ՀԽՍՀ լուսժողկոմատին կից Մեթոդական խորհրդի անդամ և Կենտրոնական գավառագիտական բյուրոյի գիտնական քարտուղար` Ստ. Լիսիցյանը զգալի դեր է կատարում հանրապետությունում գավառագիտական աշխատանքների կազմակերպման ուղղությամբ: Նրա գործուն մասնակցությամբ բոլոր շրջաններում ստեղծվում է գավառագիտական կազմակերպությունների և հաստատությունների (թանգարաններ, ընկերություններ, խմբակներ, բջիջներ) լայն ցանց, որի նպատակային աշխատանքի համար նա կազմում և հրատարակում է մի շարք ուղեցույցներ: 1926 թ. ազգագրագետի կազմած <<Գավառագիտություն>> խորագրով ձեռագիր հարցարանը կարևոր ներդրում է գյուղի, քաղաքի տնտեսական, հասարակական և ընտանեկան կյանքին վերաբերող նյութերի հավաքման գործում (մինչ այդ կար Գ. Խալաթյանցի կազմած ծրագիրը): Դրանում ընդգրկված են էթնոսոցիալական հետազոտությունների մի շարք հիմնախնդիրներ: Ազգագրության բնագավառում Ստ. Լիսիցյանի աշխատանքները ծավալվել են երեք հիմնական ուղղություններով` հավաքչական, գիտահետազոտական և գիտակազմակերպական: 1925–1928 թթ. Ստ. Լիսիցյանը կազմակերպել է ազգագրական մի շարք գիտարշավներ դեպի Լեռնային Ղարաբաղ, Մեղրի, Նախիջևան: Այդ տարիներին Շատախի, Մոկսի, Սասունի, Ալաշկերտի և Արևմտյան Հայաստանի պատմաազգագրական այլ մարզերից գաղթած հայերից հավաքել է պատմամշակութային ուշագրավ նյութեր: 1928 թ. Ստ. Լիսիցյանը նշանակվում է Հայաստանի Պետական պատմական թանգարանի ազգագրության բաժնի վարիչ և եռանդուն գործունեություն ծավալում թանգարանային ցուցանմուշներ ժողովելու և հավաքածուները համալրելու ուղղությամբ:

Քաջ գիտակցելով հոգևոր մշակութային տարբեր երևույթների նկատմամբ ձևավորվող վերաբերմունքը 1920–1930 թթ. սոցիալիստական արմատական վերափոխումների փուլում` Ստ. Լիսիցյանը կազմակերպում է գիտարշավներ Զանգեզուրի, Լոռու, Սևանի ավազանի, Աշտարակի, Ջավախքի և այլ շրջաններ ու այդ վայրերում չգործող եկեղեցիներից ընտրում և Մայր թանգարան է տեղափոխում պատմամշակութային արժեք ներկայացնող բազմաթիվ նմուշներ: Նա առաջինն է կարևորել հայ գաղթականների և Հայաստանում ապրող ազգային փոքրամասնությունների կյանքն ու կենցաղը հետազոտելու անհրաժեշտությունը:

Հայ ազգագրության մեջ կարևոր ներդրում է Ստ. Լիսիցյանի կազմած <<Ազգագրական հարցարանը>> (1946): Այն մինչ օրս, իբրև մեթոդական ձեռնարկ, աջակցում է ազգագրագետներին` հավաքչական աշխատանքներում: Նրա հավաքչական աշխատանքների հանրագումարը մենագրական այն հետազոտություններն են, որոնք լույս են տեսել նրա մահից հետո. <<Ակնարկներ նախահեղափոխական Հայաստանի ազգագրության>> (1955 թ., ռուսերեն), <<Զանգեզուրի հայերը>> (1969 թ.), <<Լեռնային Ղարաբաղի հայերը. ազգագրական ակնարկ>> (1981 թ., հայերեն, 1992 թ.` ռուսերեն):

Ստ. Լիսիցյանը մեծ ջանքեր է գործադրել բուհերում ազգագրություն առարկան ուսումնական ծրագրերում ընդգրկելու ուղղությամբ: Նրա երազանքն էր հանրապետությունում ստեղծել ազգագրական գիտահետազոտական կենտրոն: Այս առումով ուշագրավ են ներկայացվող գրքում տեղ գտած 1944 թ. ՀԿ(բ)Պ Կենտկոմի քարտուղար Ս. Կ. Կարապետյանին հղած Ստ. Լիսիցյանի նամակի այն տողերը, որոնցում, մտահոգված ազգագրության ճակատագրով, նա առաջարկում է Ակադեմիայում բացել ազգագրության հատուկ բաժին` նշելով ազգագրության դերը հայագիտական որոշ բնագավառների համալիր հետազոտման գործում: Ըստ նրա` <<առանց ազգագրության հնագիտական նյութերը կմնան լուռ ու չեն խոսի, ֆոլկլորը կլինի ավելի քան թերբովանդակ ու մեծ մասամբ դատարկ հնչյուն>> (էջ 418): Ստ. Լիսիցյանի երազանքն իրականացավ 1959 թ. ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի հիմնադրմամբ, որի կազմում ընդգրկվեց նաև բանահյուսության բաժինը: Ի դեպ, ազգագրության բաժնի հիմնական կորիզը կազմել են նրա սաները (Վ. Բդոյան, Կ. Մելիք-Փաշայան, Դ. Վարդումյան և ուրիշներ): Շարունակելով իր նախորդների, հատկապես Եր. Լալայանի գործը` Ստ. Լիսիցյանը հայ ազգագրական գիտության մակարդակը բարձրացրեց մի նոր աստիճանի:

Լայն ու բազմակողմանի է Ստ. Լիսիցյանի հետաքրքրությունների շրջանակը: Նշանակալից է նրա դերը Հայկական ԽՍՀ Աշխարհագրական ընկերության կազմակերպման գործում: Աշխարհագրության ասպարեզում նրա բազմամյա գործունեության արգասիքը հանդիսացավ <<Հայկական ԽՍՀ ֆիզիկական աշխարհագրություն. դեմոգրաֆիայով>> աշխատանքը (1940 թ.): Գիտնականը փաստական հարուստ նյութ է հավաքել հայոց պատմության, հատկապես աքեմենյան, սելևկյան, հռոմեական ժամանակաշրջանների վերաբերյալ, դրանց շուրջ գրել մի շարք հոդվածներ: Նա առաջինն է վերծանել Գառնիի հունարեն արձանագրությունը (1945 թ.) և մեկնաբանել Զանգեզուրի Զորաց-քարեր (Ղոշուն-դաշ) հուշարձանը (1938 թ.):

Ամփոփելով` նշենք, որ գրախոսվող աշխատությունը  կարևոր ներդրում է հայագիտության, մասնավորապես` հայ ազգագրության պատմության մեջ: Լ. Վարդանյանն առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ է դրել Ստ. Լիսիցյանի կյանքն ու գործունեությունը լուսաբանող արժեքավոր նյութեր, որոնք իրենց սկզբնաղբյուրային նշանակությամբ օգտակար կլինեն հայագիտության տարբեր բնագավառների հետազոտական աշխատանքներում:

ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ