ԱՂՁՆԻՔԱՀԱՅԵՐԻ ԽՆԱՄԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ԾԵՍԵՐԻ ՈՒ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ՌԱՖԻԿ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

Աղձնիքում գյուղական համայնքի գործող իրավասովորութային կարգի պայմաններում ամուսնությունը պաշտոնապես ճանաչվում և իրավական կիրարկման ձև էր ստանում հարսանեկան ծեսերի ու սովորույթների բազմատարր համակարգի իրագործումից հետո միայն: Հարսանեկան ծիսաշարը ներառում է երեք հիմնական փուլ՝ խնամախոսություն (աղջիկտես, ուզնկան, խոսկապ), նշանադրություն (նշանդրեք, խալանկտուր, կթխան, խլղաթ կամ հարսնտեսներ) և բուն հարսանիք (հարսնած, պսակ): Այս երևույթները համընդհանուր էին պատմական Հայաստանի գրեթե բոլոր ազգագրական մարզերում: Աղձնիքում խնամախոսության գործընթացը, իր հերթին, կարելի է բաժանել մի քանի ենթափուլի, որոնք, փաստորեն, արտացոլում են ամուսնության նպատակով կողմերի ձեռնարկած առաջին գործնական քայլերը: Այս հարցում առավել ակտիվ էր տղայի ընտանիքը: Ինչ եղանակով էլ ընտրվեր աղջիկը՝ տղայի ծնողների կամ միջնորդների ցուցումով, թե ամուսնացող երիտասարդի կամքով, աղջիկտեսի, ուզնկանի և խոսկապի աստիճանները խնամախոսության փուլում անխուսափելի էին: Սկսվում էր աղջիկտեսից, որը տղայի մոր ու մերձավոր ազգական կանանց գործն էր և նպատակ ուներ, մի կողմից, տեսնել և հավանել ապագա հարսնացուին, մյուս կողմից՝ շոշափել աղջկա մոր ու մերձավոր կանանց կարծիքը և վերաբերմունքը:

Ուզնկանությունը սկսվում էր աղջիկտեսով և ավարտվում խոսկապով: Սասունի Մառնիկ, Ախպի և այլ գյուղերում գյուղից դուրս աղջիկտեսի ներկայանում էին միայն տղամարդիկ (հայրը, հորեղբայրը, քեռին)` պատրվակ բերելով, թե, իբր, փնտրում են իրենց կորած ոչխարները և կողմնակի զրույցներից հետո միայն, հայտնում իրենց ներկայանալու բուն նպատակը: Իսկ Գալհոկ գյուղի սովորույթի համաձայն, տղայի հայրը թաքուն մի փարչ էր բերում և տեղավորում աղջկա հորական տան ախոռում: Եթե հյուրընկալները նկատած փարչը կոտրեին, տղայի հայրը կխուսափեր բացահայտել իր մտադրությունը, իսկ եթե անվնաս թողնեին, կսկսեր բանակցությունները: Բաղեշում տղայի կամ աղջկա ծնողները հարսնացու կամ փեսացու էին գտնում և միմյանց ընտանիքների մասին տեղեկություններ ստանում միջնորդների կամ հարևան-բարեկամ կանանց միջոցով: Միջնորդի մատնանշած աղջկա հոր տուն էին ներկայանում տղայի մայրը, մորաքույրը, մեծ հարսը կամ այլ հարազատ կանայք: Աղջիկտեսի առաջին նշանը դռան հանդարտ, բայց հաճախական թակոցն էր, որով ներսում գտնվողները իրազեկ էին դառնում եկվորների նպատակին: Աղջիկտեսի հյուրերին բարեհաճորեն ընդունում և նստեցնում էին փռոցներին ու սպասում մոր կանչով աղջկա հայտնվելուն: Աղջիկը խոնարհաբար, մի ծունկը գետնին հպած, մյուսը՝ կիսածալ, բարևում էր նախ եկվորների գլխավորին, ապա հերթով համբուրում բոլորի ձեռքը: Աղջիկտեսի եկած կանանցից ավագն այդ ընթացքում ուշադիր և բծախնդրությամբ զննում էր աղջկա դեմքը, քայլքը, նույնիսկ բացում բերանը, զննում ատամները, խոսեցնում, ստուգում ձայնը: Հավանելու դեպքում ասում էին. <<Աստված կալամով քաշել է և ուր տեղը դրել, կալաթ կսուր չկա>>, այսինքն՝ պակաս, արատավոր կողմ չունի: Եվ որպես հավանություն տալու և յուրային դարձնելու նշան` տղայի մայրն աղջկա գոգն էր գցում կամ ափի մեջ դնում մի կարմիր խնձոր: Իսկ չհավանելու դեպքում, ասում էին. <<Լավ աղջիկ է, Աստված տիրոջը բաշխե>> կամ` <<Տիրոջը բումբարաք եղնի>>: Սակայն աղջիկտեսի գործողությունները սոսկ այսքանով չէին ավարտվում: Նախնական հավանության արժանացած աղջկա <<կրկնակի ստուգման>> հաջորդ քայլը տղայի մերձավոր կանանց՝ մեծ քրոջ, մեծ հարսի, հորեղբոր կնոջ կամ մորաքրոջ կողմից նրան <<խումրա>> (ընտիր) բաղնիք կանչելն էր՝ մարմնի բարեմասնություններն ուշադիր զննելու նպատակով: Աղջիկը բաղնիք էր ներկայանում իր ազգականուհիների ուղեկցությամբ: Հավանելու դեպքում դաստակներին հագցնում էին բաղնիքում վաճառվող <<շուշա բիլազուկներ>> (ապակե գունավոր ապարանջաններ)` յուրաքանչյուր թևին 5-10 հատ[1]: Աղջիկտեսի այս արարողությունը նույնպես պատմական խոր հնություն ունի և վկայում է հայ կանանց վաղեմի լայն իրավունքների ու ազատության մասին:

Բաղեշում, թեև ավելի սակավ, բայց կենցաղավարում էր նաև փեսատեսի սովորույթը: Արդեն ընտրված աղջկա հարազատները երբեմն պահանջում էին տեսնել ապագա փեսացուին: Նախապես զգուշացված լինելով՝ տղան պայմանավորված ժամին եկեղեցի էր գնում իր ընկերների կամ հարազատ տղամարդկանցից որևէ մեկի հետ, ուր գալիս էին նաև աղջկա կողմի մի քանի երաշխավորված տղամարդիկ՝ նրան տեսնելու, իրենց տպավորությունն ու կարծիքը կազմելու, հավանություն տալու կամ չտալու: Աղձնիքի հովտային շրջաններում փեսատեսը կայանում էր աղջկա հոր տանը, ուր նա դարձյալ գալիս էր ազգական երիտասարդի կամ քեռու ուղեկցությամբ: Հավանելու դեպքում փեսացուին և նրանց ուղեկիցներին արգելվում էր գիշերել աղջկա հոր տանը: Միայն հարսանիքից հետո էին ամուսնացող զույգերը միմյանց տեսնելու և ճանաչելու հնարավորություն ստանում: Ստացվում էր այնպես, որ ամուսնացող զույգերը միմյանց <<տեսնել>> կարող էին մերձավորների աչքերով, և եթե <<հավնին, սակարկություն կը սկսին, իսկ եթե ոչ՝ ուրիշ աղջիկ մը տեսնելու կերթան>>[2]: Աղջիկտեսի սովորույթը պահպանվում էր ոչ միայն Բաղեշում, այլև Դիարբեքիր քաղաքի հայ բնակչության շրջանում[3], մինչդեռ Սասունում և լեռնային մյուս շրջաններում բացառված էր նահապետական հարաբերությունների պատճառով:

Դժվար չէ նկատել, որ փեսացուն ոչ միայն զրկված էր հարսնացու ընտրելու, նրան տեսնելու հնարավորությունից, այլև շատ հաճախ ինքն էլ, ինչպես հարսնացուն, դառնում էր զննման օբյեկտ: Քաղաքներում <<աղջիկտեսին>> հաջորդում էր <<փեսատեսի>> սովորույթը: Փեսացուն չէր մասնակցում ամուսնության գործարքի ծիսաավանդական հաջորդ փուլերին ևս՝ խոսկապին, խնամախոսությանը, երբեմն նաև նշանադրությանը, մինչդեռ հարսնացուն ակամա դրանց լռելյայն մասնակիցն էր[4]:

Աղջիկտեսին հաջորդում էր խնամախոսությունը, որն սկսվում էր <<ուզնկանությամբ>> և ավարտվում <<խոսկապով>> կամ <<խոսք առնելով>>:

Նախնական զննումներից և փոխադարձաբար հավանություն տալուց հետո տղայի ծնողներն աղջկա տուն էին ուղարկում իրենց պատգամախոսին՝ համայնքում հարգանք վայելող մի տղամարդու` աղջկա ծնողների մտադրությունը շոշափելու և աղջկա ձեռքը խնդրելու առաջարկությամբ: Խնամախոսության փուլում գնացողը ուզնկան էր կոչվում, իսկ ծիսակատարությունը՝ ուզնկանություն, որը կատարվում էր խիստ զգուշավոր ու գաղտնի, որպեսզի անհաջողության դեպքում կողմերի արժանապատվությունը վիրավորած չլիներ: Ուզնկանությունը ամուսնության և հարսանեկան ծիսաշարի պաշտոնական առաջին արարողությունն էր: Ուզնկան բառացի նշանակում է աղջիկ ուզել[5]: Սա խնամախոսության իրավական գործողություն էր և նշանադրության պարտավորության անհրաժեշտ ու կարևոր սկիզբ: Ուզնկանի ծեսին աղջիկը ներկա չէր լինում: Մայրն աշխատում էր ըստ ամենայնի ծանրումեծ ներկայացնել դստերը՝ նրա <<անունն ու պատիվը>> բարձր պահելու նպատակով: Միաժամանակ աղջկա ծնողներն ու հարազատներն էլ, իրենց հերթին, ձգտում էին տեղեկություններ ստանալ ապագա փեսայի ու նրա ընտանիքի մասին: Այս արարողությունը, ըստ սովորույթի, երբեմն կրկնվում էր 3–7 անգամ, եթե կտրուկ մերժում չէր լինում: Ամեն անգամ պատճառաբանում էին` աղջիկը փոքր է (եթե անգամ մեծ էլ լիներ), տարին երաշտ է, տնտեսականը չի ներում կամ ազգից մարդ է մահացել, օտարության մեջ պանդուխտ ունենք, գալուստին ենք սպասում և այլն: Վերջնական համաձայնության գալուց հետո պայմանավորվում էին <<խոսք առնումի>> կամ <<խոսկապի>> մասին: Իսկ եթե աղջկա հարազատները պատասխանը շատ էին ձգձգում, խոսքառնումին գնում էին պատկառելի կազմով՝ քավորը, տղայի հայրը, մեծ հորեղբայրը և քեռին[6], նաև երկու ընտանիքների կողմից հարգված գյուղի մեծերից մեկը կամ մի քանիսը:

Նախապես լուր ուղարկելով՝ տղայի հարազատները քահանայի ուղեկցությամբ կիրակի օրվա երեկոյան աղջկա ծնողների տուն էին գնում խնամախոսության՝ խոսքառնումի, խոսկապի: Ամիդ (Դիարբեքիր) քաղաքում խոսքառնումին կանայք չէին մասնակցում[7], իսկ Բաղեշում ներկա էր լինում նաև տղայի մայրը[8]:

Խոսկապ կոչվում էր այն պայմանավորվածությունը, որ տեղի էր ունենում իրար հետ խնամի դառնալու ցանկություն ունեցողների միջև: Աղջկա տանը խնամախոսները, որպես կանոն, զրուցում էին տարբեր հարցերի շուրջ՝ գյուղի առօրյայից, տնտեսությունից, երկու ազգատոհմերի փոխհարաբերություններից: Ամենատարբեր կողմնակի խոսակցություններից հետո աստիճանաբար այցելության նպատակն էին հայտնում` հաճախ օգտագործելով ժողովրդի մեջ պահպանված այլաբանական արտահայտություններ, որից հետո քահանան կամ քավորը հայտնում էին գալու նպատակը. <<Եկել ենք ձեր շեն օջախից մի բուռ կրակ տանենք>>, <<Եկել ենք ձեր օջախից մի բուռ մոխիր տանենք մեր օջախին>>, <<Եկել ենք մի լաչակ խնդրելու>> կամ, վերջապես՝ <<Աստծո կամքով եկել ենք ձեր աղջիկը մեր տղային ուզելու>>[9]: Աղջիկ ուզելու եկած հյուրերը իրենց այցելության նպատակը հայտնելուց հետո խնդրում են ցույց տալ հարսնացուին: Անկախ այն բանից, թե ինչպիսի ընթացք կընդուներ կողմերի խնամախոսությունը, աղջկան ցույց տալը սովորութական պարտականություն էր: Խնամախոսության եկածներն իրենք էլ պիտի տեսնեին ու հավանեին իրենց ապագա հարսնացուին: Աղջկա հոր կանչով ներկա հարազատները, թեև նախապես արդեն միասնական համաձայնության էին եկած լինում, այնուամենայնիվ, հնարավորինս խուսափողական պատասխաններ էին տալիս՝ բերելով բազմազան առարկություններ: Խնամախոսության ժամանակ արված առաջարկությունը չէր ավարտվում շուտափույթ ընդունումով, քանի որ դա անպատվաբեր էր աղջկա և նրա հարազատների համար: Ազգագրական նյութերը վկայում են, որ նշանադրության ընդունումը կատարվում էր մեկ-երկու շաբաթվա ընթացքում: Այնուհետև աղջկա հայրն ասում էր, թե դստերը հանձնել է մորը, և նա պետք է վճռի: Մայրն էլ նույն կերպ աղջկան <<հանձնում էր>> հարազատներից որևէ մեկին, մինչև որ վճռելու իրավունքը տրվում էր քեռուն: Վերջինս նույնպես տեղի-անտեղի առարկություններից հետո վերջապես ասում էր` եթե հայրը համաձայն է` ես տալիս եմ այսինչին՝ փեսայի անունը տալով[10]: Այդ պահին փեսայի հայրը համբուրում էր նոր խնամու ձեռքը, իսկ դռանը և կտուրին սպասող <<լրտեսները>> շտապում էին փեսայի տուն. <<Եղավ, եղավ, զիմ անկըճկըլեն>>[11]: Միայն այս պահին թաքստոցից ներս է հրավիրվում նոր հարսը` քողավորված, որ իր սկեսրայրի և նրա ազգականների աջը համբուրի՝ վերջիններից ստանալով դրամական կամ զարդեղեն նվերը՝ պըրկիշը: Դրանից հետո քահանան օրհնում էր բերված նշանը, զգեստեղենը: Արարողությունն ավարտվում էր սեղան գցելով և շնորհավորանքներով:

Սասունցիներով բնակեցված գյուղերում ևս 1970-ական թվականներին աղջկա ծնողներն առաջին անգամ դրական պատասխան չէին տալիս, խնամախոսները մի քանի անգամ այցելելուց հետո միայն դրական պատասխան էին ստանում: Պատասխանողը աղջկա հայրն էր, որը կնոջ միջոցով հարցնում էր նաև աղջկա կարծիքը, թեև դա ձևական բնույթ էր կրում: Մերժման դեպքում ևս խնամախոսները հյուրասիրվում էին, սակայն չէին օգտագործվում խնամախոսության եկածների բերած խմիչքը, իսկ հաճախ հյուրերը չէին ընդունում տանտիրոջ հյուրասիրությունը: Դրական պատասխանի դեպքում հյուրերը սեղանին էին դնում իրենց հետ բերած խմիչքը: Աղջիկը գալիս էր, խոնարհաբար բարևում հյուրերին, որի ընթացքում նրան յուրաքանչյուրը տալիս էր իր բերած նվերը: Երբ գյուղում լուր էր տարածվում <<խոսք առնելու>> հաջող ավարտի վերաբերյալ, նշանվողների մասին ասում էին. <<Ականջը կտրել են>>[12]: Այդ ժամանակ աղջկա հայրն ասում էր. <<Բարով եք եկել, Աստված թող մեզ չամաչեցնի>>, և բանակցություններն ավարտվում էին: Դա նշանակում էր վերջնական համաձայնություն` խոսկապ կողմերի միջև: Այնուհետև սկսվում էին խոսքառնումի թեթև հացկերույթը, շնորհավորանքներն ու մաղթանքները[13]: Այն վավերացվում էր <<մի փոքրիկ դրամական նվերով>>` մեկ չարիկ (5 ղուրուշ) կամ մեկ մեջիդիե (20 ղուրուշ), կամ մեկ ոսկի դնելով սեղանի վրա, կամ էլ հարսնացուի պարանոցն էին անցկացնում ոսկեշար շղթա: Դրամական այդ նվերը կամ զարդն էլ կոչվում էր խոսկապ: Խոսկապը նույնպես պետք է իրականացվեր հնարավորին չափ գաղտնի: Կողմերն իրար փոխադարձաբար խնդրում էին. <<Քարըմ դրեք վըր խոսքկապին>>, այսինքն՝ խոսկապը ծածուկ պահեք: Վերջում խնամիները համաձայնության էին գալիս նշանադրության օրվա մասին և խաղաղությամբ բաժանվում: Խոսկապով ավարտվում էր խնամախոսության փուլը, որին պիտի հաջորդեր նշանադրությունը:

Խնամախոսության վերը շարադրված տարբերակն արդյունք է գրավոր որոշ տվյալների և մեր կողմից գրանցված դաշտային ազգագրական համապատասխան նյութերի համադրման: Սակայն եթե անդրադառնալու լինենք առավել նեղ, տեղային տարբերակներին, ապա դրանցում ևս կբացահայտվեն որոշ ինքնուրույն գծեր: Այսպես, աղջիկտեսի նկարագրված սովորույթը, որը XX դարասկզբին տարածում ուներ ոչ միայն Բաղեշում, այլև Դիարբեքիրում[14] և մերձակա հովտային շրջաններում, Սասունում և Աղձնիքի այլ լեռնային վայրերում լիովին բացառվում էր` նահապետական կենցաղի առավել ավանդապահ բնույթի պատճառով: Այստեղ, համենայն դեպս, ըստ Վ. Պետոյանի, խնամախոսությունն սկսվում և ավարտվում էր խոսկապով, որին էլ անմիջապես հաջորդում էր նշանդրեքը[15]:

Խնամախոսության աղձնիքյան ծեսերը որոշակի նմանություններ ու տարբերություններ ունեն ինչպես Հայաստանի պատմամշակութային այլ շրջաններում, այնպես էլ հարևան ուրիշ ժողովուրդների մեջ տարածված նմանատիպ սովորույթների հետ[16]: Մեզ հայտնի նյութերի մեջ միայն Գամիրքում է, որ առկա են խնամախոսության Աղձնիքին հատուկ բոլոր երեք փուլերն էլ[17]: Կեսարիայում դրանք համապատասխանաբար կոչվում էին աղջիկտես, ռիճաչիներ (խնդրարկուներ) ուղարկել և խոսկապ[18]: Սակայն, ի տարբերություն Աղձնիքի, աղջիկտեսին այստեղ մասնակցում էր նաև ապագա փեսան, ուստի և ավելորդ էր դառնում փեսատեսը[19]:

Աղձնիքին հարակից պատմաազգագրական շրջաններին վերաբերող համանման նյութերում աղջիկտեսի մեզ հայտնի տարբերակը գրեթե բացակայում է[20]: Որոշ վայրերում[21] համատեղվում են աղջիկտեսը, ուզնկանն ու խոսկապը՝ դրսևորվելով որպես խնամախոսության մեկ ընդհանուր ակտ, միայն թե ուզնկան կոչվում էր աղջկա հոր տուն գնացող մարդկանց խումբը, իսկ խոսկապ՝ աղջկա օգտին տրվող դրամական և այլ կարգի նվերները[22]: Այլ վայրերում խնամախոսությունն իրագործվում էր <<խոսք առնելու>> երկու տարբերակով[23]: Առաջինը՝ <<կողմնակի խոսք առնելը>> համեմատելի է Աղձնիքի ուզնկանի, իսկ երկրորդը՝ <<հարե կըրըն>> (քրդ. այո անել, ասել), որի ժամանակ նաև նշան էր արվում[24] խոսկապի հետ:

Արևելյան Հայաստանի պատմաազգագրական մի շարք շրջաններում աղջիկտեսն իրականացվում էր հիմնականում հասարակական տոնախմբությունների ու ծեսերի ժամանակ, թեև որպես աղջկան հավանություն տալու միջոց դարձյալ կիրառվում էր նրան խնձոր տալու սովորույթը[25]: Ուզնկանին փոխարինում էր աղջիկ ուզելը[26], իսկ խոսկապին՝ բելգահը,[27] բարգեհը[28] կամ բարգահը[29]: Հետաքրքիր է, որ խոսկապին այդպես էին կոչում նաև վրացիներն[30] ու ադրբեջանցիները[31], մի հանգամանք, որ վկայում է Հայաստանի այս հատվածի լեզվամշակութային սերտ կապերը նշված ժողովուրդների հետ:

Աղձնիքում[32] ամուսնացող զույգերի տեսակցությունը խստիվ արգելվում էր[33], նրանք միմյանց տեսնելու և ճանաչելու հնարավորություն էին ստանում միայն հարսանյաց հանդեսից հետո: Այնպես որ, ապագա ամուսինները միմյանց <<տեսնել>> կարող էին սոսկ մերձավորների աչքերով և եթե <<…հավնին, սակարկություն կը սկսին, իսկ եթե ոչ՝ ուրիշ աղջիկ մը տեսնելու կերթան>>[34]: Այսպիսի դեպքերում, փեսացուն երբեմն դժգոհ էր մնում ընտրությունից և, որպես ծնողների կամքով կատարվող բռնի ամուսնության դեմ խուլ բողոք, հեռանում էր տնից: Օրինակ` Սասունի Բերմ գյուղում Գևոյի Գրիգորին, երբ ամուսնացնում են առանց ընտրության հնարավորություն տալու, նա իր հարսնացուին տեսնում է միայն հարսանիքին, չհավանելով և դժգոհ մնալով ընտրությունից, հեռանում է տնից` հաստատվելով Սիրիայի Հալեպ քաղաքում: Սակայն նման դեպքերը եզակի էին[35]: Երբ Հայաստանի այլ շրջաններում (ինչպես և վրացիների[36] ու աբխազների[37] մեջ) այդ խնդիրն այնքան էլ խստորեն չէր հետապնդվում, հաճախ խնամախոսությանն ու մանավանդ նշանդրեքին մասնակցում էին նաև երիտասարդները[38]:

Ինչպիսի տարբերակիչ գծեր էլ որ ունենային նկարագրված տեղական փոփոխակները, դրանք, այնուամենայնիվ, ամբողջության մեջ կազմում էին մի կուռ ընդհանրություն՝ բնութագրելով հայերի ամուսնահարսանեկան բոլորաշրջանի առաջին փուլը՝ խնամախոսությունը: Այդ փուլի համեմատական վերլուծությունը պարզորոշ ի հայտ է բերում ավանդական-ընտանեկան կենցաղի մի քանի բնորոշ կողմեր: Այսպես, դժվար չէ նկատել, որ խնամախոսության անմիջական ու հիմնական նպատակը կայանալիք ցանկալի ամուսնության վերաբերյալ աղջկա ծնողների և հարազատների համաձայնությունն էր: Սակայն այն հանգամանքը, որ խնամախոսության բարեհաջող ընթացքի և մանավանդ ավարտի դեպքում տղայի կողմը դրամական ու այլ կարգի նվերներ էր անում աղջկան և նրա ծնողներին, վկայում է այն, որ ամուսնահարսանեկան ծիսաշարի այս նախնական փուլը պարունակում էր նաև պարտավորեցնելու, աղջկան յուրային դարձնելու էական պահը[39]: Պարտավորեցնողի դերում հանդես էր գալիս տղայի հայրը, որը, ի դեպ, խնամախոսության մեջ ներգրավված էր միայն վերջին՝ ամենակարևոր աստիճանում, խոսկապի ժամանակ: Երկրորդ կարևոր և ուշադրության արժանի հանգամանքն այն է, որ այստեղ ևս բացահայտվում է հայ նահապետական գերդաստանի հայրիրավական բնույթը: Դա հատկապես դիտվում է հարսնացու ընտրելու և նախնական համաձայնության գալու հարցում տղամարդկանց վճռորոշ դերի, ինչպես նաև աղջկան հարսնության տալու գործում նրա հոր ունեցած վերջնական խոսքի իրավունքի մեջ: Սակայն պակաս էական չեն նաև մայրիրավական որոշ սկզբունքներ: Այսպես, թեև ընտրողը հիմնականում տղայի կողմն էր, այնուամենայնիվ, աղջկա կողմն էլ իր հերթին իրավունք ուներ ստուգելու տղայի ու նրա ընտանիքի ով, ինչ և ինչպիսին լինելը: Մայրիրավական սկզբունքների առկայության լավագույն վկայություններից մեկն էլ ամուսնության հարցում մոր և քեռու ունեցած նշանակալի դերն էր, որ բացահայտվում է թեկուզ վերոհիշյալ խոսկապի արարողության մեջ, երբ վերջնական պատասխան տալուց առաջ հայրն աղջկան մորն էր <<տալիս>>, իսկ հարազատներից վերջինը, որին <<հանձնում են>> հարսնացուին, քեռին էր: Հատկանշական է նաև, որ <<նախքան պաշտոնապես աղջկան ուզելը, աշխատում էին սիրաշահել աղջկա մորեղբորը և նրա մյուս ազգականներին և սրանց բարեխոսությունը խնդրել>>[40], մի սովորույթ, որ գոյություն ուներ նաև վրացիների մեջ[41]: Նշված և հարսանյաց ծիսաշարի համանման այլ պարագաներում քեռու` ուղղակիորեն կամ ծիսականացված ձևով դրսևորվող ծանրակշիռ դերի առկայությունը, անշուշտ, պետք է համարել ավունկուլատային բնույթի վերապրուկ[42]:

Աղջիկտեսի ժամանակ փեսացուի մայրը և բարեկամուհիները ապագա հարսնացուին համակողմանիորեն զննում ու ստուգում էին: Աղջիկտեսից հետո է, որ տղայի ծնողները իրենց ընտրության մասին հայտնում էին ազգի մեծերին, որոնց կարծիքը դեպքերի հետագա զարգացման համար վճռական էր: Իսկ ազգի մեծերը համաձայնում էին այդ ընտրությանը՝ հաշվի առնելով վերոնշյալ նկատառումները: Դրանից հետո միայն տղամարդկանց հետ և բարեկամների ավելի լայն շրջանակով փեսացուի մայրն էլ էր գնում <<հարսնտեսի>>: Այս դեպքում արդեն ընտանիքները ծանոթանում էին միմյանց հետ: Եթե տարբեր գյուղերից էին, անուղղակիորեն արդեն խոսվում էր խնամիության մասին:

Ուշագրավ է աղջկա ողջ ազգուտակը ներկայացնող ավագին ուղղված` տղայի կողմը ներկայացնողի հետևյալ խոսքը. <<Եկել ենք ձեր օջախից մի բուռ մոխիր տանենք>>, <<Եկել ենք ձեր օջախից մի քիչ կրակ տանենք մեր օջախի համար>> կամ այլ տեղերում ասում էին՝ <<Փայտը մեզանից, կրակը՝ ձեզանից>> և այլն: Ինչպես տեսնում ենք, նոր ընտանիք կազմավորելու համար աղջիկ ուզելիս առաջին պլան էր մղվում այն դերը, որ պետք է կատարեր կինը նոր ընտանիքում: Այդօրինակ արտահայտությունները գալիս են դարերի խորքից, այն ժամանակներից, երբ կրակը նախամարդկանց կյանքի երաշխիքն էր, կրակի պահպանումով էր պայմանավորված օջախ-ընտանիքի հիմնադրումը: Եվ կրակի պահպանողն էլ հենց կինն էր, որին աստիճանաբար ամրակայվում էր այդ գործառույթը, որ խնամախոսության ժամանակ մղվում էր առաջին պլան: Այստեղ կինը ներկայանում է որպես սերունդների շարունակող ու պահպանող, ընտանիքի հիմք:

Նախահարսանեկան այս շարքը նշված փուլային արարողություններով պարունակում է նախորդ դարաշրջանների հասարակական կենցաղի նկարագիրը, քանի որ ամուսնությունը, լինելով տղամարդու և կնոջ միության կարգավորման կարևոր հաստատություն, մշտապես փոփոխվում ու լրացվում էր նորանոր կանոններով ու արգելքներով: Նախահարսանեկան շարքի արարողությունների էությունն այն է, որ աստիճանաբար, մի քանի փուլեր անցնելուց հետո աղջիկը դառնում է հարսնացու, ապա` հարս[43]: Ընդհանրապես կովկասյան, մասնավորապես հայկական հարսանիքի համար բնորոշ է ամուսնացողների միջև գոյություն ունեցող սահմանափակումների ու արգելքների խստիվ կիրառումը, հատկապես նախահարսանեկան փուլում, մինչև առագաստի ծեսի իրականացումը, ի տարբերություն եվրոպական տիպի հարսանիքի, երբ հարսնացուն ու փեսացուն միմյանց հետ հարաբերությունների բավականին մեծ ազատություն ունեին[44]:

Մինչհարսանեկան շարքի առաջին փուլին` աղջիկտեսին, տրվում էր կարևոր նշանակություն, քանի որ ավանդական հարսանիքը կատարվում էր երկու կողմերի ծնողների համաձայնությամբ: Այս փուլի էությունն այն է, որ տղայի կողմը առաջին բացահայտ քայլն էր անում ապագա հարսնացուին <<իրենցը>> դարձնելու, հասարակայնորեն տաբուացնելու ուղղությամբ: Տվյալ դեպքում տղայի ծնողները, լինելով նախաձեռնող, առավելապես կարևորում էին աղջկա ծնողների սոցիալական դիրքը, հեղինակությունը, երկու գերդաստանների փոխհարաբերությունները: Առաջին պլան էր մղվում նաև հարսնացուի հատկանիշները՝ նրա աշխատասիրությունը, մարմնական արատներ չունենալը և այլն: Հայերի ավանդական կյանքում հաճախ ամուսնությունը օգտագործվում էր երկու տոհմերի միջև եղած դարավոր հակամարտությանը վերջ տալու համար[45]:

Մատենագրական և դաշտային ազգագրական նյութերը վկայում են, որ քրիստոնեական եկեղեցին ևս նկատելի դեր է ունեցել ամուսնաընտանեկան արարողություններում: Միջնադարյան քրիստոնեական եկեղեցու մի շարք կանոններով ու օրենքներով արգելվում էր ամուսնությունը մինչև յոթերորդ սերունդը ազգականների շրջանում: Ազգային եկեղեցին հետամուտ էր, որ ամուսնացողների ընտանիքներում չլինեն ժառանգական հիվանդությամբ տառապողներ, հաշմանդամության դեպքեր[46]:

Այսպիսով, խոսքառնումից մինչև նշանդրեք տևում էր 7–10 օր: Նշանդրեքը պաշտոնապես վավերացնում էր աղջկա և տղայի կապը ու կատարվում էր աղջկա հոր նախաձեռնությամբ, որի ժամանակ էլ տրվում էր նշանի մատանին:

О НЕКОТОРЫХ ОБЫЧАЯХ И ОБРЯДАХ СВАТОВСТВА У АГДЗНИКСКИХ АРМЯН

РАФИК НАГАПЕТЯН

Резюме

Самобытный обряд сватовства у агдзникских армян в то же время имеет общее с подобными ритуалами как в других исторических районах Армении, так и у соседних народов. Сравнительный анализ этого предсвадебного этапа ярко выявляет некоторые типичные стороны быта традиционной семьи. В ряде армянских ритуалов предсвадебных отношений жених–невеста находят отражение картины общественной жизни предшествующих эпох.

Заметки

[←1]

Տե՛ս Ռ. Նահապետյան. Դաշտային ազգագրական նյութեր (այսուհետ` ԴԱՆ), տ. 1, էջ 35–36, 57–59, տ. 2, էջ 190–193:

[←2]

Տե՛ս <<Բիւրակն>>, 1899, -9–10, էջ 143:

[←3]

Տիգրան Մկունդ. Ամիտայի արձագանքները. հ. Ա., Ուիհօքն Նիւ Ճերզի, 1950, էջ 401:

[←4]

Զ. Խառատյան. Փեսան հայերի ամուսնահարսանեկան սովորույթներում (XIX դ. վերջ–XX դ. սկիզբ).– Զեկուցումների թեզիսներ, Երևան, 1984, էջ 17:

[←5]

Ուզնկան նշանակում է` 1) աղջիկ ուզող տղան, 2) աղջիկ ուզելու գնացող, 3) խնամախոս անհատը կամ խումբ: Ուզնկան գնալ՝ խնամախոսության գնալ, ուզնկանություն՝ ուզնկան լինել կամ խնամախոսություն (տե՛ս Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան. հ. 4, Երևան, 1980, էջ 572):

[←6]

Տե՛ս ԴԱՆ, տ. 13, էջ 63-69: Այդ նույնը տարածված էր կովկասյան ժողովուրդների, օրինակ` ադրբեջանցիների (տե՛ս “Народы Кавказа”, т. 2, М., 1962, с. 134), ավարների մեջ (տե՛ ս З. А. Никольская. Свадебные и родильные обряды аварцев.– Советская этнография, 1946, դ2, с. 193): Խնամախոսության էին գնում գյուղի հարգված, ոչ ազգակից ծերունիներից մի քանիսը:

[←7]

Տիգրան Մկունդ. նշվ. աշխ., էջ 11:

[←8]

Տե՛ս ԴԱՆ, տ. 1, էջ 57:

[←9]

Հայաստանի տարբեր շրջաններում յուրովի էին հնչում աղջկա ձեռքը խնդրելուն ուղղված խոսքերը: Այսպես` <<Եկել եմ քո օջախից մի բուռ հող տանելու>>, մերժելու դեպքում՝ <<Ձեր կորուստը մեր տանը չի>> (տե՛ս Ե. Լալայան. Բորչալու գավառ.– <<Ազգագրական հանդես>>(այսուհետև` ԱՀ), Թիֆլիս, 1902, գ. 9, էջ 216): Կամ՝ <<Եկել եմ Ձեր ճրագից մին կրակ տանեմ>>, մերժումը՝ <<Մեր օջախի ճրագի պատրուքը հլա չենք պատրաստել>>, կամ՝ <<Էս տարի կարալ չենք տալ, հացերնիս պակաս է>> (տե՛ս Ե. Լալայան. Վայոց Ձոր.– ԱՀ, գ. 13, Թիֆլիս, 1906, էջ 144): Տավուշում՝ ասում էին՝ <<Քեզ ունես մի լավ բերքատու ծառ, այդ ծառից մի չոփ եմ ուզում իմ ծառին պատվաստելու համար>> (մեր գրառումներից – Ռ. Ն.):

[←10]

Տե՛ս ԴԱՆ, տ. 13, էջ 64-69: Համանման սովորույթը մեկ այլ տարբերակով հայտնի էր Մուշում: Այստեղ ևս հայտնի էր վճիռը ներկայացնելու նմանօրինակ սովորույթը, միայն թե վերջին մարդն աղջկան <<հանձնում էր>> փեսացուին՝ տալով նրա անունը (տե՛ս Հանդէս հարսանեաց Մուշ գավառին մէջ.– <<Բազմավէպ>>, 1867, էջ 307):

[←11]

Ըստ սովորույթի` լավ լուր տալու ժամանակ բռնում էին լուրին անհամբեր սպասողի՝ մոր կամ փեսայի ականջը՝ վարձք պահանջելով: Անկըճկըլե-ն կազմված է ականջ և կալնում բառերից, որ նշանակում է կատարվածի, ավետիսը բերելու վարձքը տալ:

[←12]

Տե՛ս ԴԱՆ, տ. 6, էջ 55-56:

[←13]

Տե՛ս ԴԱՆ, տ. 13, էջ 68-69:

[←14]

Տիգրան Մկունդ. նշվ. աշխ., էջ 401:

[←15]

Վ. Պետոյան. Սասնա ազգագրությունը. Երևան, 1965, էջ 237–238:

[←16]

Տեղին է նշել, որ մշակութային համանման երևույթների գրառումը հայերի մեջ տարբեր ժամանակներում և տարբեր բանահավաքների կողմից միշտ չէ, որ իրականացվել է մանրակրկիտ ձևով, ըստ համապատասխան նյութի պարբերաշրջանային հաջորդականության` առանց կարևոր շատ մանրամասեր աչքաթող անելու: Ուրիշ ժողովուրդներից թուրքերի մեջ է, որ այդ փուլերը առավել ցայտուն էին դրսևորվում (տե՛ս М. Н. Серебрякова. Семья и семейная обрядность в турецкой деревне. Новейшее время. М., 1979, с. 89–90): Որոշ իմաստով դրանց հաջորդական կարգի նմանություն է բացահայտվում նաև բելուջների (տե՛ս Э. Г. Гафферборг. Бенуджи Туркменской ССР. Очерки хозяйства, материальной культуры и быта. Л., 1969, с. 170–172) և Հյուսիսային Կովկասի որոշ ժողովուրդների մեջ (տե՛ ս Я. С. Смирнова. Семья и семейный быт.– В кн.: Культура и быт народов Северного Кавказа. 1917-67 гг., М., 1968, с. 192; նույնի՝ Детский и свадебный циклы обычаев и обрядов у народов Северного Кавказа.– “Армянская этнография и фольклор”, т. VI, М., 1976, с. 73):

[←17]

Վ. Ս. Թեմուրճյան. Գամիրքի հայերը  (պատմաազգագրական ուսումնասիրություն).– <<Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն>>. հ. 1, Երևան, 1970, էջ 115–116:

[←18]

Մ. Պալյան. Ամուսնական սովորությունները Կեսարիոյ մեջ.– <<Բիւրակն>>, 1900, էջ 344-347:

[←19]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←20]

Բացառություն է Ե. Լալայանի մի նկարագրությունը (տե՛ս Ե. Լալայան. Մուշ-Տարոն.– ԱՀ, գ. 26, Թիֆլիս, 1916, էջ 157):

[←21]

Ե. Տեր-Մկրտչյան. Վանեցոց հարսանիքը  (կենցաղագրական պատկերներ).– ՀԱԲ, հ. 1, էջ 157-158:

[←22]

Տե՛ս Հանդէս հարսանեաց Մուշ գավառին մէջ, էջ 307–308:

[←23]

Տե՛ս Բենսէ. Բուլանըխ կամ Հարք գավառ.– ԱՀ, գ. V, Թիֆլիս, 1899, էջ 90-93: Համանման սովորույթը խիստ բնորոշ էր նաև թուրքալեզու որոշ ժողովուրդների: Այսպես, ադրբեջանցիներին հայտնի էին խնամախոսության ոչ պաշտոնական և պաշտոնական փուլերը (տե՛ս Народы Кавказа, т. II, М., 1962, с. 135), իսկ ղազախների մեջ որոշակիորեն զատվում էին <<նախնական բանակցությունների>> և պաշտոնական խնամախոսության փուլերը (տե՛ս Н. П. Лобачева. К истории сложения института свадебной обрядности (на примере комплексов свадебных обычаев и обрядов народов Средней Азии и Казахстана). М., 1978, с. 147–148):

[←24]

Խնամախոսության հաջող ավարտը նշանավորող տարատեսակ նվերների մատուցման սովորույթը հայտնի էր գրեթե բոլոր ժողովուրդներին:

[←25]

Տե՛ս Ե. Լալայան. Գանձակի գավառ.– Երկեր, հ. 2, Երևան, 1988, էջ 342, նույնի՝ Գողթան գավառ.– ԱՀ, գ. XII, 1904, Թի‎ֆլիս, էջ 120, Նույնի՝ Վայոց Ձոր.– ԱՀ, գ. XIII, Թի‎ֆլիս, 1906, էջ 144:

[←26]

Տե՛ս Ե. Լալայան. Բորչալու.– ԱՀ, գ. IX, Թի‎ֆլիս, 1902, էջ 216, Նույնի՝ Վարանդա.– ԱՀ, գ. Բ, Թի‎ֆլիս, 1897, էջ 119:

[←27]

Տե՛ս Ե. Լալայան. Բորչալու, էջ 217:

[←28]

Տե՛ս Ե. Լալայան. Վայոց-Ձոր, էջ 144:

[←29]

Տե՛ս Ե. Լալայան, Գողթն, էջ 120:

[←30]

Տե՛ս Народы Кавказа, т. II, с. 308, Н. Г. Волкова, Г. Н. Джевахишвили. Бытовая культура Грузии XIX-XX веков. Традиции и инновации. М., 1982, с. 116:

[←31]

Տե՛ս Народы Кавказа, т. II, с. 135:

[←32]

Տե՛ս ԴԱՆ, տ. 1, էջ 57-58, Վ. Պետոյան. նշվ. աշխ., էջ 238:

[←33]

Երիտասարդների հանդիպումները դատապարտելի, ուստի և անհնարին էին նաև Հյուսիսային Կովկասում տե՛ս Я. С. Смирнов. Детский и свадебный…, с. 73):

[←34]

<<Բիւրակն>>, 1899, -9–10, էջ 149:

[←35]

Տե՛ս ԴԱՆ, տ. 13, էջ 3:

[←36]

Н. Г. Волкова, Г. Н. Джавахишвили. Նշվ. աշխ., էջ 116:

[←37]

Աբխազների մեջ աղջիկտեսն ընդհանրապես համարվում էր երիտասարդների մենաշնորհը (տե՛ս Ш. Д. Инал-Ипа. Очерки по истории брака и семьи у абхазов. Сухуми, 1954, с. 55-56):

[←38]

Տե՛ս, օրինակ, Դ. Ս. Վարդումյան, Է. Տ. Կարապետյան. Հայաստանի կոլտնտեսականների ընտանիքը և ընտանեկան կենցաղը. Երևան, 1963, էջ 122, Գ. Ա. Հակոբյան. Ներքին Բասենի ազգագրությունը և բանահյուսությունը. Երևան, 1974, էջ 184–185, Ե. Լալայան. Վայոց-Ձոր, էջ 147:

[←39]

Որոշ ժողովուրդների մեջ այդ պահը երբեմն ընդունում էր սպառնալից ձևեր: Հմմտ օր. աբխազների <<փամփուշտ նետելու>> սովորույթի հետ (տե՛ս Ш. Д. Инал-Ипа. Նշվ. աշխ., ր. 56–60):

[←40]

Ե. Լալայան. Մուշ-Տարոն, էջ 157:

[←41]

Եթե քեռին հիվանդության և այլևայլ պատճառներով չէր կարող առաջնորդել իր քրոջ աղջկա խնամախոսներին, ապա, որպես համաձայնության նշան, նրանց հետ ուղարկում էր իր հրացանը կամ որևէ այլ անձնական իր, որ կոչվում էր հաստատում (տե՛ս “Народы Кавказа”, т. II, с. 308):

[←42]

М. О. Косвен. Авункулат.– Советская этнография, 1948, դ 1.

[←43]

Տե՛ս Е. Г. Кагаров. Состав происхождения свадебной обрядности.– Сборник материалов архива этнографии, т. 8. М., 1929, с. 84.

[←44]

Տե՛ս К. В. Чистов. Типологические проблемы изучения восточнославянского свадебного обряда.– В кн.: Проблемы типологии и этнографии, М., 1979, с. 224.

[←45]

Տե՛ս Վ. Բդոյան. Հարսանեկան ծեսերի ու սովորույթների նկարագիր, գրանցված XIV դարում.– <<Բանբեր Մատենադարանի>>, 1956, թիվ 7, էջ 48:

[←46]

Կանոնագիրք Հայոց. հ. Ա, աշխատասիրությամբ Վազգեն Հակոբյանի, Երևան, 1964, էջ 18: