II

ԲԱՌԱՅԻՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ ՀՈՄԱՆԻՇՆԵՐԻ ՁԵՌԱԳԻՐ ԲԱՌԱՐԱՆՆԵՐՈՒՄ

ՆԱԶԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

XII–XVII դդ. հոմանիշների ձեռագիր բառարաններում[1] առկա են իմաստային նույնություն և հնչյունական որոշ զանազանություն դրսևորող բառեր, որոնք լեզվաբանական աշխատություններում դիտվում են իբրև  բառային տարբերակներ, զուգաբանություններ: Այդպիսիք V դ. մատենագրության մեջ արձանագրել և քննել է Լ. Հովհաննիսյանը[2], իսկ հայերենի հնագույն շրջանի համար` Գ. Ջահուկյանը բարբառային տարբերակներ ձևակերպումով[3]: Հին ձեռագրերում դրանք սովորական երևույթ  համարելով` Հ. Մուրադյանը հակված է դիտարկել իբրև գրչագրական շեղումներ[4]` միաժամանակ նշելով, որ հարցը վերջնականորեն կարող է լուծվել միայն մանրամասն ուսումնասիրությամբ:

Քննվող բառային տարբերակներն առանձնացվում են  Մատենադարանի`‹‹Հանդէս բանաստեղծաց…››-ի  բոլոր ձեռագրերի համեմատությամբ: Երևույթը հավաք և ամբողջական ներկայացնելու, այլև կրկնություններից խուսափելու, շարադրանքն արհեստականորեն չընդարձակելու նպատակով բառային տարբերակները ներկայացվում են ըստ հայոց լեզվի շրջանաբաժանման փուլերի` XII–XVI դդ., այնուհետև` XVII դ.` հարկ եղած դեպքում անդրադառնալով միջին շրջանի ենթաշրջաններին:

Ինչպես նշում է Հ. Ամալյանը,‹‹Հանդէս բանաստեղծացը…›› վկայված է XII դարից Զմմառի թիվ 204 ձեռագրով.‹‹…նախագաղափար օրինակը չի պահպանված, նրա գրության ստույգ ժամանակը, տեղն ու հեղինակը անհայտ են››[5]: Եվ քանի որ ձեռագիր բառարանի հորինման ու գրչության ժամանակները տարբեր են, ուստի կարևորվում են ընդօրինակությունների` ըստ դարերի դրսևորած, տվյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ, դրանից բխող զուգաձևությունները` հնարավորության սահմաններում շոշափելով ընդօրինակությունների` արևելյան կամ արևմտյան տարածքներին  պատկանելը:

Քննությունից պարզվում է, որ մեծ քանակ են կազմում հնչյունական տարբերակները. բառակազմականները սահմանափակվում են ածանցային մի քանի տարբերակով:

Հնչյունական տարբերակներ

ա) Ձայնավորային փոփոխություններով տարբերակներ: Մեկական օրինակով են հանդիպում ա/ո, ա/օ  և ա/ե տարբերակները[6]. աւոլոցել[7] ( Անջատել ) - աւալոցել. թասել[8]  ( Հինինել) //  թասթել  -թօսել. Պարենի  - Պերենի // Պերանի:

Եթե առաջին տարբերակները հիշեցնում են  ա( օ հնչյունափոխությունը Համշենի, Հաջընի և Ագուլիսի բարբառներում  (Համշենի բարբառում թասել-ը հանդիպում է թաստել ձևով[9]` մասամբ պահպանելով պարսկերենի հնչողությունը ( տե՛ս ՆՀԲ, I, 797), ապա ա/ե, ա/ո տարբերակներն ակնհայտորեն փոխազդեցական հնչյունափոխության արդյունք են:

XVII դարից վկայված ձեռագրերում հանդիպող տարբերակներն  են օոչոցել, աւողոցել, աւրլոցել.  աւալոցել-ը ձեռագրերում բացակայում է. թասել, թասթել, թօսել, թաթսել. պարենի, պերենի և պերանի-ն   հանդիպում են համարյա հավասարաչափ` 10:13:13  հարաբերությամբ, մեկական` պերէնի, պերինի, պարէնի, պիտանի  տարբերակները:

Հ. Մուրադյանը, միջնադարյան գրավոր աղբյուրներում հանդիպող ա ( է հնչյունափոխության օրինակների մեծ մասը փոխազդեցական հնչյունափոխությամբ առաջացած  ձևեր համարելով, դրա առաջին վկայությունը հասցնում է XII դար[10]: Հավելենք XII–XIII դդ. վկայված թիվ 5596 ձեռագրում առկա տարէկուսանել-ը (Դխխին), որ հետագա XV, XVI, XVII դդ. հանդիպում է տարէկուսան  և տարեկուսան տարբերակներով:

Ա -ի դիմաց ե,է է  արձանագրել XIV–XV դդ. հիշատակարաններում Գ. Ջահուկյանը[11]:

Ա/ո և ա/ե հնչյունական զուգաձևությունները V դ. գրաբարում առանձնացրել է Լ. Հովհաննիսյանը[12]. նրա նշած օրինակներից չկան ձեռագիր բառարաններում, իբրև բարբառային երևույթ էլ չեն արտացոլվել  հիշատակարաններում:

Ե/Է: Նենգաժետ // նենգայժետ - նենգաժէտ:

Միաժամանակ հարկ է նշել, որ միևնույն ժետ իրանական փոխառյալ արմատը[13] ախտաժետութիւն(ք) (Կիրք) բառում (բոլոր ձեռագրերում) վկայված է ե -ով, բացառությամբ XVII դ. թիվ 2281 ձեռագրի:

XVII դ. ձեռագիր բառարաններում նենգաժետ-նենգաժէտ զուգաձևությունների բաշխումը համարյա հավասարաչափ է ` 20:24:

Նաւապետ (Ղեկավար) -նաւապէտ, բայց և վարժապետ-ը (Րետոր) բոլոր ձեռագրերում հանդիպում է ե-ով, իսկ վարդապէտ-ը` մի քանի ձեռագրում:

XVII դ.  ձեռագրերում վարդապետ -ը կրկնակի շատ է վարդապէտ-ից: Նույն պատկերն է նաև վարժապէտ - վարժապետ-ի դեպքում: Գերակշռում է նաև նաւապետ զուգաձևությունը. թիվ 2331-ում հանդիպում է նաւագէտ  բառը:

Գեթ  - գէթ  // Էթ - Եթ:

XVII դ. բառարաններում գերակշռողը գէթ, էթ տարբերակներն են:

Նշվածներին կարելի է հավելել բազմիցս հանդիպող ամեն/ ամէն, գոնե/ գոնէ, կաթողիկե/ կաթուղիկէ, յաւեժ/յաւէժ և այլ հնչյունական տարբերակներ, որոնց մասին` ստորև: Ձեռագրերի թվարկումը, թերևս, մասնակիորեն է հնարավորություն ընձեռում`  պարզելու, թե որ ձեռագրերին են բնորոշ ե-ով և որոնց է -ով տարբերակները, քանի որ ձեռագրերում  հանդիպում են հնչյունական խառը տարբերակներ, թեև XVII դարից վկայվածներում իշխում են ե -ով (նաւապետ, վարդապետ) զուգաձևությունները:

Ե/Ի. Ի/Ե: Թեև  ե(ի հնչյունափոխության առաջին վկայությունները X դարից են[14], սակայն ե/ի ձայնավորային փոփոխությամբ տարբերակներ հանդիպում են նաև XVII դարից վկայված բառարաններում` գեճ (Պոռնիկ)- գիճ, աւերել (Ջնջել) - աւիրել. վերջինս բավական հաճախ է հանդիպում խոսակցական լեզվում  և համեմատաբար լայն տարածում ունի հայ բարբառներում[15]:

Ե-ի դիմաց ի է արձանագրում նաև Գ. Ջահուկյանը XIV–XV դդ. հիշատակարաններում[16] :

Հ. Մուրադյանի հավաստումով ի-ի ե գրության առաջին ստույգ տվյալները վերաբերում են XIII-XIVդդ.[17]: Այդ են հաստատում և քննվող բառարանները, թեև թիվ 5596 ձեռագիրն ըստ Մատենադարանի ձեռագրացուցակների վկայված է XII–XIII դարերից:

Բազմաշառաւիղ[18] (Անտառախիտ) - բազմաշառաւեղ // բազմայշառաւեղ. նույն հոմանշային շարքում բազմաշաւիղ բառն է վկայված մի քանի ձեռագրում. բաւիղ (Խաւար) - բաւեղ, դիմավոր (Նմանութիւն) - դեմավոր, միտել (Փոփոխել) -մէտել // մետել :

Ի-ի դիմաց ե է արձանագրում նաև Գ. Ջահուկյանը XVII դ. հիշատակարաններում[19] :

XVII դ. ձեռագրերի բազմայշառաւեղ, բազմաշաւիղ, բազմայշաւիղ, դեմաւոր, բաւեղ (բօեղ), մէտել, մետել, մետիլ, մտել տարբերակներին հավելենք հունարենից փոխառյալ վիռոն[20]-ը (վիռ կամ վիռն. ՆՀԲ, II, 825) վեռոն (Կարպետ)  տարբերակով:

Ի/ՈՒ: Ինչպես նշում է Լ. Հովհաննիսյանը, այս կարգի զուգաձևությունների թիվը մեծ չէ: Ձեռագիր բառարաններում դրանք սահմանափակվում են ծղիկ (Ձեռք )-ծղուկ   տարբերակներով, որոնք իբրև գլխաբառեր արձանագրված են V դարից (ՆՀԲ, I,1019 ):

XVII դարի ձեռագրերում  առկա է միայն ծղուկ -ը:

Ո/ՈՒ: Միակ օրինակն է կաթողիկե (Դաս) // կաթողիկէ - կաթուղիկէ (նաև բառերի կոպիտ այբբենական դասավորությամբ բոլոր ձեռագրերում): Կաթողիկոս-կաթուղիկոս զուգաձևությունն արձանագրված է V դ. մատենագրությունում`‹‹ …եթե վերջինս վրիպակ չէ››  դիտարկումով[21]:

XVII դ. ձեռագրերում գերակշռողը կաթուղիկէ -ն է. կաթողիկէ -ն հանդիպում է մի քանի, կաթօղիկէ-ն` միայն մեկ ձեռագրում: Այդպիսի  եռագրություն է   նշում  նաև   Հ. Մուրադյանը  կաթողիկոսութիւն  բառի համար XIV դ. մի ձեռագրում[22]:

Ոյ/ՈՒ: Այս հնչյունափոխության վկայությունները վերաբերում են X –XI դդ.: Հ. Մուրադյանը այն բնորոշ է  համարում արևմտյան տարածքի բարբառներին[23]: Արձանագրելով ոյ -ու զուգաձևություններ V դ. գրաբարում` Լ. Հովհաննիսյանը դրանք համարում է հնչյունափոխական[24]:

Բառարաններում հանդիպող հնչյունական տարբերակներն են` զգոյշ (Զգաւն) - զգուշ, նոյնադէմ (Նմանութիւն ) - նունադէմ: Թիվ 7117 ձեռագրում նոյնադէմ -ին հաջորդում են նունաձև, նունանման, նունակերպ  բառերը:

XVII դ. բառարաններում արձանագրված զգուշ-ից, նունադէմ-ից բացի  հանդիպում են Գոյթ[25] (նաև` Գութ), դուզն (Նուազ), համայզուգ (Համանգամայն), համբուր (Պարտ), նաւակառուց (Ղեկավար) տարբերակները: Այսպիսի բազմաթիվ օրինակներ է նշում Հ. Մուրադյանը Ամ. Ամասիացու (XV դ.) հեղինակային ձեռագրում[26]:

Ե/ԻՒ: Միակ օրինակն է հեղինակ -ը ի(ա փոխազդեցական հետադարձ հնչյունափոխությամբ ձևավորված հեղանակ տարբերակով` վկայված թիվ 5596, 5925 ձեռագրերում, և հիւղինակ, հիւղանակ, հիւինակ, հիւանակ, հիւղական   երկբարբառային տարբերակներով (ՆՀԲ նշում է նաև հեղիւնակ տարբերակը. ՆՀԲ, I, 83):

XVII  դ. ձեռագիր բառարաններում գերակշռողը հիւղինակ -ն է.  առկա են նաև հեղինակ, հիւղանակ  զուգաձևությունները:

Ե/ ԵԱ:  Գոնե (Գեթ // գէթ) // գոնէ - գոնեայ . սորեկ (Սուրբ) // սորեծ // սորէ - սորեակ: ՆՀԲ արձանագրում է նշված զուգաձևությունները (ՆՀԲ, I, II, 571, 730):

XVII դ. ձեռագիր բառարաններում բացի նշված գոնէ, գոնեայ -ից, որոնցից գերակշռում է գոնէ -ն, հանդիպում են գոյնեա, գոյնեայ, գոնիայ, գոնայ տարբերակները. առավել հաճախական է գոնեա-ն: Սորեկ-սորեակ զուգաձևությունից մոտ երկու անգամ շատ է առաջինի գործածությունը. հանդիպում են  սորէկ (Պարզ ), սորիկ, սորէ  զուգաձևությունները:

ԻՒ/ՈՒ: Իւ(ու   հնչյունափոխությունը  տեղի է ունեցել Մուշ-Սասուն-Երզնկա-Ակն-Մալաթիա-Կարին-Շապին-Գարահիսար տարածքի բարբառներում[27] և բնորոշ է միջին հայերենի տարբերակների մեծամասնությանը[28]: Այդ հնչյունափոխությամբ բառեր են արձանագրված XII, XIV–XV դդ. հիշատակարաններում[29] :

Ձեռագիր բառարաններում իւ(ու հնչյունափոխական տարբերակներից առկա են Հիւթ//իւթ-Հութ-ը` առաջինի գերակշռությամբ:

XVII դ. ձեռագրերում նույնպես գերակշռում է հիւթ տարբերակը: Բառերի այբբենական դասավորությամբ ձեռագրերում հանդիպում է միայն բառի` ւ-ով սկսվող տարբերակը, որն իբրև գլխաբառ`‹‹Տ. Հիւթ››  նշումով առանձնացնում է  ՆՀԲ` վկայակոչելով Շարականներն ու Ճառընտիրները, այլև Գր.Նարեկացու և Հովհ. Երզնկացու բանաստեղծագործությունները (ՆՀԲ, II, 922):

ԱՒ/Օ:  Ինչպես նշված է լեզվաբանական գրականության մեջ, աւ(օ  հնչյունափոխությունը XII–XIII դդ. ամբողջովին ձևավորված և բավարար փաստերով հաստատված երևույթ էր, որը, սակայն, երկար ժամանակ գրության մեջ շարունակում էր արտահայտվել աւ -ով: Հ. Մուրադյանի դիտարկումներով միայն XIV դարից է սկսում հետևողականորեն կիրառվել օ-ն` երբեմն հանգելով չափազանցությունների այնպիսի դիրքերում, որոնցում այդ հնչյունափոխությունը բացառված էր ( ելօ, մեռօ)[30]:

Բառարաններում նույնպես հանդիպում են նման օրինակներ. ընդ գրուանօ, ընդ պատրուակօ (Զանխուլ), աղօաղել (Լուտալ), օարտ (Ծագք), արգօանդ (Մուրկ), բնօին (Համանգամայն), վօաշ (Պոռնիկ), հարօ (Իրք, Հողմ), անձօք (Ծոցք), խոնօ (Թուրմ), տակօին (Միշտ), նօավար (Ղեկավար), համահօաք // համահօագ (Համանգամայն): Առավել մեծ քանակ են կազմում

-աւոր  ածանցի - օոր գրությամբ բառերը. անցօոր (Պարենի), գլխօոր (Հոյակապ), մշտնջենօոր (Միշտ), դատօոր (Տէր), ահօոր (Անհաս), ականօոր, հռչակօոր (Հոյակապ), վտանգօոր (Դլխիթ), խորհրդօոր (Պատրուակեալ) և այլն: Քննվող ձեռագրերից միայն  թիվ 1654-ն  է XIV դարի վկայություն, մյուսները վկայված են XVI դարից, և եթե XIV դ. ձեռագրում նման օրինակները չորսն են (անձօք, նօավար, համահօագ, խորհրդօոր), ապա հետագա դարերից վկայվածներում զգալի թիվ են կազմում: Նկատելի է, որ մինչև XIV դ. ընդօրինակված ձեռագրերում օ-ի գրության այդպիսի դեպքեր չկան:

Նշված ձեռագրերում միաժամանակ հանդիպում են -աւոր ածանցով բառեր, ինչպես` հովանաւոր, վարսաւոր ( Անտառախիտ), գլխաւոր (Հոյակապ), փառանգաւոր (Կապարճք), հնարաւոր (Նենգաժէտ), փեշաւոր (Նմանութիւն), դեմաւոր (Նմանութիւն ),  անգաւոր ( Հոյակապ ):

Նույն երևույթն է նկատվում XVII դ. ձեռագրերում[31] . հնարօոր, նենգօոր (Նենգաժէտ ), դատօոր **, բեղնօոր (Մուրկ), սպասօոր (Հնազանդ), ահօոր**, չքօոր (Փանաքի), հռչակօոր**, մերձօոր (Նմանութիւն), դիմօոր, փէշօոր (Նմանութիւն),  գծօորք (Գիծք ), անգօոր:

O  տառի գրությունը բացառող դեպքերից են ` անբօ (Անհաս), պարսօ (Լուտալ), պրծօ, զերծօ, վիրիպեցօ (Ճողոպրեաց), վօաշ** (Շուայտեալ),զրօ, օարտ** (Ծագք ), խոնօ** (Թուրմ), բնօ (Հոյակապ), նօավար**, նօազ, նօապետ (Ղեկավար),  նօապետ,  համահօ(վ)աք**, անիրօ (Նմանութիւն). (աստղանիշով առանձնացվածները հանդիպում են նախորդ շրջանում):

Ըստ հաշվարկների` աւ ( օ հնչյունափոխությամբ ձևերի առատությամբ առանձնանում են XVII դ. թիվ 536, 2291, 2369, 7014 ձեռագրերը, որոնցում բացի նշվածներից առկա են նաև դօանել, հօանել, օերել, տօիղ, ապօէն, հօան, յօէտ, յօէժ , խօարասէր, սպասօրագոյն, հարկօորել, ընչօէտ, ապաօրտակ, խօար ( -ծին, - սէր, -ամած), բօեղ, հօասար  ձևերը:  Միաժամանակ թիվ 2369 և 7014 ձեռագրերում  առկա են անբաւ և մերժաւոր (Արդակ)   ձևերը:

Ձայնավորների հավելումով և անկումով տարբերակներ: Ա/զրո: Միջնավանկի ա ձայնավորի անկում է արձանագրված միջնադարյան հիշատակարաններում[32]. ինչպես և նշում են լեզվաբանները, այն բնորոշ է արևմտյան տարածքի բարբառներին[33]:

Կողմանակի (Առիշեղ) - կողմնակի, կողմանակ (Առիշեղ) - կողմնակ. սրանք (կողմանակի -կողմանակ, կողմնակի -կողմնակ), թերևս, հարկ է ընդունել իբրև մեկ տարբերակ, որքանով բառազույգերի առաջին եզրերը վկայված են ՆՀԲ - ում (  ՆՀԲ, I, 112):

Այս խմբում են ներկայացված նաև ա հոդակապով և առանց հոդակապի տարբերակները, քանի որ շատ չեն. վատաբախտ (Փանաքի) // վատաբաղտ // վատավախտ -վատբախտ: Թիվ 8106 ձեռագրում հանդիպում է յարկա -ն (Միշտ). մյուս ձեռագրերում վկայված են յարակա  և յարակայ հնչյունական տարբերակները: Համազոյգ-ը (Համանգամայն) վկայված է համզոյգ, համզոյք  և հայզոյգ զուգաձևություններով:

XVII դ. ձեռագրերում գերակշռում է կողմանակի-ն. հանդիպում են նաև կողմնակի, կողմնակ, կողմանակ տարբերակները:

Մեկական են հանդիպում խորամանկ (Նենգաժետ)-խորմանք, ծառանոց (Անտառախիտ) -ծառնոց  զուգաձևությունների` ա  ձայնավորի անկումով եզրերը:

Հոդակապով և առանց հոդակապի տարբերակներից առկա է արդեն առանձնացված վատբախտ-ը, նաև` ստուերամած (Խաւար) - ստուերմած,  ընդիմահար (Խոշոր ) - ընդիմհար  զուգաձևությունները:

XVII դ. ձեռագրերում արձանագրվում է ա հոդակապի հավելման մեկ օրինակ` ոսկէափայլ  (Լոյս):

Ի ձայնավորի անկում է նկատվում անճոռն (Վիթխարի ), վաղվաղակ, փութանակ (Վաղվաղակ(ի)) բառերում: XVII դ. ձեռագրերում  միայն մեկ անգամ է հանդիպում վաղվաղակ -ը:

Սրանք, թերևս,  կարելի է գրչագրական վրիպումներ համարել:

Հավելական ի -ով է առանձնանում փարթար -ը ( Գէթ )`  փարթարի:

Նշենք, որ ձեռագիր բառարաններում  արձանագրված չեն պարենի  և առնի (Դուար) բառերի ուղիղ ձևերը. հիշատակված է նաև առնիս-ը, ուրեմն և կարելի՞ է  թե այդպիսիք համարել ի-ի հավելումներ:

XVII դ. ձեռագրերում հանդիպում են փարթարի, փարթառ տարբերակները:

Այս դարի ձեռագիր բառարաններում` կիշիռ(Արդակ)-կշիռ, վիրիպեցօ (Ճողոպրեաց) -վրիպեցաւ, վիռիոն (Կապերտ) -վիռոն  բառերում, ակնհայտորեն հետընթաց առնմանման ազդեցություն է[34]. մեկ անգամ է հանդիպում չիքաւոր -ը (Փանաքի):

ՈՒ ձայնավորի հավելում է նշվում XVII դարից վկայված ձեռագրերում` երդումնազանց (Ամեղել), և անկում` դժարին (Դլխիտ) բառերում. սրանք չկան XII–XVI դդ. ձեռագիր բառարաններում: Դժար-ն  առկա է Արարատյան, Թբիլիսիի, Հավարիկի, Սասունի, Վանի, Խոտորջուրի բարբառներում[35]: Գ. Ջահուկյանը XII դ. հիշատակարաններում հանդիպող դժար-ը համարում է խոսակցական-բարբառային գործածություն[36]:

Ո-ի հավելման միակ օրինակն է վոհուկ - վհուկ: Զուգաձևությունն արձանագրել է Լ. Հովհաննիսյանը Եփրեմ Ասորու ճառերից մեկում և Յովհան Ոսկեբերանի` Եսայի մարգարեի մեկնություններում[37]:

XVII դ. ձեռագրերում վոհուկ-ը հանդիպում է թիվ 529, 2369, 3200- ում և մեկ անգամ վեհուկ տարբերակով:

ԱՒ/զրո: Փառանգաւոր (Կապարճ(ք)) - փառանգոր  // փառանգոյր:

XVII դ. միայն թիվ 2019, 2331, 2431, 3286, 6097 ձեռագրերում  հանդիպում է փառանգոր -ը:

Միջնադարյան ձեռագրերում -աւոր  ածանցի ուղղագրական շեղում է արձանագրել Հ. Մուրադյանը, երբ հապավվել է ածանցի ւ տառը[38]: Ուշագրավ է, որ փառանգոր  հնչյունական տարբերակն է առկա այն ձեռագրերում, որոնցում ածանցն արտահայտված է - օոր գրությամբ:

բ) Բաղաձայնական փոփոխություններով տարբերակներ: Զգալիորեն բազմաթիվ են բաղաձայնական փոփոխություններով հնչյունական տարբերակները, որոնց շարքում էլ մեծ քանակ են կազմում ձայնեղ / խուլ  բաղաձայններով տարբերակները:

Բ/Պ:  Բեւկէ (Բոց ) -  պեւկէ[39]: Թիվ 8106–ում հանդիպում է ըմպոշխնել-ը. մյուս ձեռագրերում արձանագրված է բ   բաղաձայնով :

Գ/Կ: Գայթակղել (Բռնադատել) - գայթագղել, ընկեցեալ (Կորակնեալ) - ընգեցեալ, թանկուզել (Յախուռնախաւս) - թանգուզել, Ժառանգ - Ժառանկ, Լոգանալ – Լոկանալ, լոկ  (Սոսկ) - լոգ, խորամանկ (Նենգաժե/էտ) - խորամանգ,  խոշտանգել (Ջնջել) - խոշտանկել, Ծագք - Ծակք, մանկութիւն, մանկակերտ, մանկատիս  (Համբակ) - մանգութիւն, մանգակերտ, մանգատիս, մանկագիտեալ (Պոռնիկ) - մանգագիտեալ, նուագք (Երգք) - նուակք, Վտանգք  - Վտանկք // Վտակք, վանգ (Ձայնք) - վանկ, սիգալ (Զղջալ) - սիկալ, տնանկ (Փանաքի)  - տնանգ:

Դ/Տ: Բռնադատել (Հայցել) - բռնադադել,   ընտանեգոյն (Պարտ) - ընդանէգոյն // ընդանեգոյն, ընտիր (Սուրբ) -ընդիր, հանդարտ (Հաշտ) -հանտարտ, Սպանդ - Սպանտ,   Սպրդել - Սպրտել:

Ծ/Ձ: Գեղապանծ (Հոյակապ ) //  գերապանծ - գեղապանձ, ընծայք (Սպանդ) // ընծայ - ընձայ // ընձա, ընձիւղել (Ծագել) - ընծիւղել // ընծեղել,  պանծալ (Այտուցեալ //  պածալ  - պանձալ // խաչապանձալ:

Ճ/Ջ: Անճոռնի (Վիթխարի) - անջոռնի, գէճ // գեճ  (Թուրմ, Պոռնիկ) - գէջ // գեջ, խնջոյ ( Խազմ ) - խնճոյ , խուճապ (Խազմ) -խուջապ, վախճան (Ծագք) -վաղջան:

Հետևելով ձեռագրահամարներին` կարելի է նկատել, որ մի քանի բառարաններում գերակշռում են ձայնեղ բաղաձայններով հնչյունական տարբերակները, չնայած նույն բառարաններում արձանագրված են և խուլ բաղաձայններով հնչյունական տարբերակներ: Այսպես` թիվ

530-ում` արձագանգ, գեղապանձ, ընձայ, խորամանգ, պանձալ, տնանգ, բայց և` խոշտանկել, խնճոյ, վանկ, վտանկք. թիվ 532-ում` աւդոց, ընդանէգոյն, հաջել, շանդիւք, բայց և` արձականք, հանտարտ, սպանտ, վտանկք. թիվ 5596-ում` գայթագղել, ընգեցեալ, ընդիր, խորամանգ, մանգակերտ, մանգատիս, մանգութիւն, շանդիւք, պանձալ, միաժամանակ` հանտարտ. թիվ 8106-ում` ընդիր, խուջապ, բայց և` լոկանալ, սիկալ, վտանկք. թիվ 4149 ձեռագրում` հաջել, մանգագիտեալ, ներգեւ, շանդիւք, տնանգ, միաժամանակ` ընծիւղել, ժառանկ, վտանկք. թիվ 5126-ում` երեգսքանչեան, ընդանէգոյն, ընդիր, օդոց, բայց և` խոշտանկել,  և այլն:

Ակնհայտորեն գերակշռող դիրքը ն   ռնգայինից հետո է:

Խուլի ձայնեղացում (մասնավորապես նշված դիրքում) է արձանագրում Գ. Ջահուկյանը հիշատակարանների լեզվում[40]. հնչյունական այս կարգի երևույթ է առկա Վանում, Մուշում, Շատախում, Մոկսում, Աղվանքում գրառված հիշատակարաններում:

Նախորդ շրջանում արձանագրված և XVII դ. մեկից ավելի ձեռագրերում հանդիպող գայթակղել-գայթագղել, ընկեցեալ- ընգեցեալ, խորամանկ-խորամանգ, մանկութիւն- մանգութիւն, վանկ - վանգ,  տնանկ - տնանգ  և վտանգք - վտանկք, խոշտանգել -խոշտանկել տարբերակներին[41] հավելենք հետևյալները` անկումն - անգումն (Ծագք), երկ - երգ (Ջան), կորակնեալ - կորագնեալ (Կորացեալ), կրկտել -կրգտել (Հայցել),Ղեկավար -Ղեգավար, յանկագոյն-յանգագոյն (Արդակ), յանկանուրդ - յանգանուրդ (Ծագք), նկարագիր -նգարագիր (Նմանութիւն), ցանկացող - ցանգացող (Պոռնիկ)   և արձագանք - արձականք (Ձայն), լուսերանգ - լուսերանկ[42] (Լոյս), գայթել-կայթել (Կաղալ), հանգուցել - հանկուցել (Հարել), Նենգաժէտ - Նենկաժէտ, վտանգաւոր - վտանկաւոր (Դլխիտ ), սրինգ - սրինկ (Երգ), պագշոտ - պակշոտ[43] (Պոռնիկ):

Մեկական  են հանդիպում բ /պ   բաղաձայններով տարբերակները. ամպրոպ - ամպրոբ (Խազմ), ամբրոպ ,  Կողոպուտ - Կողոբուտ , հրապուրող - հրաբուրող (Տարտողական), վրիպեցաւ - վրիբեցօ (Ճողոպրեաց). ամբարյավաճ - ամպարյավաճ (Այտուցեալ),  անըմբռնելի - անըմպռնելի (Անհաս),  բամբասել - բամպասել  (Լուտալ), ըմբոն- ըմպոն (Պարտ), ըմբռնել - ըմպռնել (Հասանելի): Մեկից ավելի ձեռագրերում` ըմբահկեալ - ըմպահկեալ (Այտուցեալ), տրուպ - տրուբ(Խոնարհ) տարբերակները:

Առանձնացված տարբերակները նախորդ շրջանում չեն հանդիպում:

Դ/Տ: Արդեն առանձնացված տարբերակներից առկա են ընտիր - ընդիր(, ընտանեգոյն-ընդանէգոյն*, սպրդել - սպրտել (գերակշռող տարբերակ): Մյուսները հանդիպում են մեկական օրինակով. անյայտ - անյայդ (Անհաս), դատավճիռ - դադավճիռ (Անհաս), տաժանելի - դարժանելի (Դխխին), դանդաղիլ-տանտաղիլ (Դեգերել), դուզնաքեայ, դոյզն - տուզնաքեայ, տոյզն (Նուաղ), դրդուել - տրտուել (Փոփոխել), նշդեհ -նշտեհ (Փանաք), վարդապետ - վարդապեդ (Հեղինակ). մեկից ավելի ձեռագրերում` արգաւանդ -արգաւանտ (Մուրկ), պինդ - պինտ* (Հաստատուն)  տարբերակները:

Ծ/Ձ: Սահմանափակվում են չորս տարբերակով` սոսնձել-սոսնծել (Յարել),  մերձաւոր-մերծաւոր (Արդակ ).  ծղուկ- ձղուկ (Ձեռք), ընծայ – ընձայ*. աստղանիշով առանձնացվածները առկա են V դարի մատենագրության էջերում ընդրեմ, ընդանի, պնտել, ընձայ տարբերակներով[44]:

Ճ/Ջ:  Նախորդ շրջանում արձանագրված անճոռնի-անջոռնի, գիջ, գէջ-գիճ, գէճ, տարբերակներից բացի` առկա են Անջատել - Անճատել, ըռոճիկ-ըռոջիկ (Պերանի), ինքնահաճ-ինքնահաջ (Այտուցեալ), խոնճ (առնել) - խոնջ (առնել. Ջան), հակիրճ-հակիրջ (Հատու), պատշաճ-պատշաջ (Պարտ) տարբերակները:

Ր-ից հետո և միջձայնավորային ու բառավերջին ետձայնավորային դիրքում խուլ պայթականների ու կիսաշփականների ձայնեղություն առկա է‹‹արևմտահայ›› բարբառախոս  վայրերում[45]:

Գ/Ք: Արձագանք (Ձայնք)-արձագանգ // արձակագանգք, բուք (Իրք, Միտք) - բուգ,  թաքչիլ (Դուռել, Դուղել, Դուդել)- թագչիլ (Դութել), Լոգանալ-լոքտանալ, հեգ( Փանաքի) -հեք//հէք, յոգնաւրինակ (Բազմապատիկ)//յոգնօրինակ  - յոքնաւրինակ // յոքնօրինակ // ոքնօրինակ,  ներքեւեալ (Փանաքի) - ներգեւ, շոգմոգող (Քահանայ) - շոքմոքող,  սեգ// սէգ (Հոյակապ)-սէք, Փափագել(Պիտալ,Քարքել)-փափաքել, փարագ (Պոռնիկ) - պարաք:

Դ/Թ:  Աւթոց (Կարպետ) - աւդոց // oդոց:

Ջ/Չ:  Հաչել (Ձայն) // հաչ-հաջել:

XVII դարից վկայված ձեռագիր բառարաններում առկա գ/ք  բաղաձայններով տարբերակները, ինչպես և մյուս հնչյունական տարբերակների դեպքում, սահմանափակվում են մեկ-երկու ձեռագրով: Արդեն արձանագրված արձագանք -  արձագանգ,  թաքչիլ - թագչիլ[46], լոգանալ - լոքտանալ, փափագել - փափաքել տարբերակներին հավելենք առաքինանալ - առագինանալ (Նահատակել), բարքողել-բարգողել (Լուտալ), ի բաց առաքել - բաց առագել (Անջատել), երեքլուսեան, երեքսքանչեան - երեգլուսեան, երեգսքանչեան (Լոյս), զոյգ - զոյք (Արդակ),  համազոյգ - համազոյք (Համանգամայն), համահաւաք-համահաւագ (Համանգամայն), մաքրել-մագրել (Լոգանալ), յանդուգն - յանդուքն  (Ամեղել), պագշոտեալ - պաքշոտեալ  (Պոռնիկ), ջայլանք - ջայլանգ (Վտանգք), տագնապել (Հինել)-տաքնապել(Հինել. Վաղվաղակի):

Բ/Փ և Դ/Թ  բաղաձայններով տարբերակները մեկական են` գաղափար - գաղաբար (Նմանութիւն)  և  արդեն արձանագրված oթոց - oդոց (Կապերտ):

Ջ/Չ: Նախորդ շրջանում հանդիպած հաչել - հաջել -ին հավելվել են հռչակաւոր - հռջակաւոր (Հոյակապ), ճաճանչ - ճաճանջ (Լոյս), յաչաղկոտ - յաջաղկոտ (Նենգաժէտ), շունչ – շունջ (Իրք), վայելուչ - վայելուջ (Պարտ) տարբերակները:

Խուլ/շնչեղ խուլ բաղաձայններով տարբերակներ: XII–XVI դդ. ձեռագիր բառա րաններում միակ զուգաձևությունը փարագ (Պոռնիկ)  -  պարաք-ն է:

XVII դարից վկայված բառարաններում նշված հնչյունական տարբերակները փոքր- ինչ շատ են:

Պ/Փ: Փարագ - պարաք - ին հավելվել են անչափ - անչապ (Անհաս), շտապել - շտափել (Հինինել), տրուպ -տրուփ (Խոնարհ) տարբերակները:

Կ/Ք: Սահմանափակվում են մեկական օրինակով և մեկական ձեռագրում` թաքչիլ - թակչիլ (Դուռել), սայթաքել - սայթակել (Բռնադատել),  սիք- սիկ (Իրք), խորամանկ - խորամանք (Նենգաժետ), ծանակ - ծանաք (Պոռնիկ), հասկ - հասք (Մուրկ), հերատուկ - հերատուք (Պոռնիկ), Պոռնիկ–Պոռնիք, վաստակ - վաստաք (Ջան),  տնանկ - տնանք (Փանաքի) :

Նույնը և Թ/Տ բաղաձայններով զուգաձևությունները. յաղթանդամ - յաղտանդամ (Վիթխարի), սաղարթափթիթ - սաղարտափթիթ (Անտառախիտ), Վիթխարի -Վտխարի:

Ճ/Չ:  Տոչորել – տոճորել (Բոց):

Ոչ բառասկզբի շնչեղ-խուլերի ապաշնչեղության առկայություն բնորոշ է‹‹արևմտահայ ›› բարբառախոս վայրերին[47]:

Բաղաձայնական այլ կարգի փոփոխություններով տարբերակներ:  Խ/Ղ: Հ. Մուրադյանի հավաստումով XII դ. վերջերից ձեռագրերում սովորական է ղ -ի  և խ -ի գրության շփոթը[48]: Լ. Հովհաննիսյանի հիմնավորումով էլ V դ. մատենագրության մեջ լծորդ հնչյունները ներկայանում են  և ղխ /խղ հնչյունախմբով[49]: Բնական է, որ նման դեպքեր հանդիպում են ձեռագիր բառարաններում. զեխ (Պոռնիկ) - զեխղ  //  զեղխ,  ընդկոխունել (Ջնջել)-ընդկողունել, թախծանք[50] (Վտանգք) - թաղծանք // թաղխծանք,  թախանձք-թաղանձք[51], ժխոր (Խազմ) -ժղոր, ի ձոխ  (Առիշեղ)-ի ձող, յաղթանդամ (Վիթխարի) - յախթանդամ, վախճան (Ծագք) - վաղճան //   վաղջան // վաղխճան: XVII դ. բառարաններում հանդիպում են արդեն արձանագրված վախճան - վաղճան , յաղթ -յախթ տարբերակները. վերջինս նաև յախթել (Բռնադատել) բայում: Նոր տարբերակներից են` աղքատ - ախքատ (Փանաքի), խախտել -խաղտել (Յարել), աղջամուղջ - աղջամուխջ (Խաւար), սխալ - սղալ[52] (Տարատողական). վերջինիս` տարբեր հոլովաձևերով վկայություններ է արձանագրել Գ. Ջահուկյանը XIII դ. Կիլիկիայում, Երզնկայում գրառված հիշատակարաններում[53]:

Շ/Ժ: Միակ  օրինակն իրանականից փոխառյալ նժդեհ (Փանաքի)  բառն է` նշդեհ հնչյունական տարբերակով, որ առկա է V դ. գրաբարում[54]:

Նժդեհ - նշդեհ տարբերակն է առկա XVII դ. բառարաններում:

Զ/Ս: Զգոն  հենաբառով հոմանշային շարքում առկա սգոն և սգաստ[55] հնչյունական տարբերակներն արձանագրված են միայն թիվ 3937 ձեռագրում, բայց և նույն ձեռագրում` նույն հոմանշային շարքում, առկա է զգոյշ-ը:

Խաւարազգած-ը (Խաւար) խաւարասգած տարբերակով հանդիպում է միայն թիվ 5596 ձեռագրում:

Այդ շարքում արձանագրելով նաև աստուածազգեստ (Աստուածազան) -աստուածասգեստ տարբերակները` հարկ է հավելել, որ մի քանի ձեռագրում` Աստուածազան հենաբառով հոմանշային շարքում, առկա է աստուածազգեաց -ը:

Ս/Խ: Միակ օրինակը նաև V դ. մատենագրության մեջ հանդիպող դրախտ (Բուրաստան) - դրաստ զուգաձևությունն է, որն արձանագրված է և XVII դ.  բառարաններում:

Ր/Ռ: Յախուռնախաւս - Յախուրնախաւս. ղեկավառ և փառագ տարբերակներն են հանդիպում թիվ 3197 ձեռագրում, մինչդեռ յախուռնա-

խաւս-ը այդ ձեռագրում արձանագրված է նաև ր-ով` յախուրնախաւս:

XVII դարի միայն երկու ձեռագրում է առկա յախուրնախօս-ը: Հանդիպում են նաև խոտորնակ -խոտոռնակ (Առիշեղ)  և պրծաւ - պռծաւ (Ճողոպրեաց)  տարբերակները:

Ռ>ր հնչյունափոխության փաստ է առկա միջին հայերենով գրված մի շարք ձեռագրերում[56], հայերենի բարբառներում[57]: Ըստ Գ. Ջահուկյանի` ռ-ի և ր-ի շփոթություն ոչ նախաբաղաձայնական դիրքում նկատվում  է  Կուտիի, Հաջընի, Թավրիզի, Թբիլիսիի, Տումիի, Բուրդուրի և Մարաղայի բարբառներում, առավելապես‹‹արևելահայ›› բարբառախոս վայրերում, ինչպես և XII–XV դդ. հիշատակարաններում[58]:

Հ. Մուրադյանը սրանք համարում է‹‹բանավոր լեզվի առանձին տարբերակներում կատարված փոփոխություններ…, երբեմն նաև անհատական  լեզվի  առանձնահատկություններ, որոնք գրիչ - փորագրողների և արտագրողների կողմից մուծվել են գրավոր լեզվի մեջ››[59]:

Լ/Ղ: Հողեալ (Կորացեալ) - հոլեալ:

XVII դարից վկայված բառարաններում գերակշռող տարբերակը հոլովեալ-ն է. հոլեալ ու հողեալ տարբերակները հանդիպում են համարյա հավասարաչափ:

Լ-ի և ղ-ի գրության շփոթ արձանագրելով‹‹մեզ հասած առաջին իսկ ձեռագրերում››` Հ. Մուրադյանը դրանց փոխանցումները հասցնում է մինչև XII դ. վերջերը` ավելի ուշ շրջանի համար այդ երևույթը համարելով եզակի արտահայտություն[60]:

Ըստ ՀԱԲ-ի` հողեալ‹‹ընկեցեալ›› իմաստով‹‹ունի միայն Բառ. երեմ.›› (ՀԱԲ, 3, 112): Թիվ 5596 ձեռագրում, որ ամենավաղ ընդօրինակվածներից է, հանդիպում է հոլեալ-ը. այն բառարաններում արձանագրված չէ:

Ինչպես հոլ-ի համար նշում է Հ. Աճառյանը,‹‹Պարզ արմատը հնխ. pel, pol- ‹‹բանալ, տարածել, պարզել, փռել›› տալիս է հյ. հոլ  և հող›› (ՀԱԲ, 3, 109.–  ընդգծումը մերն է.– Ն. Հ.): Հետևաբար կարելի է ընդունելի համարել և հոլեալ -ը, և( հողեալ -ը`‹‹արհամարհված, անպիտան, անարգ›› իմաստներով, քանի որ  փռվող, փռված մարդը (անկախ այն հանգամանքից, թե ինչ-որ մեկի առջև է փռվում - տարածվում կամ փռվել - տարածվել, ասել է` ծառայում, սպասավորում, թե ինքն է փռված - մեկնված, ասել է`  անհոգ, անդարդ - անցավ ապրում) արհամարհված է  ու անպատիվ:

Ն/Մ: Անբիծ(ք) (Սուրբ) - ամբիծ, բամբասել (Լուտալ) - բանբասել:

XVII դարից վկայված բառարաններում ամբիծ-ը պահպանված է երկու, բանբասել-ը` երեք ձեռագրում: Մեկական են հանդիպում անպրոպ -ը, անփոփել-ը (Հասանելի) և շանբուշ -ը: Այս տարբերակների[61] գոյությունը պայմանավորված է փոխազդեցական հնչյունափոխությամբ:  Ինչպես նշվում է գիտական քերականություններում, շրթնային պայթականի առկայությամբ ն-ն առնմանությամբ փոխվում է մ-ի:

Հ/Խ: Պահեալ  - Պախեալ. նիխար բառն է առկա թիվ 5126 ձեռագրում:

Խ-ի դիմաց ոչ տարնմանական հ  է առկա Ագուլիսի բարբառում[62]:

Հ>խ հնչյունափոխությունը, ինչպես նշում է Հ. Մուրադյանը, հատուկ էր միայն Վասպուրականի և նրան հարող շրջանների հայերեն խոսվածքներին և տիպական չէր միջին հայերենին[63]:

XVII դ. բառարաններում պախեալ  տարբերակը չի հանդիպում: Գերակշռում է նիխար-ը:

Բաղաձայնների անկումով և հավելումով տարբերակներ: Բ/զրո: Շամբուշ - Շամուշ, թմբրեալ (Շամբուշ,  Դեգերել) - թմրեալ[64]:

XVII դարից վկայված բառարաններում գերակշռողը շամբուշ-ն է. մեկական են հանդիպում շամփուշել-ն  ու շափուշել-ը:

Մյուս զուգաձևությունը հանդիպում է հետևյալ տարբերակներով` թմբրեալ - թմրեալ, թմբրել - թմրել, թմբրիլ - թմրիլ. արձանագրվում է նաև թրմիլ ձևը:

Գ/զրո: Գեթ // Գէթ  - Եթ  // Էթ:

XVII դ. ձեռագրերում գերակշռում է  էթ-ը:

Բաղաձայնների անկում-հավելումով մյուս զուգաձևությունները մեծ մասամբ վկայված են  V դ. գրաբարում : Այսպես`

Ր/զրո: Յավերժ (Միշտ) // յավէրժ  - յավեժ  // յավէժ, Պարհել - Պահել,  թաշկինակ (Կարպետ) - թարշկինակ. թարշինակ տարբերակը ՆՀԲ արձանագրում է իբրև‹‹ռամկօրէն›› (ՆՀԲ, I, 799): Բաժամտել (Տարակուսել) - բարժամտել, տաժանելի (Դլխիթ) - տարժանելի` վկայված նաև տարժանել, տարժանելին  տարբերակներով. վերջինս, ամենայն հավանականությամբ, կազմված է հոմանշային շարքում նախորդող դժուարին  բառի նմանությամբ, որքանով հաջորդող անհանդուրժելին նույնպես բառավերջում ունի ն  հավելում:

XVII դարի` բառերի այբբենական դասավորությամբ ձեռագիր բառարաններում բացակայում է Միշտ հենաբառով հոմանշային շարքը: Մյուս ձեռագրերում հանդիպում են յաւերժ // յօերժ - յաւէժ //յօէժ, Պահել // Պահեալ - Պարհել տարբերակները:

XVII դ. բառարաններում իշխում է ՆՀԲ -ի‹‹ռամկօրէն›› նշած թարշինակ-ը. միայն  թիվ 2331 ձեռագրում է հանդիպում թարշկինակ - ը:

Ր-ի հավելում է առկա արդեն արձանագրված տաժանելի - տարժանելի և բաժամտել - բարժամտել զուգաձևություններում :

Ն/զրո: Ն-ի հավելումով է հանդիպում թափառնական-ը (Փանաքի), որն առկա է նաև V դարի գրաբարում[65]: Մեկական են արձանագրված բանբանսել-ը և փառանգնաւոր - ը:

Հ/զրո:  Հսկայ (Վիթխարի) - սկայ[66] // սկա, Հիւթ - իւթ:

XVII դարի` բառերի այբբենական դասավորությամբ ձեռագրերում գերակշռող հսկայ-ը  հանդիպում է սկայ // սկա  // ըսկայ  ձևերով:

Գերակշռում է նաև հիւթ-ը:

Ձեռագրերից մեկում հանդիպում է հաղթանդամ-ի առանց հ տարբերակը` աղթանդամ ( Վիթխարի):

Յ-ի անկում: Բառավերջում յ-ի անկում արձանագրելիս համարյա միշտ հանդիպում է նաև յ-ով տարբերակ, այնպես որ կարելի է առանձնացնել բառավերջում յ/զրո հնչյունական տարբերակները, ինչպես արդեն նշված հսկայ  - սկա,  յարակայ  - յարակա, փիլիսոփայ-փիլիսոփա, այնպես  և այլ օրինակներում :

Միջձայնավորային դիրքում յ-ի անկումով հնչյունական տարբերակներն են գոանալ (Բնաւորել), հաել (Դիտել), Հոակապ, տւընջենաին (Լոյս) //տունջենաին // տըւընջենաին:

XVII դարի ձեռագիր բառարաններում`Հոակապ, հրամաել (Ասել), նաել (Հայցել),  վկաութիւն[67] (Պիտառութիւն), միայնգաման ( Համանգաման):

Յ-ի անկում է առկա բառասկզբում` անդուգն ( Ամեղել) բառում:

Բառամիջյան դիրքում յ-ի հավելում է նկատվում  թիվ  4612 և 8601 ձեռագրերում. որովայնայկոչ (Վհուկ), մենայմարտել (Նահատակել), խորայփիտ (Ծոցք), հակայճառ (Խազմ), խորայմանկել (Պատրուակել), արձայգանգք (Ձայն), եայպատիւ // էայպատիւ (Հիւղական, Հիւինակ) և բազմայշառաւեղ (Անտառախիտ):

Առավել մեծ թիվ են կազմում յ-ի  հավելումները XVII դարից վկայված ձեռագիր բառարաններում. թիվ 516-ում դրանք համատարած են մասնավորապես բարդ բառերի կազմության ժամանակ ա  հոդակապից հետո` գծայգրութիւն (Նմանութիւն), կենդանայգիր, հրաշայփառ, լուսայկիզն (Լոյս), բազմայճառագաթ, խաւարայբորբ (Խաւար), խորայխորհուրդ, քողայբորբեալ (Պատրուակեալ), համայզոյգ, համայհաւագ, միայհաղոյն, հակայճառ, հակայդարձ (Խազմ), մենայմարտել (Նահատակել), սնայպարծ, սնայփառ (Այտուցեալ), Յախուռնայխօս, պաճուճայբան, տարայմերժել (Ձգել) և այլն, այնպես էլ հայնգոյն, ըմբոյն (Արդակ),  խորայմանգեալ, միայնգաման բառերում:

Այդպիսի հավելումներ առկա են  և թիվ 5008 ( խորայմանկ, հայնգոյն), 3261 (բազմայբեր (Հոյակապ), ապայգովել (Լուտալ)), 2295 (էայպատիւ), 9116 (բազմայշաւիղ, բազմայզան (Բազմայպատիկ)), մանկայտիս (Համբակ), իմաստայսեր (Րետոր), մանկայգիտիք (Պոռնիկ), 6624 (տարայկուսանք (Դլխիթ), քրիստոսայփառ (Աստուածազան)), 7995 գոյնեա (Գէթ), 2331 (խաւարամայծ (Խաւար)), 7014 (ուղփայճեմ (Լոյս)), 6624 (հողմայյարոյցք (Ձայն), տերեւայխիտ (Անտառախիտ)), 8533 (դատայվճիռ (Անհաս)) ձեռագրերում:

Բառասկզբում յ/զրո  տարբերակներից ապահով (Հեղինակ)-յապահով-ը  XII–XVI և XVII դդ. հանդիպում  է համարյա հավասարաչափ:

Դրափոխությամբ և առանց դրափոխության տարբերակներ: Այս տարբերակների գոյությունը պայմանավորված է ր  հնչյունով. Անպահր -Անպարհ // Անպարհան, դսրովել (Լուտալ) - դրսովել, Կարպետ // Կարպէտ - Կապերտ:

XVII դ. ձեռագիր բառարաններում իշխում է դսրովել -ը:

Կարպետ - Կապերտ տարբերակներից գերակշռում է վերջինը. մեկական են հանդիպում կարպիտ  և կարապետ   ձևերը:

Ձևաբանական տարբերակներ: Այս տարբերակներից, որոնք արձանագրել է Գ. Ջահուկյանը, բառարաններում հանդիպում են լոսել և պողել// պաւղել - ը`  գրական լեսել և պեղել  բայերի ձայնդարձային տարբերակները[68]. լեսել (Ծամել)- լոսել, պեղել(Ցանկել) - պողել // պաւղել:

Հետաքրքրական է, որ ձայնդարձային տարբերակները միևնույն ձեռագրերում չեն  հանդիպում:

Բառակազմական տարբերակներ:Ածանցային տարբերակները[69] վերաբերում են միայն -ան- միջածանցի առկայությանն ու բացակայությանը. այսպես` անկածիլ (Թշուառանալ) - անկածանալ, գեղձալ (Պիտալ) - գեղձանալ, զերծումն (Լուծումն - զերծանումն, ըղձալ (Պիտալ) - ըղձանալ, մտել[70] (Սպրդել) -  մտանել:

Ինչպես կարելի է նկատել ձեռագրահամարներից, թիվ 2371 ձեռագրում, որը XIV դ. վկայություն է, գերակշռում են  -ան-  միջածանցով  տարբերակները:

Գ. Ջահուկյանի հավաստումով`‹‹… դատելով -ն-  ածանցով և անածանց ձևերի հետագա բարբառային բաշխումից` կարելի է ասել, որ ածանցավոր ձևերն ավելի բնորոշ են եղել արևմտյան, անածանց ձևերը` արևելյան տարածքներին, բայց ոչ հոծ կերպով››[71]:

Պատկերը հետևյալն է  XVII դ. ձեռագիր բառարաններում. Անկածիլ - անկածանալ, զերծումն - զերծանումն, ըղձալ - ըղձանալ տարբերակները համարյա հավասարաչափ են կիրառվում:

Գեղձալ-գեղձանալ, մտել -մտանել, մուծել-մուծանել տարբերակների դեպքում կրկնակի շատ են միջածանցավորները:

Հիմքակազմներից հանդիպում է միայն բայարմատ - կատարյալի  հիմք (զրո/ աց) տարբերակը, այն էլ միայն մեկ օրինակով` հիմնեալ (Կառուցեալ) - հիմնացեալ. թիվ 8106 ձեռագրում արձանագրված է հիմնացուցեալ-ը `  պատճառական հիմքով:

Ահա այսպիսին է բառային տարբերակների պատկերը XII–XVII դդ. հոմանիշների ձեռագիր բառարաններում:

ВАРИАНТЫ  СЛОВ В РУКОПИСНЫХ СЛОВАРЯХ СИНОНИМОВ

НАЗИК ОГАНЕСЯН

Резюме

В рукописных словарях синонимов XII–XVII вв. встречаются слова, идентичные по смыслу, но имеющие некоторые звуковые различия. В лингвистических трудах они рассматриваются как варианты слов. Исследуемые варианты слов выделены сравнением  всех рукописных словарей синонимов, хранящихся в Матенадаране. С целью целостного представления фактов, во избежание повторений и искусственного расширения изложенного, варианты слов представляются по фазам периодизации армянского языка: XII–XVI и XVII вв. Из исследования становится ясно, что наибольшее число составляют орфографические варианты слов, словообразовательные же ограничиваются несколькими производными вариантами.

Заметки

[←1]

Ձեռագիր բառարանների ձեռագրահամարները և ըստ դարերի բաշխվածությունը տես Ն. Հովհաննիսյան. Հոմանիշների ձեռագիր բառարանների տեսակներն ու կազմությունը.– ‹‹Հանդես ամսօրյա››, 1-12, 2005, էջ 133-166:

[←2]

Լ. Հովհաննիսյան. Բառային տարբերակներ V դարի գրաբարում.– Հայոց լեզվի պատմության հարցեր, պրակ 3, Երևան, 1991, էջ 5-60:

[←3]

Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն. նախագրային ժամանակաշրջան. Երևան, 1987, էջ  371 - 375:

[←4]

Հ. Մուրադյան. Հայոց լեզվի պատմական քերականություն. հ. 1, Հնչյունաբանություն, Երևան, 1982, էջ 227: Հ. Մուրադյանը  ւ, վ, ու տառերի` նույն հնչյունի արժեքով հերթագայվելու դեպքում ընդունում է ուղղագրական տարբերակներ ձևակերպումը (նույն տեղում, էջ 239):

[←5]

Հ. Ամալյան. Միջնադարյան Հայաստանի բառարանագրական հուշարձաններ. Երևան, 1966, էջ 121:

[←6]

Բառային տարբերակներին կից` փակագծերում, տրվում է հոմանշային շարքի հենաբառը (եթե փակագծեր չկան, ուրեմն նշվածը հենաբառն է). կրկնվելու դեպքում հենաբառը չի նշվում. շարադրանքը չծանրաբեռնելու համար չեն նշվում նաև  ձեռագրահամարները:

[←7]

Տե՚ս ‹‹Աւոլոց ելանել, որ և աւելոց և աւալոց գրի››.– Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, I , Վենետիկ, 1836,  էջ 397 (այսուհետև` ՆՀԲ):

[←8]

Բառի ստուգաբանությունը տե՛ս Լ. Հովհաննիսյան. Հայ-իրանական նոր ստուգաբանություններ. Երևան, 2005, էջ 29-30:

[←9]

Հ. Աճառյան. Քննութիւն Համշենի բարբառի. Երևան, 1947, էջ 45, 229: Տե՚ս  նաև Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, 2, Երևան, 1973, էջ 157 (այսուհետև` ՀԱԲ):

[←10]

Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 108-109:

[←11]

Գ. Ջահուկյան. Բարբառային երևույթներ հայկական հիշատակարաններում. Երևան, 1997, էջ 29:

[←12]

Մանրամասն  տե՚ս  Լ. Հովհաննիսյան, Բառային տարբերակներ…, էջ 9–11:

[←13]

Նույն տեղում, էջ 12:

[←14]

Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 117:

[←15]

Նույն տեղում, 118 -119 :

[←16]

Գ. Ջահուկյան, Բարբառային…,  էջ 17 :

[←17]

Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 123 :

[←18]

[←19]

18 Շառաւիղ - շառաւեղ  զուգաձևությունն  առկա է  V դարի մատենագրությունում. Տե՚ս Լ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 12 :

Գ. Ջահուկյան. Բարբառային…, էջ 17 :

[←20]

Վիռոն  ձևն է արձանագրում Ստ.Մալխասյանցը. տե՛ս Ստ. Մալխասեանց.  Հայերէն բացատրական բառարան.  հ. 4, Երևան, 1945, էջ 345

( այսուհետև` ՄՀԲԲ):

[←21]

Լ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 13:

[←22]

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության,  Ա, Երևան, 1972, էջ 85:

[←23]

Հ. Մուրադյան.  նշվ. աշխ., էջ 123:

[←24]

Լ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 16:

[←25]

Հ. Աճառյանը Ոզմի բարբառում արձանագրում է գ’ույթ ձևը. ՀԱԲ, 1, Երևան, 1971, էջ 587:

[←26]

Ակնարկներ… , Ա, 103:

[←27]

Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 189:

[←28]

Ակնարկներ … , Ա, էջ 105:

[←29]

Գ. Ջահուկյան. Բարբառային…,  էջ 17, 30:

[←30]

Ակնարկներ … , Ա, 97, էջ 98:

[←31]

Ուշագրավ է, որ նույն դարերի հիշատակարաններում այսպիսի երևույթ արձանագրված չէ:

[←32]

Գ. Ջահուկյան.  Բարբառային…,  էջ 11, 15, 30:

[←33]

Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 86-87: Ակնարկներ …, Ա, էջ 74:

[←34]

Համանման երևույթ (ը-ի լիաձայնություն) է արձանագրել Գ. Ջահուկյանը նաև XIV–XVդդ. հիշատակարաններում.  Գ. Ջահուկյան. Բարբառային…, էջ 29:

[←35]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան. հ. Ա, Երևան, 2001, էջ 330 (այսուհետև` ՀԼԲԲ):

[←36]

Գ. Ջահուկյան. Բարբառային…, էջ 31, 48:

[←37]

Լ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 14:

[←38]

Հ. Մուրադյան. նշվ աշխ., էջ 101:

[←39]

ՆՀԲ նշում է, որ հին բառարաններում ( ԺԳ - ԺԴ դդ.) առկա են  Բոց, հուր, ջահ, պեւկէ փաղանունները` ‹‹որ չէ ‘ի դէպ›› հղումով  ( ՆՀԲ, II, 647 ):

[←40]

Գ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ., էջ 12, 16, 22, 27-28 :

[←41]

XVII  դ. ձեռագիր բառարաններում այդ տարբերակները (նշվող մասնակի բացառություններով)սահմանափակվում են մեկ-երկու  ձեռագրով: Ուստի ներկայացնելով մեկից ավելի ձեռագրերում հանդիպող արդեն արձանագրված տարբերակները` առանձնացվում է զուգաձևությունների` միայն ձայնեղ կամ խուլ բաղաձայնով եզրը, քանի որ մյուս ձեռագրերում համապատասխանաբար միայն խուլ կամ միայն ձայնեղ բաղաձայնով եզրն է: Նույնը և` մյուս հնչյունական տարբերակների դեպքում:

[←42]

Լուսերանկ-ը լուսներանկ ձևով հանդիպում է XII դ. հիշատակարաններում. տե՚ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 16:

[←43]

Պակշոտ -ը արձանագրված է V դ. մատենագրությունում. տե՚ս Լ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 18:

[←44]

Տե՚ս նույն տեղում, էջ 19:

[←45]

Գ. Ջահուկյան. Հայ բարբառագիտության ներածություն. Երևան, 1972, էջ 46, 32:

[←46]

V դ. գրաբարում հանդիպում է թագուցեալ / թաքուցեալ  տարբերակներով. տե՚ս Լ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 22:

[←47]

Գ. Ջահուկյան. Հայ բարբառագիտության…, էջ  46:

[←48]

Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 212:

[←49]

Լ. Հովհաննիսյան. նշվ աշխ., էջ 20:

[←50]

Թախիծ - թաղիծ  արմատի մասին   տե՚ս   նույն տեղում, էջ 21:

[←51]

Թախանձք-ն ու  թախծանք-ը  արձանագրված են նույն հոմանշային շարքում. առաջինը հավանաբար սխալագրություն է:

[←52]

Հ. Մուրադյանի կարծիքով ‹‹Այսպիսի գրչություններում պարզապես գործ ունենք լծորդ հնչյուններն արտահայտող տառերի շփոթի հետ››. տե՚ս   Ակնարկներ…, Ա, էջ 132:

[←53]

Գ. Ջահուկյան. Բարբառային…, էջ 23:

[←54]

Լ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 31:

[←55]

Բառասկզբի նախաբաղաձայնական դիրքում զ-ի խլացման օրինակներ կարելի է գտնել հիշատակարաններում. Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 248 – 249: Սգաստ-ն առկա է V դ. գրաբարում. Լ. Հովհաննիսյան. նշվ աշխ., էջ 21:

[←56]

Տե՚ս Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 222:

[←57]

Գ. Ջահուկյան. Հայ բարբառագիտության ներածություն,  էջ 51-62, 48 :

[←58]

Գ. Ջահուկյան. Բարբառային երևույթներ …, էջ 17, 22, 28:

[←59]

Ակնարկներ …, Ա, էջ 141:

[←60]

Լ -ի  և  ղ -ի մասին մանրամասն  տե՚ս Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 206-217, 211:

[←61]

Տարբերակները կան ՆՀԲ -ում. տե՚ս   ՆՀԲ, I, էջ 56, 123, 430, 436:

[←62]

Գ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ., էջ 47, 59:

[←63]

Ակնարկներ …, Ա, էջ 133-134: Այդպիսի երևույթ է նկատվել նաև ասորական աղբյուրներում. տե՚ս Լ. Տեր-Պետրոսյան. Միջին հայերենի հնչյունաբանությունը ըստ ասորական աղբյուրների.– ՊԲՀ, 1974, -3, էջ 153:

[←64]

Զուգաձևություններն արձանագրված են V դ. գրաբարում. տե՚ս Լ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 29:

[←65]

Նույն տեղում, էջ 28:

[←66]

Տարբերակներն արձանագրված են  V դ. գրաբարում. ՆՀԲ , II, էջ 128, 718:

[←67]

Բառն արձանագրել է Գ. Ջահուկյանը XIV–XV դդ. հիշատակարաններում. Գ. Ջահուկյան. նշվ. աշխ., էջ 28:

[←68]

Մանրամասն  տե՚ս Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն…, էջ 254-255, 277:

[←69]

Այսպիսիք Գ. Ջահուկյանը ներկայացնում է ‹‹Ձևաբանական տարբերակներ›› ենթախմբում` գտնելով, որ ‹‹…արդեն վաղնջահայերենում պիտի նկատվեին խոնարհման հիմքերի փոխանցումներ››` հ.-ե. ռնգայինով հիմքերի հետագա քայքայումը հանգեցնելով վ.-հ. *- a- ne- mi  ¨  *- e -mi > հ.հ. - ան-եմ  և -եմ ձևերի փոխանցումներին… տե՚ս Նույն տեղում, էջ 255:

[←70]

Այս ձևն է առանձնացրել նաև Հ. Մուրադյանը միջին հայերենում`արձանագրելով, որ ‹‹ինչպես այս…, այնպես էլ Վայոց ձորում բառամիջի -ն-ի անկման դեպքերը միայն առանձին բարբառներում կատարված փոփոխություններ են, որոնք լայն տարածում չեն ստացել››. տե՚ս Ակնարկներ …, Ա, էջ 148:

[←71]

Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն …, էջ 377-378: