ՀՆԴԿԱՀԱՅ ՎԱՃԱՌԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

(XVIII դ. սկիզբ)

ՍԵՊՈՒՀ ԱՍԼԱՆՅԱՆ (ԱՄՆ)

Հայ-հնդկական կապերուն մասին գոյություն ունեցող կանխագույն հավաստի աղբյուրը ԺԲ դարուն գրված հետաքրքրական հայերեն ուղեգրություն մըն է Հնդկաստանի և Մալայան արշիպելագի հարևան կղզիներուն մասին, որ կը կոչվի <<Անուանք քաղաքացն Հնդկաց եւ Սահմանք Պարսիցն>>, զոր վերջերս հրատարակած ու բծախնդրորեն վերլուծած է Գեղամ Գևոնյանը[1]: Այս գործը, զոր կարելի է թվագրել ԺԲ դարու առաջին քառորդով, կը հուշե, որ հայերը արդեն ընտանի էին Հնդկաստանի և Հնդկաց օվկիանոսի հեռավոր տարածքներուն հետ արդեն այդ վաղ թվականներուն: Ինչպես Գևոնյան սրամտորեն կը նշե` <<Եթէ անոնց [իմա՛ հայոց – Ս. Ա.] ներկայությունը ասիական առևտուրին մեջ ծանոթ է ԺԶ-ԺԹ դարերուն, այս բնագիրը կապացուցե, որ վերջինս լոկ շարունակությունն է հին ավանդության մը, որ իր ելևէջները ունեցած էր>>[2]: Այսուամենայնիվ, այստեղ կարևոր է ընդգծել որ, թեև փաստերը կը թելադրեն, որ հայ անհատներ, ինչպես այս աշխարհագրական զեկույցին հեղինակը, Հնդկաստան այցելած էին ԺԲ դարուն և ավելի կանուխ, շատ քիչ ապացույցներ կան, որ հնդկական ենթացամաքամասին մեջ հայկական գաղթօջախներ գոյություն ունեին վաղ շրջանին[3]:

Հնդկահայ գաղթօջախներուն վերաբերող առաջին վստահելի տեղեկությունները ԺԶ դարու առաջին քառորդեն կու գան: Երբ փորթուկալացիները առաջին անգամ հայտնվեցան Հնդկաստանի արևմտյան ափը 1498 թ. և շուտով սկսան գաղութացնել հարավային շրջանը, հոն հաստատված բազմաթիվ հայերու հանդիպեցան: Մելիափուր փոքր քաղաքը (ավելի ուշ Սան Թոմէ վերանվանված)՝ Մատրասի արվարձանները, ԺԶ դարու առաջին քառորդին հայ բնակիչներ ուներ: Ըստ փորթուկալական աղբյուրներու, Փուլիքաթ (Վիժայանակարի թագավորություն) ապրող հայ առևտրականներ նորեկ եվրոպացիները առաջնորդած էին Ս. Թովմաս առաքյալի դամբանը Մելիափուրի մեջ, ուր փոքրիկ եկեղեցի մը կառուցված էր[4]: Ավելի ուշ, ԺԷ դարուն, երբ Փոնտիշերիի ֆրանսական գաղութին հիմնադիր Ֆրանսուա Մարթենը Սան Թոմե կը հաստատվեր իր նշանավոր հուշերը գրելու, ան քաղաքին հետ հայկական կապերու մասին հետևյալ նշումը կը կատարեր. <<Հայտնի է, որ Սան Թոմե քաղաքի սկզբնավորությունը գործը եղած է բազմաթիվ հայերու, որոնք հաճախորդ դարձեր էին իրենց առևտուրը ընելու և իրենց նվիրումով հանդեպ այն սուրբին, որուն անունը քաղաքը կը կրե: Երբ փորթուկալացիները ամրացուցին իրենց տիրապետությունը Հնդկաստան, այս ազգեն մարդիկ հաստատվեցան Հնդկաստան, հաստատվեցան ամենուրեք, շատերը՝ Սան Թոմե, ուր հոն ապրող հայերուն հետ միացան, տուներ շինել տվին և այսպես քաղաք մը կառուցանեցին, որ շատ կարևոր դարձավ հետագային Հնդկաստանի այլ շրջաններու հետ կատարվող առևտուրով: Կըսվի, թե հին ատեն իրենց հարստությունը միլիոններով հաշվող ընտանիքներ կային, իսկ սկիզբները առևտուրը իսկապես ոսկեհանք մըն էր>>[5]:

Նույն դարու կեսին Մեծն Աքպար կայսրը (1552–1605) հայ առևտրականներ Ակրա հրավիրեց հաստատվելու[6]: Ըստ Մեսրովբ Սեթի, 1562-ին հայկական եկեղեցի մը շինված է հոն[7]: Տասնամյակներ ետք, երբ Հայր Մանրիքե Ակրայեն անցավ (1640), այցելություն մը տվավ քաղաքի հայկական իջևանատան[8]: Սուրաթի հյուսիսային կարևոր նավահանգիստը, որ Հնդկաստանի առաջին կայարանն էր Պասրայեն ու Օրմուզեն դեպի Արևելք ճամբորդողներու մեծ մասին, ԺԶ դարեն սկսյալ ևս հայ առևտրականներ հրապուրած էր: Քաղաքի հին հայկական գերեզմանատան հնագույն դամբանաքարը 1579 թվակիր է և հայ քահանայի մը կնոջ կը պատկանի[9]: Հիմնվելով այս փաստարկին վրա, Սեթ կեզրակացնե, թե քաղաքին մեջ նկատառելի քանակով հայ գաղթօջախ մը եղած ըլլալու է, որ ինքզինքնին կարտոներ քահանա մը և, հավանաբար, եկեղեցի մը ունենալ: Կըսվի, թե եկեղեցին մուղալներուն կողմե քանդված է հետագային և, դժբախտաբար, նյութական կամ վավերագրական որևէ մնացորդ չէ հայտնաբերված:

Նոր Ջուղայի հիմնադրությունը 1605-ին արագացուց հայոց ճամբորդությունն ու հաստատումը Հնդկաստան: Նվազ քան կես դարու ընթացքին, նոր ջուղայեցի վաճառականներ արդեն կայցելեին Հայտերապատի, Կոլքոնտայի ու Մասուլիփաթամի հարավային և Հուկլիի, Փաթնայի և Կալկաթայի հյուսիսային շուկաները: Արևմուտքեն Հնդկաստան ճամբորդող այլ վաճառականներու նման, նորջուղայեցիները ևս Պարսից ծոցեն մեկնող նավերով պետք է հասած ըլլան: Քանի որ մոնսուններու համակարգին պատճառով, որ Հնդկաց օվկիանոսի ճամբորդությունը կը ղեկավարեր, կարելի չէր նույն տարին Պարսից ծոցեն Հնդկաստան վերադառնալ առևտրական գործերը ամբողջացնելով, Հնդկաստան ճամբորդող առևտրականները սովորաբար երկու տարվան ժամկետ մը ունեին իրենց ապրանքները ծախելու և տուն վերադառնալու համար: Այս հապաղումը կը քաջալերեր նոր գաղթօջախներու ստեղծումը նախապես հայերե չբնակեցված վայրերու մեջ: Այդ դարուն վերջավորության, ջուղայեցիներ Հիմալայները Փաթնայեն կտրած էին Տիպեթի մայրաքաղաք Լհասայի մեջ փոքր գաղթօջախ մը ստեղծելու համար[10] (1680-ական թվականներ – 1717): Գրեթե միաժամանակ հաստատված էին սպանական տիրապետության տակ գտնվող Մանիլայի մեջ[11], Հնդկաց օվկիանոսի սահմանագիծին վրա, իսկ ԺԸ դարու կեսին՝ Պաթավիո հոլանտական գաղութը[12]:

Հայ առևտրականները Պենկալ հաստատված էին ԺԷ դարու առաջին կեսին: Անոնք արդեն բնակություն հաստատած էին Կալկաթայի մեջ գրեթե կես դար առաջ, քան անգլիական Արևելյան Հնդկաց Ընկերությունը վարձեր, խոջա Սարհատ դի Իսրայելի միջնորդությամբ, Սութանաթիի, Կովինտափուրի և Քալիքաթայի գյուղերը 1698-ին և վերջինիս մեջ՝ Ֆորթ Ուիլիըմ բնակավայրը: Այս բնակավայրը և զայն շրջապատող գյուղերը մերօրյա Կալկաթայի կորիզը դարձան: Շահեկան է նշել, որ Կալկաթայի Ս. Նազարեթ եկեղեցին (հին հայկական գերեզմանատան հողամասին վրա կառուցված 1724-ին) 1630-ական թվականներեն գերեզմանաքար մը ունի: Մինչև այս գերեզմանաքարին հայտնագործումը 1885-ին, կենթադրվեր, որ Կալկաթայի առաջին օտար բնակիչներն ու հիմնադիրները անգլիացիները եղած էին[13]:

1665-ին հայերը հրավիրվեցան հաստատվելու Սայտապատ՝ Պենկալի նահանգային մայրաքաղաք Մուրշիտապատի մեկ արվարձանը: Նոր Ջուղայի իրենց հաստատումը հիշեցնող կերպով մը, Ավրանկզեպ կայսեր արքայական ֆերման մը իրենց հողեր տրամադրեց՝ գերազանցապես հայ առևտրական արվարձան մը կառուցելու համար[14]: Սայտապատի Ս. Աստվածածին եկեղեցին շինվեցավ 1758-ին:

Պենկալի ուրիշ կարևոր հայաբնակ քաղաք մը Չինսուրան կամ Չիչրան էր, Կալկաթայեն շուրջ 28 մղոն դեպի հյուսիս՝ Հուկլիի ծաղկուն նավահանգստային քաղաքին մոտ: Ըստ Սեթի, հայերու ներկայությունը 1645-ին թվագրելի է: Հայ վաճառականներու Չինսուրա գալուստին պատճառներն էին Հուկլիի կարևորությունը որպես նավահանգիստ և շրջանին բնույթը իբրև փորթուկալական և ապա հոլանտական Արևելյան Հնդկաց Ընկերություններու առևտրական կեդրոնատեղի[15]: Ի հեճուկս այս գաղթօջախին կարևորության, անոր վաղ պատմության վերաբերող սկզբնաղբյուրները շատ աղքատիկ են մինչև ԺԷ դարու վերջին տասնամյակը: Նոյեմբեր 1692-ին Հովհաննես Ջուղայեցի Չինսուրա այցելեց Տիպեթեն վերադառնալե ետք և իր օրագրին մեջ նշեց, թե եկեղեցական արարողություններու կատարումին համար նվիրատվություն մը կատարած էր տեղվույն հայ քահանայի մը[16]: Տրված ըլլալով, որ քաղաքի հայկական եկեղեցին շինված է Հովհաննեսի այցելութենեն երեք տարի ետք, կրնանք ենթադրել, որ հայերը մասնավոր տուն մը կը գործածեին կրոնական արարողություններու համար[17]: 1695-ին, ծագումով նոր ջուղայեցի հարուստ վաճառական մը՝ խոջա Հովսեփ Մարգարյան, որու ազգականները Չինսուրայի առաջին հայ բնակիչներու շարքին եղած էին հավանաբար ԺԷ դարու կեսին[18], 1695-ին 20.000 ռուփի տրամադրեց Ս. Հովհաննես Մկրտիչ հայ եկեղեցվո շինության համար, ուր իր Հովհաննես եղբայրը թաղվեցավ[19]:

ԺԷ դարու սկզբնավորության հնդկահայ համայնքները Նոր Ջուղայի եկեղեցական իրավասության տակ կը գտնվեին: Այս համայնքներուն ազգային դիմագիծի պահպանության նախանձախնդրությամբ, առաջնորդը պարբերաբար հնդկահայ եկեղեցիներուն նոր ջուղայեցի քահանաներ կը հայթայթեր: Մոտ 1793 թ. թեմական հեղինակության նվիրապետական հետևյալ կարգը ստեղծված էր: Սուրաթի եկեղեցու ավագ հովիվը իշխանություն ուներ Պոմպեյի, Շահճեհանապատի, Ավրանկապատի և Հայտերապատի հայ քահանաներուն վրա, Մատրասի հովիվը՝ Մուշլիպանտարի, Նակափաթանի, Փեկուի և Պաթավիոյ վրա, մինչ, 1724-ին հիմնվելե ետք, Կալկաթայի Ս. Նազարեթի եկեղեցին իրավասություն ուներ Չինսուրայի, Սայտապատի և Տաքայի եկեղեցիներուն վրա[20]: Փաստերը ցույց կու տան, որ ԺԸ դարուն հնդկահայ եկեղեցիները երկու կամ երեք քահանաներ ունեին ամեն ատեն: Հետաքրքրական է, որ այս քահանաները Նոր Ջուղայի առաջնորդին հետ կանոնավոր կապ կը պահեին օգտագործելով առևտրական նամակաբաշխության նույն համակարգը, զոր հայ առևտրականները ստեղծած էին Նոր Ջուղայի լայնատարած ցանցին համար: Ջուղա-Հնդկաստան առևտրական թղթատարը կարևոր բաղկացուցիչ էր հնդկահայ կյանքին:

Նոր Ջուղայի առևտրական թղթատարն անվանված է նաև <<հետախուզական ցանց>>[21], որ բաղկացած էր այսպես ասած զարգացած թղթատարական համակարգե մը, ուր նամակները Հնդկաստանի մեկ հայկական գաղթօջախեն մյուսը կը փոխանցվեր և, ի վերջո, ցանցի կեդրոնը կը հասներ, այսինքն` Նոր Ջուղա[22]: Երբեմն ասիկա կը կատարվեր արհեստավարժ սուրհանդակներու (պարսկ. չափար[23], շաթեր կամ ղասիտ), բայց ավելի հաճախ՝ ճամբորդող առևտրականներու միջոցավ: Հնդկաստանեն Նոր Ջուղա գացող նամակագրության մեծ մասը կը ճամբորդեր եվրոպական նավերով (սովորաբար անգլիական, ֆրանսական և հոլանտական Արևելյան Հնդկաց Ընկերություններուն), ինչպես և հայ առևտրականներու վարձած կամ պատկանած նավերով: Հավելվածաբար, հայ առևտրականները նաև կօգտվեին մուղալներուն պատկանող նավերե, ինչպես Սուրաթի Չալապիներու վաճառականական նշանավոր ընտանիքին սեփականությունը եղող պատկառելի տորմիղի պարագային: Երբ արհեստավարժ սուրհանդակներու դիմում չէր ըլլար, նամակները կը հանձնվեին (<<թասլիմ>>) Սպահան կամ Պարսից ծոց ճամբորդող հայ առևտրականի մը: Պենկալեն Նոր Ջուղա գացող նամակագրությունը երկու ուղիներե կրնար անցնիլ: Առաջին և ամենեն հաճախակի ճանապարհը ծովայինն էր, որ Հուկլիի կամ Կալկաթայի նավահանգիստներեն մեկնող նավերու վրա կը հիմնվեր: Նամակները Հնդկաստանի արևելյան ծովափեն կընթանային, կանգ առնելով Մատրաս և Սուրաթ, ուրկե կը ղրկվեին Պասրա՝ Պարսից ծոց: Այստեղ կը հանձնվեին Սպահան ճամբորդող հայ վաճառականներու: Երբեմն Նոր Ջուղայի ընտանեկան ընկերություններու համար աշխատող արհեստավարժ սուրհանդակներ Պասրա կը սպասեին կարևոր նամակներու ժամանումին՝ իրենց գործատերերուն արագորեն հասցնելու համար զանոնք[24]: Որոշ պարագաներու, նամակները Պանտար Ռիկ նավահանգիստը (Պարսից ծոց) կը բեռնաթափվեին և ապա Նոր Ջուղա գացող սուրհանդակներու կը հանձնվեին:

Պենկալեն երկրորդ՝ ցամաքային, ճանապարհը կօգտագործեր գրաբեր մը (փաթթամար[25] կամ տաք[26]), որ Տեքքանի դաշտավայրեն Սուրաթ կերթար, իսկ անկե Պարսից ծոց՝ նավով: Ցամաքային ու ծովային ճանապարհներու այս համադրությունը քանի մը ամսվան խնայողություն մը կընծայեր:

Հնդկաստան–Ջուղա նամակաբաշխական համակարգը բազմաթիվ դժվարություններու կը հանդիպեր: Անոնցմե ամենեն կարևորը մոնսուններու համակարգն էր (Նոր Ջուղայի բարբառով՝ մուսում < արաբ. mawsim[27] <<առևտուրի եղանակ>>, որմե կու գա հնդկ. և անգլ. monsoon բառը), որ տիրական ազդակն էր Հնդկաց օվկիանոսի ափերը ապրող բոլոր ժողովուրդներուն: Հոն գոյություն ունեին մոնսունի երկու ընդհանուր եղանակներ[28]: Առաջինը (հյուսիսարևմտյան մոնսուն) հոկտեմբերեն մինչև մարտ կերկարեր և անով կը մեկնարկեր Հնդկաստանեն Պարսից ծոց նավարկությունը: Հնդկաստանեն մեկնող նավերը պետք է սովորաբար հունվարին ճամբա ելլեին դեպի Պարսից ծոց՝ արևմուտք փչող հովերը բռնելու համար: Հակառակ պարագային, նավարկումի մինչև մեկ տարվան հապաղում մը տեղի կունենար: Մյուս եղանակը ապրիլեն մինչև սեպտեմբեր կերկարեր, երբ աֆրիկյան ծովափեն դեպի արևելք՝ Հնդկաստանի ծովափը փչող հովեր կարձանագրվեին: Պարսից ծոցեն կամ Կարմիր ծովեն դեպի Հնդկաստան մեկնիլ ուզող նավեր, այս պարագային, պետք է վաղ ամռան ճամբա ելլեին` ուշ աշնան հասնելու համար: Մեկ ուղղությամբ ճանապարհորդությունը առհասարակ երեքեն վեց ամիս կը տևեր: Հնդկաց օվկիանոսի այս յուրահատուկ կենսակառույցը սահմաններ կը գծեր մարդոց կարելիություններուն: Փաստորեն, անկարելի է հասկանալ առևտրական և ընկերային կյանքը Հնդկաց օվկիանոսին մեջ առանց նկատի ունենալու օվկիանոսի աշխարհագրության և բնապահպանության պայմանները: Ասիկա հատկապես նորջուղայեցիներու պարագան էր, որոնց գաղթօջախները՝ Հնդկաստան և այլուր, կարիքը ունեին տևականորեն թարմանալու վաճառականներու, վարկի, քահանաներու և, ամենեն ավելի, տեղեկություններու կանոնավոր շրջագայությամբ՝ Նոր Ջուղայի կեդրոնեն: Ասիկա

լիուլի կախում ուներ մոնսունի համակարգեն, ի մասնավորի՝ նամակաբաշխության պարագային:

Հնդկաստան – Նոր Ջուղա նամակագրության արագության մասին տվյալներ չկան: Բարեբախտաբար, կարելի է մոտավոր հաշվարկ մը ընել, հիմնվելով այն իրողության վրա, որ ջուղայեցի առևտրականները սովորությունը ունեին ստացումի թվականը արձանագրելու՝ կարևոր նամակներու պարագային: Նոր Ջուղայի, Վենետիկի և Լոնտոնի դիվաններեն քաղված բազմաթիվ նամակներու ուսումնասիրության հիմամբ, ԺԸ դարու կեսին Սպահան – Կալկաթա նամակային ճամբան երեքեն (ամենեն արագ նամակը, զոր գտած ենք մեր հավաքած նամակներուն մեջ) մինչև յոթ ամիս երեք շաբաթ կը տևեր առաջնահերթ նամակներու պարագային, և միայն երկու շաբաթ ուշացում կար Չինսուրայի և Կալկաթայի միջև: Սուրաթեն Կալկաթա ղրկված մեկ նամակի պարագան ունինք, որ տասնմեկ օրեն իր հասցեն հասած է: Այս մեկը, հավանորեն, նավով ղրկված չէ, այլ հնդիկ վազորդի մը կամ փաթթամարի միջոցով՝ Տեքքանի մեծ դաշտավայրեն: 1747-ին Պասրայեն Սպահան նամակները կը հանձնվեին 16 օրեն, Պուշիրեն Սպահան՝ երկու ամիսեն: Ասոնք գործարարական նամակներ էին, որոնք առևտրական գործունեության համար կենսական տեղեկություններ կը պարունակեին: Անոնց առաքման տևողությունը ամենեն արագը պետք է նկատել, տրված ըլլալով անոնց հրատապությունը: Նույնը չէր պարագան եկեղեցական նամակներու համար: Այսպես, ստորև հրապարակվող նամակեն կիմանանք, որ Նոր Ջուղայի առաջնորդին օրհնության գիրը Չինսուրայի եկեղեցիին <<հունիս 18 1725>> թվագրված է, և Չինսուրա հասած է <<սեպտեմբեր 23 1726>>-ին Մատրասի ավագ քահանային ճամբով, որ նամակը նախօրոք պետք է ստացած ըլլա: Ասիկա կը նշանակե, որ նամակը մոտ մեկ տարի և երեք ամիս ետք տեղ հասած է[29]: Անշուշտ, ԺԸ դարու Հնդկաց օվկիանոսի թղթատարական համակարգը շատ դանդաղ և անարդյունավետ էր արդի չափանիշներով: Նավերը ծովահեններու զոհ կը դառնային, ծովամույն կըլլային կամ եվրոպական պետություններու միջև պատերազմներու ընթացքին կը գրավվեին, իսկ նամակները հաճախ կը կորսվեին: Ահա թե ինչու, եթե նամակը կարևոր էր, գրողը մինչև իսկ չորս կամ հինգ պատճեններ կուղարկեր տարբեր ճանապարհներով: Նոր Ջուղայի նամակագրության մեջ հաճախակի գանգատ մըն է կողմերեն մեկուն կամ մյուսին թերացումը՝ ընտանիքին լուր ուղարկելու: Այսպես, 1676-ին Փեկուեն (Պիրմանիա) ազգականի մը հղված նամակին մեջ, նորջուղայեցի առևտրական մը կը գանգատեր. <<Մալուն լինի[30] վալինամաթ,[31] դու ԺԵ [15] տարի ա գնացել աս, ինչ կասես, ապա քո սիրտն ըռախմ[32] չկայ խալա ւոր[33] խերու[34] զարուդարդու ձեր տեսուն կարօտ մեռաւ մէր ուլալու քօռացել: Տան խիզանն ցամաքել պռըրկձած>>[35]: Նամակը կավարտի եղբոր ուղղված կշտամբանքով՝ ո՛չ մեկ նամակի պատասխանած ըլլալու համար: Նույնը կը կարդանք Քանթոն (Չինաստան) ապրող վաճառականի մը ուղղված Թոքաթեն նամակի մը մէջ: <<Ի սոյն գրովս սիրելի իմ հինգ գիր եղեւ, զոր գրեցի եւ յղեցի` ծովով եւ ցամաքով եւ ո’չ մի ամենեւին զպատասխան գրեանցն իմոց ընկալայ, ո’չ գիտեմ թէ էհաս զանց  արարեր, եւ թէ ո’չ էհաս, այլ զայն դու գիտես, եւ ոչ ես>>[36]: Այս պարագաները եզակի էին, քանի որ ընդհանրապես ընտանիքի անդամները կը հաջողեին իրարու հետ կապ պահել գեթ երկու տարին անգամ մը և հաճախ ավելի կանոնավորապես, նույնիսկ երբ արագ ու հեռու կը ճամբորդեին: Այսուամենայնիվ, ուշացումներու մասին հաճախակի գանգատներ մեզի հասած նամակներեն շատերուն մեջ կը գտնվին, ինչ որ կը հուշե ԺԷ–ԺԸ դարերուն Հնդկաց օվկիանոսին մեջ հաղորդակցություններու դժվարության մասին:

Այսուհանդերձ, թղթատարական համակարգը էական էր Նոր Ջուղայի ընկերության համար: Գրեթե ամեն երևույթ կախում ուներ սուրհանդակներու ցանցեն: Վաճառականներուն պարագային, հաճախ արագ տեղեկատվության կարողությունը կենսական էր նպաստավոր ներդրում մը կատարելու համար: Հեռավոր Հնդկաստանի գործակալները օրդնագիր (իտալ. ordine <<ապսպրանք>> կամ <<պատվեր>> + հյ. գիր)[37] և հրահանգ կակնկալեին իրենց գործատերերեն Նոր Ջուղայում. երբ դրամի փոխանցումներ պետք է կատարեին, իրենց փոխգիրերը պետք է թղթատարով ուղարկեին: Ընտանիքները պետք է իրենց արտասահմանաբնակ անդամներեն պարբերաբար լուր ստանային: Ավելի՛ն. Հնդկաստան ապրող վաճառականները պետք է տեղյակ ըլլային վերջին լուրերեն, որոնք մայր գաղթօջախին հետ կապ ունեին: Այս իմաստով, շահեկան է նշել, որ Հնդկաստան ուղղված գրեթե ամեն գործարարական նամակ ԺԸ դարու կեսին կը սկսի Նոր Ջուղայի քաղաքական և ընկերային լուրերու արագ ակնարկով:

Բայց, ինչպես արդեն դիտել տված ենք, միայն վաճառականները չէ, որ այս ցանցին կը վստահեին: Եկեղեցին նույնքան կախում ուներ այս համակարգեն իր տեղեկությունները հասցնելու համար: Կոնդակներ, օրհնության գիրեր, նվերներ, եկեղեցական տուրքերու վճարումներ, հնդկահայ կրոնականի մը և ջուղահայ առաջնորդին միջև նամակագրություն և, սակավ պարագաներու, բանադրանքի նամակներ կը շրջեին Ս. Ամենափրկիչ վանքի թեմական կեդրոնին և դուստր եկեղեցիներուն միջև նույն սուրհանդակային համակարգին միջոցով:

* * *

Ստորև հրապարակվող փաստաթուղթը լույս կը սփռե Հնդկաստանի նոր ջուղայական կյանքի բազմաթիվ երևույթներու վրա, որոնց ակնարկած ենք մեր քննարկումին մեջ: Ան պահպանված է Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի դիվանին մեջ, <<Բենկալայից նամակներ թ. 48>> թղթակալին մեջ[38]: Նոր Ջուղայի Դավիթ վարդապետին ուղղված այս շահեկան նամակը գրված է Չինսուրայի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցիեն Տեր Հարություն քահանայի կողմե, որ, հավանաբար, առաքված էր իբրև քաղաքի հոգևոր հովիվ 1700–1720-ական թվականներու միջոցին, երբ Հնդկաստանի և Ծայրագույն Արևելքի գաղթօջախները Նոր Ջուղայի թեմին իրավասության տակ դրվեցան:

Նամակը, որ երկու մեծ էջերե (40 x 30 սմ) կը բաղկանա՝ փոքր ու մաքուր ձեռագրով, կը կարդացվի զեկույցի մը նման: Ան օգտակար տեղեկություններ կը պարունակե Պենկալի թեմի տեղական պայմաններուն (ներառյալ Կալկաթայի եկեղեցին ու համայնքը), ինչպես և շարք մը հարուստ առևտրականներու մասին, որոնք նվիրատվության խոստումներ ըրած էին Ս. Ամենափրկիչ վանքին: Նամակը տեղեկություններ կը պարունակե Պենկալի նորջուղայեցի առևտրականներու դերին մասին որպես տեղական եկեղեցիներու հովանավորներ ու Ս. Ամենափրկիչ վանքի նվիրատուներ և ցույց կու տա, որ հովանավորչական այս դերը, որ էապես կարևոր էր առևտրական ցանցին մեջ սփռված եկեղեցիներու պահպանումին համար, Նոր Ջուղայի եկեղեցական նվիրապետության մնայուն միջամտությամբ ու պնդումներով հառաջ կը տարվեր: Նամակը կը հաստատե, որ այդ ցանցը կենսական դեր մը խաղացած է Չիչրայի բնակիչները Նոր Ջուղայի իրադարձություններուն հաղորդ պահելով: Օրինակ, նամակին ընթերցումեն կիմանանք, որ հեղինակը՝ 1727 թ. Պենկալեն գրելով, արդեն տեղյակ էր 1725 թ. Օսմանյան կայսրության ուղղված պարսկական դիվանագիտական պատվիրակության արդյունքին, ուր հանրածանոթ նորջուղայեցի մը կարևոր դեր խաղացած էր: Ան նաև տեղյակ էր կաթողիկոս Աստվածատուրի վախճանումին Ս. Էջմիածնի մեջ, հիշյալ դեպքեն շուրջ տարի մը ետք:

Պենկալի հայ գաղթօջախներու տնտեսական պատմությամբ հետաքրքրվողներուն համար, նամակը քանի մը կարևոր նշումներ ունի Չիչրա Չինսուրայի հայ համայնքի առևտրական վայրէջքին մասին՝ 1720-ական թվականներուն, որպես ուղղակի հետևանք Կալկաթայի դրացի անգլիական բնակավայրի վերելքին: Այս տեղեկությունը խնդրո առարկա կը դարձնե Մ. Սեթի ավանդական պատումը Պենկալի հայ վաճառականական համայնքին մասին. <<(…) երբեմնի ծաղկյալ Չինսուրայի հայ համայնքը… հայերե պարպվեցավ, երբ կորսնցուց իր առևտրական կարևորությունը և անոնք [իմա՛՝ հայերը] իրենց գործունեությունը Կալկաթա փոխադրեցին վերջին [իմա՛՝ ԺԹ.] դարու կեսին շուրջ>>[39]: Նամակը, ընդհակառակը, կը նշե, որ Չինսուրայի համայնքի առաջատար անդամները արդեն լքած էին իրենց երբեմնի բարգավաճ բնակատեղին և մեկնած՝ Կալկաթա, 1720-ական թվականներուն: Ըստ նամակին, ասոր գլխավոր պատճառներն էին Կալկաթայի Ֆորթ Ուիլիըմի անգլիական գաղութին աճը և 1724 թ. Ս. Նազարեթ հայկական եկեղեցիին շինությունը: Նամակը արժեքավոր տեղեկություններ կընձեռե ցարդ անծանոթ, Կալկաթայի հայկական եկեղեցիին շինարարությունը հովանավորող վաճառականին ինքնության մասին[40]: Նամակը, վերջապես, շահեկան է լեզվական տեսանկյունեն` որպես Նոր Ջուղայի բարբառի արտահայտություն: Ըստ ԺԸ դարու սովորություններուն, նամակը անկանոն կետադրություն ունի և պարբերություններու բաժնված չէ, սակայն ձախ լուսանցքին վրա թիվեր ունի՝ տասներեք հատվածներ նշելու համար:

Նամակին վերև գրված 1721 թ. բացահայտ սխալ մըն է: Այս նամակին գրեթե նույնական պատճեն մը կա միևնույն թղթակալին մեջ, հայկական ՌՃՀԶ (1176 = 1727) տարեթիվով թվագրված: Կալկաթայի հայկական եկեղեցիին շինության ակնարկությունը (կառուցված՝ 1724թ., ըստ հեղինակներու մեծ մասին[41]) ցույց կու տա, որ ուղիղ թվականը 1727 է:

Բնագրային ուղղագրությունը պահպանված է նույնությամբ:

Երջանիկ եւ սրբայնուէր քահանայապետի եւ հովիւ հոգեւոր

ի Տանն Աստուծոյ տեառնդ Դաւիթ աստուածաբան վարդապետի

Գրեցաւ թվին ՌՃՀ-ումն [1170=1721]

Ա   Հռչակելի փառաւորութեամբ գերագոյն փառաց պատւոց նախայգահեալ տեառնդ Դաւիթ աստուածաբան վարդապետի րաբունապետի, որ եւ ես յետնեալ նուաստս աստուստ իբր մօտու ծընրահանգուց գագաթեամբ զգլուխս ի վայր խոնարհեցուցանելով եւ ի ծունկս անկեալ` ըղձայփափաք համբուրելով զգարշաբար ոտիցդ, զոր թախանձանօք հայցեմ եւ աղաչեմ իբր զծառայ զտեարդ իմ, հարցանելով զգլուխդ հանուրց ազգիս, զոր տէրն բոլորից պահեսցէ զգլուխն ամենեցուն Քրիստոս Աստուած մեր. նա եւս խնդրեսցես ի յԱստուծոյ ծերունի հայրդ իմ հոգեւոր վասն բարիօք կելոյն ծառայիտ աստ եւ ի հանդերձեալն, զի լսէ տէր զկամս երկիւղածացն եւ կատարէ զխնդրուածսն եւ ես ՞…՞ցանգ եւ յաւեժ աղաչեմ զԱստուածն բոլորից, որ եւ զիս ի սփիւռս հեթանոսաց անսա[յ]թաքելի պահեսցէ, պարզ երեսօք եւ անամօթ մնայցեմ, միւս անգամ արժանի լինիմ եւ լսեմ զերանաւետ ձայն սրբազանին, որ ասես` եկ ծառայ իմ, եւ լինեմ արժանի համբուրելոյ զգարշապար վեհին:

Բ   Զոր տէր Յիսուս արասցէ արժան. եւ ընդ ծառայական նուիրառս յայտնի լիցի  սրբազան վեհին, որ հրամանուցդ աւրհնութեան նամակն ի թվին ՌՃՀԴ [1174=1725] յունիսի ԺԸ-էն [18] գրեալ յերկրիս հասարակ քահանայից եւ ժողովրդեան վերայ թիւն ՌՃՀԵ [1175=1726] թիրայ Է-ումն [7] Մադրասէն տէր Սիմօնին ձեռօքն մեզ էհաս, ուրախութեամբ եւ համբիւրիւ ընկալաք եւ հրամանուցդ սուրբ աւրհնութեանն տիրացանք եւ ի մէջ սուրբ եկեղեցումն ի մէջ ժողովրդեան ընթերցաք, ամենեքեանս փառս Աստուծոյ մատուցաք եւ հրամանուցդ սուրբ աթոռ նստիլդ շնորհաւորեանք եւ բազում ուրախութիւն արարաք եւ յետոյ լուսայհոգի եւ ի Քրիստոս հանգուցեալ Մովսէս վարդապետին միմեանց մխիթարեցաք եւ հոգւոցն ասացաք, ի ձեռն պաշտմամբ եւ պատարագօք եւ նորին կենդանի աղօթքն մեզ օգնութիւն կօչեցաք, որ եւ բարեխօս լիցի առ Քրիստոս Աստուածըն մեր, որ եւ մեզ ողորմելոցս ողորմեսցի, ճար եւ օգնութիւն հասցի` որ այս տառապանաց եւ պանդխտութեան ազատիմք, գամք համբուրեմք զգարշայպար ծերունի վեհի. եւս հրամանուցդ այտ ծերութեան ժամանակին  եւ էս խրթին եւ դառն եղանակումն մեք մեղաւոր գոլով խնդրեմք, որ ամենայսուրբ հոգի Աստուածն  հրամանուցդ ամենայզօրութենէ օգնէ, կարողացուսցէ եւ հաստատ հիմն արասցէ, որ Մայր Սուրբ Աթոռտ հաստատ, շէն եւ աւատան պահեսցես, հայր սուրբ, ամենայկարողն Աստուած ամենայզօր զօրութենէ հրամանուցդ պահեայ, որ մինչ ի վիճակիտ եւ թէմիտ վերայ առաջնորդ հաստատեաց` զրա հրամանուցդ թէմն եւ վիճակն սուրբ Ամենայփրկչի վանուցդ եւ Ջուղայու վերայ էր, մեք ամենեքեանս փառս Աստուծոյ մատուցինք եւ գոհացանք զԱստուծոյ, որ հրամանոցդ Սիմէօն ծերունոյ նման պահեաց մինչ ի սուրբ Աթոռդ ընկալար, շնորհաւոր լինի, տէր Յիսուս հրամանուցդ կարողութիւն պարգեւի, որ զհօտըդ բարեկենցաղ կառաւարեսցես ի փառըս Աստուծոյ.

Գ    Եւ այլ յայտնի լիցի, որ վասն ողորմութեան սուրբ Տանդ նուէրքի եւ օգնութեան համար էիր շնորհ արարեալ. հայր սուրբ, տեղս այլ այնպիսի կենդանի մարդ ոչ գոյ, որ մին արդիւնք եւ նուէրք ունենայ. ամենեքեանն այլ ուրեանց խղջութեան եւ ուրեանց կենցաղայվարութեան հոքս ունեն` թէ որպէս լիցի իւրեանց կենդանութիւնն այս դառնացեալ ժամանակիս, որ ամենից կողմանց աշխատութեան դուռն խափանվել է. ամենեքեանն այլ պաշարած մնացեր են. տեղս Գ [3] կենդանի մարդ գոյ, որ փող կայ ձեռներանումն. թէ չէ այլքն ամենեքեան ձեռն ծոցի պաշարաց կան. մէկ պարոն Աղայ Նազարն է [42], որ հրամանուցդ աւրհնութեամբն ունի անուն, ունի յերես եւ Աստուծոյ տուած ունի դօլվաթ[43]: Նա էսօր Կալկատու եկեղեցին հաստատեաց. մօտ ԷՌ [7,000] ըրուփի խարճ էլ[44] դեռեւս խարճում է եւ շինութիւն շինում. նորանէ խօվ չի լինել եղանակումս ողորմութիւն  ուզել. մէք ակն ունէինք, թէ տարումս Պարոն Նազարին մէկ մեծ աւրհնութեան թուղթ կու գրէիր, որ գիրն կարդայր` աւրհնութիւնդ առնէր եւ ուրախանէր: Եւ կու խնդրեմ սրբազան վեհէն, որ տարօջս մին աւրհնութեան թուղթ գրես Պարոն Նազարին եւ Բ [2] եկեղեցին[45] այլ յանձնես ուրեն, որ Չիչրուս եկեղեցին այլ հոքս քաշէ: Լուսայհոգի Մօվսէս վարդապետին[46] ժամանակին այլ եմ ազդումն արարեալ, թէ` Չիչրուս եկեղեցուն հոքսն արարէք, որ ձեռաց գնացել է եւ ժողովուրդէն էլ, ինչ կայ, գնացել են Կալկաթայ, մին քանի աղքատ տնայդեր այ մնացել տեղս: Գլխաւորն Ուլուխանն էր,[47] առ Աստուած փոխեցաւ[48], եւ միւսանին հաց եւ չուր մեզանէ են ուզում: Եւ Չիչրուս սովդայգարերն գլխաւոր մին Նազարէթի որդի պարօն Լիօնն այ եւ Սահակի որդի Մինասն, որ Շարիմանէնց պարոն Մանուէլին եւ պարոն Յարութիւնին[49] յընկեր ան: Սոքայ հրամանուցդ յայտնի. եւ մին սովտայգար այլ Միրզայջանի որդի պարօն Մարգարն է, որ Խալտարէնց պարոն Պետրոսին յընկերն ա: Էս տանս եւ մեզ` քահանայիցս, մին օգնութիւն անում` թէ մոմի, ձիթի եւ եկեղեցոյ ըսպասավորութեան էլ ոնչով էս տանս հոքս անող չկայ: Հայր սուրբ, վասն այն կու խնդրեմ, որ պարոն Նազարին մէկ լաւ աւրհնութեան թուղթ գրես եւ Բ [2] եկեղեցին էլ ուրեն յանձնես. Կալկաթունն ինքն այ շինել, էնտուր[50] հոքսն  բարի սրտօվ կու հոքայ, Չիչրուս եկեղեցին էլ ուրեն յանձնես, որ էստուր այլ խնամք ածէ. զրայ[51] փէտերն ողջ փթել այ. տարիս անցաւ միւս տարումն փէտեր ողջ վեր կու ընկանի.[52] հոքսն անող չկայ, Քոյ սուրբ աչն վկայ, որ էսօր Դ [4] տարի այ, ինչ ինձ եկեղեցական դառամաթ է[53] գոլման[54], ողջ էս սուրբ տանս վերայ խարջում եմ, այս տան հոքսն քաշում, թէ ինչ այ` այլազգից միջում նախատինք չկրեմք, թէ` Հայոց ազգ են, յերկրումս եկեղեցի ունին, կարեցան ոչ պահել: Հայր սուրբ, այսչափ աղաչանս է. Քո հրամանուցդ յա[յ]տնի լինի, որ յերկրումս կենդանի մարդ չկայ, որ թէ Սուրբ Աթոռիտ եւ թէ էս Սուրբ Տանս հոքսն քաշէ. եւ ակն առ հրամանուցդ սուրբ աղօթքն ունիմք, որ նախ Սուրբ Աթոռտ եւ ապայ այս Տունս հաստատ մնասցէ, որ այլասգից միջում ամօթ չկրեմք:

Դ   Դարձեալ յայտնի լիցի, որ տեղիս խոստմունքի եւ նուէրքի հարմար ել հրամայել Դ [4] տարի է, որ տեր Նիկողոսն Չիչ[ր]այ թողէլ է, գնացել: Կալկաթայ յառաջն ինչ խոստմունք որ ելէլ այ, ուր ձեռնումն, լուսայհոգի Մովսէս վարդապետին  քանի գրով ազդ եմ արարեալ, ապայ իմուս ժամանակին այս է, որ Ուլուխանն վասի էր արարէլ` Սուրբ Ամենայփրկչի վանքին գրէլ էր ԱՃԺ [110] յ՞ի բանդայ յինք առի եւ մին Յովանէս անուամբ տղայ կայր տեղս, նա եւս վանքին Ձ [90] յի ասացել պարոն Մարգարն վաքիլ այ, զայն եւս յինք կառում. Սրբազանիս ԲՃ [200] յի կու լինի տեղս, եւ մեր տարէն Բ [2] թօման այլ կու շինեմք, ինչ լինի գրուս յետոյ` վեհին կու գրեմք եւ կու ուղարկեմք հրամանուցդ: Հայր սուրբ էն ակնկալութիւնն ունի, թէ ողորմութիւն լինէր` տարումս մին Բ [2] քահանայ ուղարկեր, մեք գայինք հրամանուցդ գարշայպարն համբուրենք: Երեւում այ, որ դառ ճանայպարէրն կապ այ,  ձեռնտու  չէ ելէլ, որ քահանայ ուղարկես տարուս մովսումիցս, այլ մնացինք տեղեքս:

Ե    Եւ այլ յայտնի լիցի, որ հրամանուցդ աւրհնութեան գրերն, որ բանդիս վերայ գրել էր եւ նախատինք առ տէր Նիկողոսն, գրէրն ուրեն ցոյց տվի. վանուց փողին եւ ուր տարէն Բ [2] թօմանն ուզեցի, ասաց թէ պարոն Գասպարին ձեռնովն Ի [20] թօման փող ամ աղարկել, մին գիր հանեց ցուց արետ, թէ Պասրայ պարոն Գասպարն տվել այ եւ հրամանուցդ գիրն, որ գրել էիր Պասրայ պարոն Գասպարին թէ Մուքէլի որդի պարոն Յարութիւնիցս Ի թօման յինք առի, բարաթ գրեցի,  որ Պասրայ պարոն Գասպարդ տաս Ծատուրի որդի պարոն Ջընթլումին, եւ պարոն Գասպարն հրամանուցդ գրին յերեսն վեռէլ էր, տէր Եղնայզարին մրէլ տվէլ ուղարկէլ տեր Նիկողոսին ձեռն, թէ տեղս էս, երբ տեր Նիկողոսն էս գիրն նշանց արետ,  ասացի` բարի այ, էսօր Ժ [10] տարէ տեղէքս աս, էտ քոյ տարէն փողն ապա վանքինն: Ասաց ԺԵ [15] թօման այլ մահտեսի Յովանիսին ձեռնովն ամ ուղարկէլ. էստուր գիր չունէր:

Զ    Բանդայ այլ խօսեցայ, ոչ ախտիար հրամանուցդ այ: Եւ այլ յայտնի լիցի հրամանուցդ շնորհալի աւրհնութեան թուղթն, որ արզ պարոն Լիոնն եւ պարոն գրելիր վասն եղբօրդ ընչին վաքիլ եք արարել, գիրն հասաւ ուրէնցն. նախ հրամանուցդ ահնութիւնն ընկալան եւ ապա գրոյ զօրութիւնն վերայհասու ելան. իւրեանքն հրամանուցդ գրեցին, եւ բանդայ այլ փոքր ի շատէն գրեմ, որ էսօր պարոն Թարխանն տեղէքս յերկնքումն աստղ չունէ, ումիտ Պարոն Նազարն այ: Պարոն Նազարի եւ պարոն Թարխանի մէջն մեծ զրուց ընկել, ամեն գրում լուսայհոգի Մօվսէս վարտապետին ազդ եմ արարել. սա պարոն Թարխանն եւ պարոն Նազարն իւրեանց խսէպն իւրեանց միչումն տեսէլ են եւ գիր շինել:

Է    Մեզ կանչեցին, գրէրն երկքնոց իւղարովն մօհրեցինք, որ ԽԵՌ [45000] յի պարոն Նազարն սանատ գրէց, արետ պարոն Թարխանին, որ մինչի Ա [1] տարի վադայ, որ ընկերայգիրն տայ` ուր փողն յինք առու. էս կերպն կտրվացք ելավ, երկուքն այլ ղապուլ արարին, յետոյ պարոն Թարխանն շուռ արեկ, թէ` ես նորմէ խսեպ կուզեմ. էս գօֆդուգուին վերայ էս քանի տարին էսպէս մնաց: Էս տարի պարոն Նազարն փողն կապեց տարաւ եդիր Ինկլիզի կունպանումն` թէ ես էն մարդին սանատ ամ տվել, փողն տեղս մնայ: Իմ ընկերայգիրն բերի` ուր փողն տանէ. Ինկլիզին մեծն մեզ կանչեց թախեխ արար, որ խսէպն կտրել ան, ֆարխաթի ան շինել. Թարխանին ջուղապ արետ ասաց. դու քոյ ձեռն կտրել աս, էլ Պարոն Նազարին խետ բան չունես, քո փողն մեր կումպանումն այ, քօթումս կու պահեմք մինչի Պարոն Նազարին ընկերագիրն բերէք եւ Գ [3] ախբեր մին տեղ տեղս հազիր ելէք ձեր, փողն յինք առէք. փողն մնաց քօթումն եւ ուրենքն պաշարած եւ պարտայտէրք հայ հընդու պարոն Թարխանին նեղացանում մինչի ուրեն այլ խառջի չունի՞ սրուրն խառջի առե ջումիաթով մասլահաթ արարինք. պարոն Լիոնն, պարոն Խաչիկն, բանդայ, որ մին ֆիքր առենք պարոն Նազարիցս շեն կամ լեն՞ ըլթմազ առենք էտ փողին քարսազին լինի: Բանդայ եւս քանի անգամ գնացել ամ Կալկաթայ. պարոն Նազարին աղաչել ամ, որ հրամանուցդ խաթեր խմար մին ֆիքր առէ եւ հրամանուցդ աւրհնութեան թուղթն, որ արզ պարոն Նազարն գրէլ իր` ուրն հասաւ. լինի որ Աստուծով  շինեմք` որ մին ճար լինի էտ փողին հոքս առէ. եւ էլ ինչ հրամանուցդ սուրբ աղոթքն առաջնորդէ բարիայ կու լինի: Եւ այլ յայտնի լիցի, որ քալանթար Աւետի որդի Յովանէսն տեղս թիվն ԱՃԺԱ համիրայ Է [7] ումն առ աստուած փոխեցաւ: Կարի յոյժ պարտական վալանդիզի հայի եւ քուրդի մինչի ԵՌ [5000] յի պարտք ունե եւ ԱՌ [1000] յի թանխայ ցաք ցրիւ տեղ որ Աստուծոյ է գիտելի դուս գոյ թէ ոչ նայ եւս էս կերպն դառն ողորմելի աշխարէս գնաց շատ մարդի պարտական, Աստուած ուր հոգոյն ողորմի:

Ը    Եւ այլ յայտնի լիցի, որ պարոն Մանուկին որպիսութիւնն կամիս իմանալ` տեղս այ. հրամանուցդ սուրբ աղօթիւքն չաղժիր եւ հրամանուցդ սուրբ աչն կու համբուրէ. ինքն իւր գլուխ այ, մարդի բայբաստայ չէ. Աստուած ուրն անփորձ պահէ իւր մեհնաթին, ուր աշխատանքի ֆքրումն այ, որ ուր խիզանիցն շարմանդութիւն չքաշէ. Աստուծոյ տուածն քանի Ճ [100] յի ուր ձեռնումն ունի տեղեքս արան կանի խրիտ կու գնայ. ուրն խմար խրիտն կառէ կու բերի . ֆրանկսիսի կու ծախէ ինչ ուր նսիպ լինի. Աստուած ուր կարողութիւն տայ. լէվ մէհնաթ է առում. Աստուծով լէվ կու լինի, եւ սուրբազան վեհին գրէրն արեկ, ինքն Արանկում էր, գրէրն խասացուցի ուրն, կարդացել էր. Արանկէ արեկ գրէրն բանդիս նշանց արետ: Ֆքրում կայ, որ տարումս խիզանին խմար խառջուղ ուղարկէ, աստուծով որ կաղարկե. սրբազանին աղօթքն ուրն եւ մեզ օգնութիւն խասանէ, ճանայպարէրն բացվէ գամք հրամանուցդ գարշայպարն համբուրեմք: Քոյ սուրբ աչն վկայ, որ գրեանքն կարդացել ամք եւ դառն արտասուօք լացել. տառապանքն եւ նեղութիւնն որ մեր սիրելիքն քաշում են: Եւ հրամանուցդ ծառայ ժամարարն եւս էր գրել, թէ ոչ մեզ օգնող կայ եւ ոչ մին դիան մեզ խառջի տըւող: Հայր սուրբ, լինի օր մի, որ փրկութիւն եւ ողորմութիւն խասանի մեր խեղջ ողորմելի խիզանին, որ մին դիւրութիւն գտանեն, եւ պարոն Մանուկին կողմանէ միամիտ լեր Աստուծով չաղ է եւ առողջ, հրամանուցդ սուրբ աչն կու համբուրէ. ինքն այլ հրամանուցդ գիր է գրեալ:

Թ    Ուր յանցանքն յայտնի կու լինի. եւ այլ կու խնդրեմ հայրագութ ողորմութենէտ, որպէս լուսահոգի Մովսէս վարդապետն գութն եւ ողորմութիւնն մեզ վերայ ունէր, հայրդ հոգեւոր այլ ողորմելոցս ողորմիս, գութըդ եւ հայրայխնամ սերտ մեզ նուաստիցս վերայ պահես, եւ մանաւանդ ի պարապ ժամու. ժամարարին խպարն առնուս, որ խիսդ եմք անտէր, մեր տեարն եւ գլխաւոր թէ հոգեւոր եւ թէ մարմնաւոր հայրն հրամանքդ ես, չլինի ծառայքդ մոռանաս. հայրայխնամ գութ շարժես ծառայիցդ վերայ:

Ժ     Եւ այլ յայտնի լիցի սուրբայզանին, որ էս Մովսումիս Բասրուց խապար էհաս, թէ աղուանին էլչին, որ գնացեր է Հօռմաստան, անարգանօք դուս ան արարել, եւ էլչին յետ դառցել եկէլ Բաղտատ. փաշէն ուրայնօքն բռնել բանդխան այ տվել. պարոն Մանուէլն եւ քանի ջումիաթ, որ խդուրանօցն ելէլ ողջոնցն այլ բռնէլ եւ ինչունեց էլ ան զաֆտէլ. եւ Բաղտատու փաշէն վերկացել Իսպահանայ վերէն, որ գոյ յերկիրդ[55]. էս համբաւն լսեցինք, կրկնայպատիկ սուք դարայժամ եկն մեզ վերայ. ամէնից կողմանց դառնութեան լուր եւ համբաւ կու լսեմք:

ԺԱ   Տէր Յիսուս մեր խեղջ ազգին օգնութիւն խասանէ եւ այլեւս լսեցինք, թէ սրբազան վեհայպետ կաթուղիկոսն առ Աստուաձ փոխուել եւ Անկիւրիոյ Կարապետ վարդայպետն յաջորդել` կաթուղիկոս նստել. զրուցս բերանօք է եւ ոչ գրով, եւ սուրբայզան վեհդ ոչ ինչ չէիր գրեալ. սուտն եւ իրաւն չգիդեմք. խապար էսպէս լսեցինք, ապայ մէք մինչի թարիղս Աստուաձայտուր կաթուղիկոսն կու յիշատակեմք մինջեւ որ սուրբայզան վեհն գրէ որպես հուքմ լինի` այն է իրաւն.

ԺԲ    Եւ այլ յայտնի լիցի սուրբայզան վեհին, որ էս Մովսումին հրամանուցդ փողին խամար շատ թլաշ արարի, թէ աւաք վերառող լինէր. աւաք տե..խով ելաւ ոչ. եւ Բասրայ ալ էս տարի, ջումիաթ էլ չգնացին վասն յերկիւղի, որ էսպէս …զրուցանիք լսելոց անճառացայ. Ա (1) խակ ովրանկ շահի առի Ինկլիզի նավում բառցի. ուղարկեցի Բասրայ մեր յերեւանցի Յոնոփրիոսի որդի պարոն Ամիռաղէ Աղայվալէ որդի պարոն Մարտիրոսին եւ Ղեոնդի որդի պարոն Մուրատխանին ձեռն, որ նոքայ տեղն ձախեն, արասուն թօման փող Հընդուի առէն, որ Իսպահան Շարիմանէնց Մուքելի որդի պարոն Յարութիւնն եւ կամ Խալդարէնց ողորմաձհոգի Յովանէսի որդի պարոն Պետրոս աղէն սօցայ երկքնոցն` որոցն որ խէրիաթ տեսնեն, գիրն ուղարկեն հրամանուցդ ձեռն, որ հրամանքդ փողն յինք առուս, քսան թօմանն վեռուս եւ Ժ թօմանն ողորմութիւն առես տաս ժամարարին եւ իմ պառաւ մօրն, որ իւրեանց խղջութիւնն հոգան եւ պարտք ունեն տան: Հայր սուրբ հրամանուցդ փողն Ժ թօման Ուլուխանին  եւ Յովանեսին խոստմունքին կողմանէ այ եւ Ժ թօմանն իմ տարէն Բ [2] թօմանի կողմանէն այ: Խնդրեմ հրամանուցդ հայրայգութ ողորմութենէն որ ներումն շնորհես եւ աւրհնութիւնդ միշտ ձառայիդ վերայ պահես: Քո սուրբ աչն վկայ, որ իմ կենդանութիւնն հրամանուցդ սուրբ աւրհնութեամբն այ, եւ մեք սուրբ տանդ ձառայ եմք` ոչ թէ միայն մեղաւորս, իմ պապն եւ իմ հայրն եւ մեք աւրհնութիւն սուրբ տանէդ ունեմք եւ միշտ պատրաստ եմք ձառայութեան: Ապայ էս ժամանակիս կարողութիւնս էտ եհաս, խնդրեմ շնորհես,  կենդանի մնամ գարշայպարդ համբուրեմ եւ սուրբ հօրս արծաթայգին ծառայոց նման ծառայեմ.

ԺԳ   Եւ այլ յայտնի լիցի սուրբայզան վեհին, որ տէր Ըստեփաննոսին տարէն Բ [2] թօմանին խամար հրամանուցդ շնորհալի աւրհնութեան թղթովն ուզեցի ասաց Մովսումին կտամ եւ ինքն գնաց Մախսուտայպատ, չուն որ տեղն ժողովուրդ շատ կային, ամէնքն այլ էն Արանկնին գնացէլ տեղս դարտակուել էր, էսպէս խորհուրդ արարինք, որ մեղաւորս տեղս մնամ, եւ ինքն գնաց տեղն որ ժողովուրդք միշտ պատարաք տեսնեն, եւ երբ Արանկէ արեկ` էր յունվարի Դ [4] նավէրն վեր կալման, որ լանկար են[56] քաշել, գետիցն դուս ելէլ, որ էլ օր չէր մնացել, որ ֆիքրի արարէլըն առի եւ բանդայ էլ շատ բէջիթ ելայ[57]. փողն ուզեցի` լիներ որ մին կերպ էլ արարէլ ուղարկէլ, արետ ոչ. ջուղապ էս արէտ, թէ ես իմ տանի գրումն գրէլ ամ իմ խոր, որ տեղն տայ. ինչեւիցէ սա էլ առետ ոչ: Հայր սուրբ, յանդքնութիւնս ներես, որ ով ոք Բանկալ այ եկել ջումիաթէ հրամանքդ տեղդ հարցանես. էստուր էութիւնն հրամանուցդ կու պատմեն. էս թէ Բանկալայ մուլք բի վարիս, տեղս ամեն մարդ ինքնայգլուխ այ,  ինչ առէ էլ ոնչ ով հարցանող չկայ` ոչ մեծ կայ, ոչ փոքր. ամեն մարդ ուր կամքովն մին իշխանութեան տէր այ. էլ մէծաւորի հրամանի ականջ դնող չկայ: Յայտնին գրէմ հրամանուցդ, որ ոնչով հրամանուցդ գրին ականջ չէ դնում. տեր Նիկողոսն Կալկաթայ էպիսկոպոնց նայխով էնպէս ջուղապ արետ եւ տէր Ըստեփաննոսն էսպէս: Եւ գիտեմ իւրեանքն այլ հրամանուցդ յատուկ գիր են գրեալ, յայտնի կու լինի, ախտիար[58] վեհինն է. եւ այլ այնպէս յատուկ աֆալ[59] չունի, որ վեհին ազդումն էի արարեալ: Եւ սրբազան վեհէն ներումն եւ ողորմութիւն կու խնդրեմ, որ գրուս երկարայբանութեանն եւ սխալանացս ներումն շնորհես եւ ծառայիտ մեղացն թողութիւն խնդրես եւ սուրբ աւրհնութիւնդ անարժանիցս անպակաս լիցի, քանզի ծառայ քոյ եմ, տէր Յիսուս արժանի արասցէ զգարշայպար վեհին համբուրիցեմ  եւ ընդ հովանեաւ սուրբ հօրս լինիցեմ, ամէն: Գրէս Բ [2] գրեցի մին ոճ ա գիրն Ֆռանկսիսի նավումն ուղարկեցի եւ էս մէկն Ինկլիզի նավումն ողարկեցի. ղուլուղ:

Ի նուաստից նուաստայգոյն եւ յետնեալ

ծառայ տէր Յարութիւնէ նուէրս աղաչանաց

մատուցանեմ եւ գարշայպար վեհին

ըստէպ-ըստէպ համբուրեմ, վերջ:

Заметки

[←1]

K. Kevonian. Un Itinéraire Arménienne de la Mer de Chine.– Histoire de Barus Sumatra: Le Site de Lobu Tua: Etudes et Documents, Sous le direction de Claude Guilllot, (Cahiers d’archipel 30: Paris, 1998), pp. 35-118. Հայերեն բնագիրը, ռուսերեն թարգմանությունը ու նաև նախորդ հրապարակումների մասին տե՛ս Р. Абрамян. Армянский путеводитель по Индии XII века.–<<Բանբեր Մատենադարանի>>, -4, 1958, ¿ç 317-328:

[←2]

K. Kevonian. Un Itinéraire Arménienne de la Mer de Chine, ¿ç 116.

[←3]

Կա նաև ավելի վաղ ավանդություն Թովմաս Կանա անունով հայ վաճառականի մը մասին, որ կարող է հարավային Հնդկաստան այցելած ըլլալ Թ դարու սկիզբը և գործոն դեր կատարած՝ հակոբիկյան եկեղեցիի վերազարթումին: Տե՛ս M. J. Seth. Armenians in India. Calcutta, 1937; Թովմաս Խոջամալյան. Պատմութիւն Հնդուստանայ (ձեռագիր Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի, թիվ 535): Ինչ կը վերաբերի վաղագույն համայնքներու, ապա Մեսրովբ Սեթի պնդումը, թե Պենարեսի մեջ <<հայ գաղթօջախ>>մը կար մեր թվականության Ա հազարամյակին, դժբախտաբար կը մնա չհիմնավորված:

[←4]

Տե՛ս Կասփար Գոռեայի և Ժոաո տե Պառոսի պատումները, մեջբերված՝ Roberto Gulbenkian. Jacomo Abuna: An Armenian Bishop in Malabar (1503-1550).– “Estudos Histցricos: Relaջoes entre Portugal, Armenia e Medio Oriente”, Lisboa, 1995, vol. 1, pp. 103-131. Հոդվածին հայերեն տարբերակը տե՛ս Ռ. Կյուլպենկյան. Հայ-փորթուգալական հարաբերություններ. Երևան, 1986, էջ 286-310:

[←5]

Mémoire de Francois Martin Fondateur de Pondichery (1665-1696), publié par A. Martineau, vol. 1, Paris, 1931, pp. 335-336.

[←6]

Ակրայի հայերուն մասին տե՛ս Mesrovb Seth. Նշվ. աշխ., էջ 22; Դ.Փոլատյան. Ակրայի հայերը. Պեյրութ, 1963: Rev. H. Hosten.  Mirza Zul Qarnain, A Christian Grandee of Three Great Moghuls, with Notes on Akbar’s Christian Wife and, the Indian Bourbons.– “Memoirs of the Asiatic Society of Bengal”, Calcutta, 1916, pp. 115-194. Հոսթըն չէ գտած Ակրայի հայ եկեղեցիի մը գոյության փաստը այդ թվականներուն, թեև բազմաթիվ ապացույցներ կը բերե այդ ժամանակաշրջանին հայերու Ակրա ներկայության մասին:

[←7]

M. Seth. Նշվ. աշխ., p. 2. Մ. Սեթ ո՛չ մեկ ապացույց կը բերե այս պնդումին համար: Իր աղբյուրը, ամենայն հավանականությամբ, Թովմաս Խոջամալյանի <<Պատմութիւն Հնդուստանայ>>-ին կցված հավելվածը եղած է, ուր հեղինակը համառոտ կը հիշե Ակրայի մեջ հայկական եկեղեցիի մը գոյությունը ԺԶ դարու երկրորդ կեսին:

[←8]

Travels of Fray Sebastian Manrique (1629-1643), vol. 2, London, 1927, p. 159.

[←9]

M. Seth. Նշվ. աշխ., էջ 225:

[←10]

Տիպեթի հայ գաղթօջախին մասին տե՛ս L. Khachikian. The Ledger of the Merchant Hovhaness Joughayetsi.– “Journal of the Asiatic Society”, vol. VIII, №3, 1966.  Հովհաննես Տեր-Դավթյան. Ջուղայեցու հաշվետումարը, աշխատասիրությամբ Լ. Ս. Խաչիկյանի և Հ. Դ. Փափազյանի, Երևան, 1984: Տե՛ս նաև I Missionari Italiani nel Tibet e nel Nepal, a cura di Luciano Petech, 7 volume (Roma,  1952-56). L. Petech. Un itinirario della Persia alla Cina.– “Bolletino della SocietՈ Geografica Italiana”, 1950, pp. 169-170; Kőrősi Csoma, A Tibetan Passport Dated 1688 A.D.– “Journal of the Asiatic Society of Bengal”, 1833, pp. 201-202. Storia do Mogor or Mogul India, 1653-1708, by Niccolao Manucci, translated with introduction and notes by William Irvine, vol. 2, Calcutta , 1966, p. 413.

[←11]

Serafin D. Quison. English Country Trade with the Philippines, 1644-1765. Quezon City, 1966. Այս երկը միակ վստահելի աղբյուրն է, որ կը քննարկե Մանիլայի մեջ հայ վաճառականներու հաստատումը: Սևիլլայի (Սպանիա) Հնդկաց Արխիվը (Archivo de Indias) վավերաթուղթերու հարյուրավոր էջեր ունի Մանիլա հայ վաճառականներու մասին, որոնք տակավին քննված չեն:

[←12]

Հ. Հորդանանյան. Նետրլանտական Արեւելեան Հնդկաստանի հայ գաղութի պատմութիւնը սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը, Երուսաղէմ, 1937. M. Sarkissian. Armenians in South-East Asia.– “Crossroads: An Interdisciplinary Journal of Southeast Asian Studies”, vol. 3 (1987), № 2-3, pp. 1-3. B. C. Colless. Traders of the Pearl: The Mercantile Activities of Nestorian Christians and Armenians.– “Abr Nahrain”, պարբերաբար՝ 1969–1976-ին: Մալաքայի մեջ ԺԶ դարուն հայ վաճառականներու ներկայության մասին տե՛ս Tome Pires. The Suma Oriental of Tome Pires: An Account of the East, from the Red Sea to Japan, Written in Malacca and India in 1512-1515, translated and edited by Armando Cortesao, vol. 2, London, 1944, p. 269.

[←13]

Այս գերեզմանաքարին հարազատությունը որպես փաստ՝ անգլիական ժամանումեն առաջ Կալկաթայի մեջ հայերու ներկայության, առաջին անգամ վիճարկված է Գ. Ռ. Ուիլսընի կողմե, որ առարկած է, թե դամբանաքարը առանձնացած երևույթ մըն է և թե հավանաբար Կալկաթա բերված է ավելի ուշ թվականի մը: Տե՛ս իր Early Annals of the English in Bengal: Being the Bengal Public Consultations for the First Half of the 18th Century, vol. 1, London, 1895-1919, p. 137. Հնդկաստանի մեջ հայ վաճառականության իր փաստալից պատմության մեջ, վերջերս, Պհասվաթի Պաթաչարիա կը թվի համաձայն ըլլալ Ուիլսընի հետ (Bhaswati Bhattacharya, Armenian European Relationship in India 1500-1800: No Armenian Foundation for European Empire?– “Journal of the Social and Economic History of the Orient”, vol. 48, № 2, 2005, pp. 277-322, see p. 292: Երկու հեղինակները, սակայն, կանտեսեն այն փաստը, որ հնդկահայերը սովորությունը ունեին իրենց եկեղեցիները կառուցելու իրենց նախնյաց դամբարաններուն վրա: Այս եղած էր Մատրասի Ս. Աստվածածին եկեղեցիի պարագան, որ, Կալկաթայի Ս. Նազարեթ եկեղեցիի նման, ԺԸ դարու իր կառուցումը կանխող գերեզմանաքարեր ունի: Ավելի՛ն, պետք է նկատի ունենալ, որ Կալկաթայի հայկական եկեղեցին շինված է նախապես Սուքիաս հարուստ ընտանիքին պատկանող հողամասերու վրա: Այս ընտանիքը Սութանաթի հաստատված էր (հետագային Կալկաթայի մաս դարձած գյուղերեն մեկը) ԺԷ դարու սկիզբը:

[←14]

Այս զուգահեռը առաջին անգամ հիշած է Ինա Բաղդեանց ՄաքՔէյպ (տե՛ս Ina Baghdiantz-McCabe. Shah’s Silk for Europe’s Silver. Atlanta, Georgia, 1999, p. 290-291):

[←15]

Փորթուկալացիները խարիսխ մը ունեին Պանտելի մեջ, Չինսուրայեն քանի մը մղոն հեռու, ուր եկեղեցի մը շինած էին 1595 թ.: Չինսուրա հոլանտական Արևելյան Հնդկաց Ընկերության կեդրոն դարձած էր 1656թ. և ո՛չ թե 1645 թ., ինչպես Սեթ գրած է (տե՛ս Om Prakash. The Dutch East India Company Trade in India, Princeton, N. J., 1985, p. 41): Հուկլիի կարևորության մասին որպես նավահանգիստ տե՛ս Sushil Chaudhuri. The Rise and Decline of Hugli: A Port in Medieval Bengal.– “Bengal Past and Present: A Journal of Modern Indian and Asian History”, 1967, January-June, pp. 33-68:

[←16]

Հովհաննես Տեր Դավթյան Ջուղայեցու հաշվետումարը, էջ 281: Լ. Խաչիկյան իր ներածության մեջ (էջ 33) կը նշե, թե Հովհաննես Հուկլիի (իմա՛ Չինսուրայի) <<հայկական եկեղեցու>> դրամ նվիրած է, բայց քանի որ նման եկեղեցի մը գոյություն չուներ Հովհաննեսի այցելության ժամանակ (այսինքն` 1692-ին), կրոնական արարողությունները պետք է կատարված ըլլան մասնավոր տան մը մեջ:

[←17]

Ասիկա կը թվի սովորություն մը եղած ըլլալ հոն, ուր որ հայերը եկեղեցիներ չունեին: Օրինակ, Հովհաննես Ջուղայեցի կը հիշե, որ Փաթնայի մեջ հայ կրոնավորի մը հանդիպած է. տե՛ս Հովհաննես Տեր Դավթյան Ջուղայեցու հաշվետումարը, էջ 21-22: Հոն հայերը եկեղեցի չունեին, բայց հավանաբար մասնավոր տուն մը կÿօգտագործեին:

[←18]

Տե՛ս կարևոր <<օրինական զեկույց>>-ը, զոր Փարիզի մեջ հրատարակած է Հովհաննեսի հայրը՝ Մարտիրոս դի Մարգարա Ավագշինց, ֆրանսական Արևելյան Հնդկաց Ընկերության առաջին տնօրեններեն մեկը Հնդկաստանի մեջ, 1670-ական թվականներու Ընկերության դեմ իր դատական գործին համար: Փաստաթուղթը վերնագրված է Factum Contenant l’histoire tragique; pour le Sieur Martin Marcara Avachinz de la ville d’Hispahan, Capitale de Perse, conseiller au Conseil Souverain de l’sle Daufine, & directeur des comptoire de la Compagnie Francoise des Indes Orientales dans les Indes et dans la Perse, demandeur en requeste presentռe au conseile de sa majestռ du 6 Mars 1676. Et Michel Marcara, son fils (Փարիզի Ազգային Գրադարան (BNF) Manuscrits Fr. 15529): Տե՛ս նաև համանման □զեկույց□-ը, որ պահված է BNF Ms Fr. 8972: Մարտիրոս դի Մարգարա կը հաստատե, որ Հնդկաստան ճամբորդած է երիտասարդ տարիքին (հավանաբար՝ 1640-ական թվականներուն) և երկար տարիներ իր եղբայրներուն հետ առևտուրով զբաղած: Մ. Սեթ կը գրե, որ Մարգարյան ընտանիքը կապ ունեցած է Չինսուրայի հայ գաղթօջախի հիմնադրության հետ 1640-ին, առանց սակայն որևե աղբյուր հիշատակելու: Մարտիրոս դի Մարգարա Ավագշինցի մանրամասն քննարկումի մը համար տե՛ս Baghdiantz-McCabe. The Shah’s Silk, p. 295-225.

[←19]

Հովսեփ Մարգարյանի կտակի ծավալուն մեջբերումը տե՛ս Հովհաննես Տեր Հովհանյանց. Պատմութիւն Նոր Ջուղայու. հ. 1, Նոր Ջուղա, 1980, էջ 198-201: Այս արժեքավոր կտակին բնագիրը պահպանված էր Ս. Ամենափրկիչ Մայր տաճարի արխիվներուն մեջ, բայց կը թվի անհետացած ըլլալ 1850-ական թվականներուն Տեր Հովհանյանցի կողմե գործածվելե ետք: Չինսուրայի եկեղեցին անվանակոչված է ի հիշատակ Հովհաննես Մարգարյանի, որու գեղազարդ դամբանաքարը տակավին լավ պահպանված վիճակի մեջ է և կը գտնվի եկեղեցիին մեջ:

[←20]

Հ. Տեր Հովհանյանց. Պատմութիւն Նոր Ջուղայու, էջ 419: Շ. Խաչիկյան. Նոր Ջուղայի հայ վաճառականությունը և նրա տնտեսական կապերը Ռուսաստանի հետ. Երևան, 1988, էջ 53:

[←21]

Այս եզրը փոխ առած եմ Ռենէ Պարենտձեի հոդվածեն. Rene Barendse. The Long Road to Livorno: The Overland Messenger Service of the Dutch East India Company in the Seventeenth Century.– “Itinerario”, vol. XII 1988, N 2, pp. 25-45:

[←22]

î»°ë S. Aslanian. Trade Diaspora versus Colonial State: Armenian Merchants, the East India Company and the High Court of Admiralty in London 1748-1752.– “Diaspora: A Journal of Transnational Studies”, vol. 13, №1, 2006.

[←23]

Սեֆյան և հետսեֆյան Իրանի մեջ չափարներու համակարգին մասին տե՛ս Վիլլեմ Ֆլորի հոդվածը (Willem Floor. Chapar, Encyclopedia Iranica), ինչպես և իր “The Chapar-khana System in Qajar Iran.” Iran, vol. 39, 2001, pp. 257 – 291:

[←24]

Օրինակներու համար տե՛ս հայերու կողմե վարձված <<Սանթա Գաթարինա>>նավեն գրավված խիստ ուշագրավ նամակագրությունը: Պենկալի Խոջա Մինասյան ընտանիքին կողմե վարձված նավը 1748 թ. գրավված էր Հնդկաստանի անգլիական նավատորմիղին կողմե այն պատրվակով, որ ֆրանսական նավ մըն էր: Գրավումեն ետք, բրիտանացիները նավուն ամբողջ նամակներու բեռը (շուրջ 5.000 ընտանեկան և գործարարական նամակներ, որոնք Հնդկաստանեն Նոր Ջուղա կÿառաքվեին) ուղարկած են Լոնտոն զայն որպես ցուցանմուշ օգտագործելու համար հետագա դատավարության ընթացքին: Այս դատին, որ տեղի ունեցած է Լոնտոնի Ծովակալության Բարձր Ատեանին առջև (High Court of Admiralty, HCA), հայ վաճառականները անհաջող կերպով փորձած են իրենց նավուն ապօրինի գրավումը վիճարկել: Պարսից ծոցի նավահանգիստները սպասող արհեստավարժ սուրհանդակներու մասին, տե՛ս նամակ HCA-44 շարքին մեջ:

[←25]

Փաթթամարներու դերին և թղթատարի մասին տե՛ս Քրիստոֆըր Պեյլիի կարճ անդրադարձը (Christopher Bayly. Empire and Information : Intelligence Gathering and Social Communication in India, 1780-1870, Cambridge-New York, 1996) ¨ Usha Agarwal. An Account of the Postal System in India from 1650 to 1750.– “Bengal Past and Present: A Journal of Modern Indian and Asian History”, January-June 1966, pp. 40-57:

[←26]

î»°ë H. Jobson. A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases, and of Kindred Terms, Etymological, Historical, Geographical and Discursive. new ed. edited by William Crooke, B.A., London, 1903, “dak” Ï³Ù “dawk” եզրին քննարկումին համար (“DAWK , s. H. and Mahr. dak, ‘Post,’ i.e. properly transport by relays of men and horses, and thence ‘the mail’ or letter-post, as well as any arrangement for travelling, or for transmitting articles by such relays”): Հետաքրքրական է նշել, որ նորջուղայեցիները ևս այս եզրը օգտագործած են մուղալ Հնդկաստանի մեջ իրենց նամակագրության հողային ճանապարհով առաքումին համար: Այսպես, Մատրասեն Նոր Ջուղա 1711 թ. հայ քահանայի մը գրած նամակին մեջ կը կարդանք.– <<որ եւ յայտ լիցի վեհափառութեանդ, որ մեծ թիւն ՌՃՁ յուլիսի մէկէն եւ ԻԲ-քէն գրած սուրբ օրհնութեան թուղթն Սուրաթին վերայ հասաւ թիւն ՌՃԿ յամսեանն ապրիլի ԻԶ եւ մայիսի Ի: Մէկն ձեռամբն Շարիմանէնց պարոն Սարհադին եւ մէկն` փայեկի>>(Ս. Ամենափրկիչ վանքի արխիվ, թղթակալ 104, <<Նամակներ Մադրասից>>): Մեզ հետաքրքրող բառը  <<փայեկ>>-ն է, որ, ամենայն հավանականությամբ, պրսկ. “paik” բառն է , որ այլ բաներու շարքին, կը նշանակե նաև <<վազող հետևակ մը. կրող մը, սուրհանդակ. պահակ մը. դիտորդ մը. հետևակ մը>> (տե՛ս Francis Joseph Steingass.  A Comprehensive Persian-English Dictionary, Including the Arabic Words and Phrases to be Met with in Persian Literature. London, 1892, p. 268):

[←27]

Տե՛ս Solomon Goitein. A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza. Vol. 1, Berkeley-Los Angeles, 1967, pp. 276-277. Ինչպես Կոյթեյն դիտել կու տա, <<մաւսիմ բառը կը նշեր թե՛ կարավանը և թե տոնավաճառի կամ գործառնության եղանակը, որ անոր ժամանումին հետ կապված էր>>: Բառը, հավանաբար, ավելի ուշ կապված է բացառաբար օվկիանոսային եղանակներուն հետ: Նոր Ջուղայի բարբառին մեջ բառը, ամենայն հավանականությամբ, արաբերենե ուղղակի փոխառություն մըն է:

[←28]

Այս մասին մեր տեղեկությունները ամփոփած ենք հետևյալ աղբյուրներեն՝ K. N. Chaudhuri. Trade and Civilisation in the Indian Ocean: An Economic History from the Rise of Islam to 1750. Cambridge–New York, 1985, p. 127. Janet L. Abu-Lughod. Before European Hegemony: the World System A.D. 1250-1350. New York, 1989, pp. 251-260 և 8-րդ գլուխ: Մոնսուններու քննարկումի դասական կը մնա Arab Navigation in the Indian Ocean before the Coming of the Portuguese, Being a Translation of Kitab al-fawaidfi Usul al-bahr wa’l-qawa’id of Ahmad b. Majid al-Najdi, together with an Introduction on the History of Arab Navigation, Notes on the Navigational Techniques and on the Topography of the Indian Ocean, and a Glossary of Navigational Terms by G. R. Tibbetts. London, 1971, pp. 360-382. George F. Hourani. Arab Seafaring in the Indian Ocean in Ancient and Early Medieval Times  Revised and Expanded by John Carswell, Princeton, 1995. Արժեքավոր քննարկում մը ունի մոնսունի համակարգին մասին Auguste Toussaint. The History of the Indian Ocean (translated by June Guicharnaud, Chicago, 1966):

[←29]

Տե՛ս հրատարակվող նամակին Գ պարբերությունը:

[←30]

<<Թող հայտնի ըլլա>>(արաբ. Ilm > malum <<ճանչցված>>):

[←31]

Արաբ. Wali’nam՝ իշխան մը, նահանգապետ մը. մեկը, որ իրավասություն կամ հեղինակություն ունի. բարեկամ մը, մոտիկ հարաբերություն մը. wali ‘i ni’ mat (waliyu ‘n-ni’ mat)՝ բարերար մը:

[←32]

Արաբ. rahim՝ մեղքցող, ներող և ողորմացող. գթասիրտ, ողորմած:

[←33]

Բարբառային ձև (<<ալևոր>>): <<Հ>>-ն Նոր Ջուղայի բարբառին մեջ <<խ>> կը դառնա:

[←34]

<<Վերջին տարի>> (Նոր Ջուղայի բարբառ):

[←35]

Նամակ Փեկուեն, հղված ոմն պարոն Հովհաննեսի, Նոր Ջուղայի կամ Լիվոռնոյի մեջ, պահված՝  Documenti Armeni Busta 2, Archivio di Stato di Venezia (ASV), թղթակալ 2: Քանի որ նամակը Շերիմանյան ընտանիքի թուղթերուն մաս կը կազմեր նախքան ԺԹ դարուն անոնց հանձնումը Վենետիկի պետական արխիվներուն, կարելի է ենթադրել, որ ընտանեկան նամակ մըն էր՝ անոր անդամներեն մեկուն ուղղված: Նամակին ետևի կողմը իտալերեն հետևյալ արձանագրությունը ունի.– “Lettera familiare scritta dalle Indie nell’anno 1676” (<<Ընտանեկան նամակ, գրուած՝ Հնդիկքէն, 1676-ին>>): Նամակին մեջ հեղինակին անունը հիշված չէ:

[←36]

Այս նամակը պահված է <<Սանթա Գաթարինա>> նավու թուղթերուն մեջ (Public Record Office, London, HCA 30/682, letter № 1172):

[←37]

Այս եզրին ստուգաբանությունը տե՛ս Edmund Herzig. The Armenian Merchants of New Julfa: A Study in Premodern Trade, (PhD. Dissertation, University of Oxford, St. Antony’s College, 1991), p. 434.

[←38]

Տե՛ս Լևոն Մինասյան. Դիւան Սուրբ Ամենափրկիչ վանքի. Նոր Ջուղա, 1983, էջ 31.

[←39]

M. Seth. Նշվ. աշխ., էջ 306:

[←40]

Տե՛ս ծանոթ. 42:

[←41]

Տե՛ս M. Seth. Նշվ. աշխ., էջ 429. Anne Basil. Armenian Settlements of India. Calcutta, 1969.

[←42]

Այստեղ հիշված Ս. Նազարեթ եկեղեցիի հովանավոր պարոն Աղա Նազարը, ամենայն հավանականությամբ, Աղա Նազար Հակոբջանն է, 1740-ական թվականներուն Մատրաս մահացած նորջուղայեցի վաճառականը, որ մեծ հարստություն մը կտակած է իր քրոջ ամուսնույն՝  խոջա Դավիթ Սուլթանին: Աղա Նազար Շահամիր Շահամիրյանի մորեղբայրն էր:

[←43]

Արաբ.-պրսկ. dalwa/dalva (հարստություն):

[←44]

Արաբ.-պրսկ. kharaj (ծախս):

[←45]

Երկու եկեղեցիներու այս նշումը Չինսուրայի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ և Կալկաթայի Ս. Նազարեթ  եկեղեցիներուն կը վերաբերի, որոնք հաջորդաբար կառուցված էին 1695 թ. և 1724թ.:

[←46]

Նոր Ջուղայի առաջնորդ` 1706-1724 թթ.: Տե՛ս Vazken Ghougassian. The Emergence of the Armenian Diocese of New Julfa in the Seventeenth Century. Atlanta Georgia, 1998, էջ 293.

[←47]

Անծանոթ բառ (թերևս թուրքերեն ulu <<բարձր, վսեմ>>և պարսկ.-թրք. khan <<ղեկավար>>): Բառը, հետևաբար, կրնա պատվանուն մը ըլլալ՝ <<ավագ վաճառականներու ղեկավար>>-ի իմաստով:

[←48]

Չինսուրայեն գրված նամակներու մեջ որպես պաշտոնյա հայ համայնքին նշված է <<ուլուխանն ու միւթավելին, ինչպէս եւ քէտխուտան>>: 1713 թ. Չինսուրայեն գրված նամակի մը մեջ հետևյալը կը կարդանք. □մութավելին [պրսկ. mutaveli □գթութեան հաստատութեան մը խնամակալ□] ժողովրդոց մասլահաթօվ [պրսկ.-արաբ. □շահ□] պարոն Եդիկարն ա, որ է մեր թարվեզեցի Մելքոնի որդի. ԻԵ [25] տարի այ օր տեղս այ տնաւորվէլ այ, լէվի ստակ քաթխուդ մարթա. Բ [2] տարի այ, որ մութավելի այ□: Պարոն Եդիգար Չինսուրայի բնակիչ եղած էր ավելի քան 20 տարի, ինչ որ կը նշանակե, թե հոն հաստատուած էր 1690-ական թվականներուն սկիզբը՝ Ս. Յովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու օծումեն առաջ: Ուլախանը, սակայն, այստեղ, ամենայն հավանականությամբ, անձնանուն է:

[←49]

Մանուել և Հարություն Շահրիմանյան Նոր Ջուղայի ամենահարուստ հայ կաթողիկե ընտանիքին անդամներ էին: Այս ընտանիքեն մեկ ճյուղը գաղթած ու հաստատված էր Իտալիա 1698-ին, իտալական բազմաթիվ քաղաք-պետություններու և Ավստրո-հունգարական կայսրության կողմե կոմսության տիտղոսի արժանանալով: Պարոն Մանուել և պարոն Հարություն մնացած են Նոր Ջուղա ԺԸ դարու առաջին կեսին: Մանուել 1725-ին Օսմանյան կայսրության ղրկված պարսկական դիվանագիտական առաքելության քարտուղարը եղած է, իսկ ավելի ուշ՝ Ռուսաստանի մոտ պարսկական դեսպանը (տե՛ս ընտանեկան ձեռագիր կենսագրությունը՝ Fortunato Sceriman. Brevie Memorie sulla famiglia Sceriman, Mss. Cod Cigogna [№.3403], և “Resultato del Processo per la verificazione de Requisiti alla N. V. nella famiglia de Co. Fr[at]elli Sceriman”, որոնք պահպանված են Վենետիկի Գոռեր թանգարանի (Museo Correr) գրադարանին արխիվին մեջ: Հարություն Շահրիմանյան Նադիր շահի հրամանով 1747թ. հունվարին ողջակիզված է Սպահանի մեջ: Երկու եղբայրները, ըստ երևույթին, այս ժամանակաշրջանին առևտուր կընեին Պենկալի մեջ, ինչպես կը թելադրե այս տեղեկությունը:

[←50]

էստուր/էնտուր  - ասոր, անոր (Նոր Ջուղայի բրբ.):

[←51]

Պրսկ. zira - (որովհետև, ի հաշիվ, քանի որ):

[←52]

Այսինքն՝ վայր կընկնի:

[←53]

Պրսկ. daremad (շահ, եկամուտ):

[←54]

Նոր Ջուղայի բարբառի մասին տե՛ս Հ. Աճառյան. Քննություն Ջուղայի բարբառի. Երևան, 1940: Հ. Աճառեան. Հայ բարբառագիտութիւն. ուրուագիծ եւ դասաւորութիւն հայ բարբառների բարբառագիտական քարտեսով.– <<Էմինյան ազգագրական ժողովածու>>, հ. Ը, Մոսկվա–Նոր Նախիջևան, 1911 , էջ 89:

[←55]

1725 թ. Օսմանյան կայսրություն ուղարկված պարսկական դեսպանության մեջ Մանուել Շեհրիմանյանի դերի մասին տե՛ս Gian Pierro Bellingeri. Sugli Sceriman Rimasti a Giulfa: Devozione Agli Ultimi Safavidi?.– “Gli Armeni e Venezia: Dagli Sceriman A Mechitar, Il Momento Culminante di una Consuetudine Milenaria”, a cura di Levon Zekiyan e Aldo Ferrari, Venezia, 2004, pp. 93-124. Laurence Lockhart. The Fall of the Safari Dynasty and the Afghan Occupation of Persia, Cambridge, 1958, p. 282.  Judasz Tadeus Krusinski. The History of the Late Revolutions of Persia: Taken from the Memoirs of Father Krusinski, Procurator of the Jesuits at Ispahan… Done into English from the Original…by Father Du Cerceau, London, 1733, vol. 2, p. 185: Դեսպանության մասին Քրուզինսկի գրած է. <<Անոր [Շահ Աշրաֆի] ընտրած անձը այս դեսպանության համար աֆղան մըն էր, որ ջորեպանե բարձրացավ գնդապետի աստիճանին: Բայց որովհետև նման տեսակի մարդ մը շատ հարմար չէր բանակցություն մը վարելու համար, ան իրեն միայն դեսպանի տիտղոսը տվավ և իրեն կցեց Մանուել Շահրիմանը՝ այդ անունով ընտանիքին գլուխը, ամենեն ազնվականն ու նշանավորը Ջուղայի բոլոր ընտանիքներուն մեջ, գործելու և բանակցելու անոր նպատակներուն համաձայն Մեծ Պարոնին [Սուլթանին] նախարարներուն հետ>> (էջ 185): Դեսպանության ձախողության մասին տե՛ս էջ 190:

[←56]

Պարսկ. langar (<<խարիսխ>>):

[←57]

Պարսկ. bejad, bija (<<խանգարված ըլլալ, սխալ տեղը ըլլալու զգացողություն ունենալ>>):

[←58]

Պարսկ. akhtiar (<<իրավունք, կամք>>):

[←59]

Պարսկ.-արաբ. hafal (<<կացություն, վիճակ>>):